Một chuyến về quê dài vài tuần, con được sống cùng ông bà, họ hàng, đi chợ, chơi với anh chị em họ, thường làm tiếng Việt của con tiến bộ rõ hơn cả một năm học lớp cuối tuần, vì đó là lúc tiếng Việt trở thành thứ tiếng con cần để sống mỗi ngày. Chuyến về có tác dụng nhất khi con được chuẩn bị trước, được ở đủ lâu, được làm những việc thật với người thân, và khi ba mẹ giữ được đà sau lúc quay lại nước ngoài.
Bài này dành cho gia đình đang ở nước ngoài, muốn đưa con về thăm quê trong kỳ nghỉ. Nội dung gồm chọn thời điểm và thời gian, chuẩn bị cho con trước chuyến đi, ở đâu và làm gì ở quê, sức khoẻ và an toàn, ứng xử với họ hàng, và giữ tiếng Việt sau khi về lại. Phần giấy tờ xuất nhập cảnh cho con nằm ở các bài thuộc mục giấy tờ công dân.
Chọn thời điểm: mùa hè ở nước ngoài là mùa nào ở Việt Nam
Kỳ nghỉ hè dài nhất của trẻ ở Bắc bán cầu rơi vào khoảng tháng Sáu đến tháng Tám, còn ở Úc là khoảng tháng Mười hai đến tháng Một. Thời tiết ba miền Việt Nam trong những tháng này khác nhau rõ, nên chọn thời điểm theo quê mình.
| Miền | Tháng 6–8 | Tháng 12–1 |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Nóng, oi, có mưa rào và dông; có những đợt nắng nóng gay gắt | Lạnh, hanh khô hoặc mưa phùn; trẻ quen xứ lạnh thấy dễ chịu, trẻ ở Úc cần áo ấm |
| Miền Trung | Nắng nóng, khô; ven biển đẹp, nhưng nắng rất gắt | Mùa mưa, có thể có lũ ở một số tỉnh; cuối năm thời tiết thất thường |
| Miền Nam, Tây Nguyên | Mùa mưa, mưa rào buổi chiều; Tây Nguyên mát, mưa nhiều | Mùa khô, trời mát hơn, dễ chịu; gần Tết nên đông người đi lại |
Một điểm thuận lợi của chuyến về tháng Mười hai, tháng Một là có thể gần dịp Tết, con được thấy không khí Tết thật. Bất lợi là vé máy bay và đường sá đông. Chuyến về tháng Sáu, tháng Bảy thì trùng kỳ nghỉ của học sinh trong nước, anh chị em họ ở nhà, con có bạn chơi cả ngày. Mùa mưa ở miền Nam cũng là mùa muỗi, nên cần chú ý phòng muỗi đốt.
Ở bao lâu và ở đâu thì tiếng Việt của con tiến bộ
Kinh nghiệm của nhiều gia đình cho thấy một hai tuần thường chỉ đủ cho con quen lệch giờ, quen thời tiết, quen mặt họ hàng. Tiếng Việt bắt đầu "mở" từ tuần thứ hai, thứ ba, khi con không còn ngại và bắt đầu cần tiếng Việt để chơi, để xin, để kể. Nếu điều kiện cho phép, bốn đến sáu tuần là khoảng thời gian nhiều nhà thấy tiếng Việt của con tiến bộ rõ.
Không phải gia đình nào cũng có ba mẹ nghỉ được lâu. Một cách nhiều nhà làm là ba hoặc mẹ đưa con về, ở vài tuần rồi để con ở lại với ông bà thêm một thời gian, hoặc ông bà, cô dì đưa con sang lại. Cách này đòi hỏi con đủ lớn, đã quen ông bà qua các cuộc gọi, và ông bà đủ sức khoẻ chăm cháu.
Ở nhà ông bà, họ hàng giúp con ngập trong tiếng Việt hơn ở khách sạn. Nếu nhà ở quê thiếu tiện nghi, có thể kết hợp: ở nhà ông bà phần lớn thời gian, đi chơi vài ngày ở nơi khác. Ăn chung, ngủ chung với anh chị em họ, theo bà ra chợ, theo ông ra đồng, những việc ấy không có ở bất kỳ lớp học nào.
Chuẩn bị cho con trước chuyến về
Trẻ được chuẩn bị trước ít bị sốc, ít ngại và dùng tiếng Việt sớm hơn. Bắt đầu từ một hai tháng trước chuyến đi, mỗi tuần một chút.
- Cùng con xem ảnh nhà ông bà, làng xóm, họ hàng; học tên và cách xưng hô với từng người.
- Tập những câu cần dùng ngay: chào hỏi, xin phép, cảm ơn, hỏi nhà vệ sinh ở đâu, nói mình đói, mình mệt.
- Kể cho con những điều sẽ khác: trời nóng, có muỗi, đường đông xe máy, nhà vệ sinh có thể khác ở nhà mình, người lớn hay hỏi han, xoa đầu.
- Nói trước rằng có thể có người gọi con là "Việt kiều", cười giọng con, và đó thường là vì thấy lạ và thương.
- Cho con chuẩn bị quà cho ông bà, anh chị em họ, tự tay gói và tập câu tặng quà bằng tiếng Việt.
- Bàn với con những việc con muốn làm ở quê: đi chợ, đi biển, học bơi ở sông với người lớn, nuôi gà, học nấu một món.
- Đặt một mục tiêu nhỏ, vừa sức, như mỗi ngày học năm từ mới, hay viết vài dòng nhật ký bằng tiếng Việt.
Nói chuyện trước với ông bà và họ hàng cũng quan trọng không kém: con cần được khen khi nói tiếng Việt, cần được hỏi chậm, và không nên bị so sánh với anh chị em ở quê. Những lời dặn này giúp tuần đầu của con dễ chịu hơn nhiều.
Ở quê làm gì để tiếng Việt thành tiếng của con
Đi chợ cùng bà. Chợ là nơi tiếng Việt đậm nhất: tên rau, tên cá, tiếng mặc cả, lời chào. Cho con cầm tiền tự mua một món nhỏ, tự hỏi giá, tự cảm ơn. Lần đầu con lúng túng, lần thứ ba con đã tự đi trước bà.
Sống theo nhịp nhà ở quê. Dậy sớm, ăn sáng ở quán đầu ngõ, nghỉ trưa, chiều tắm sông hay ra đồng cùng anh em họ dưới sự trông của người lớn. Con nghe tiếng Việt trong mọi việc nhỏ, không phải chỉ trong giờ học.
Làm việc nhà cùng người lớn. Nhặt rau, cho gà ăn, quét sân, phơi đồ. Việc tay chân đi kèm với lời chỉ bảo bằng tiếng Việt, và con được tham gia đời sống thật của gia đình chứ không chỉ là khách.
Đến thăm họ hàng. Mỗi nhà một lần chào hỏi, một lần được hỏi chuyện. Trước khi đi, nhắc con cách xưng hô với từng người; sau khi về, khen con khi xưng đúng.
Ghi lại chuyến đi. Một cuốn sổ nhỏ, mỗi ngày dán một tấm ảnh hoặc vẽ một hình, ghi vài dòng tiếng Việt. Với trẻ chưa viết được, con kể, ba mẹ ghi lại. Cuốn sổ trở thành cuốn sách tiếng Việt con yêu nhất khi về lại nước ngoài.
Tham gia sinh hoạt hè ở địa phương. Một số nơi có lớp năng khiếu, lớp bơi, sinh hoạt hè cho thiếu nhi ở nhà văn hoá; nếu con thích và người lớn trong nhà sắp xếp được, vài buổi học chung với trẻ trong nước giúp con có bạn mới.
Ứng xử với họ hàng: quà, lời hỏi han và những câu hỏi khó
Về quê, cả nhà sẽ gặp rất nhiều người, và con sẽ nghe rất nhiều câu hỏi: con học lớp mấy, có giỏi không, cao bao nhiêu, sao gầy thế, sao không nói tiếng Việt. Với trẻ ở nước ngoài, nơi người lạ hiếm khi hỏi chuyện riêng, những câu hỏi dồn dập này có thể làm con khó chịu. Giải thích trước rằng đó là cách người lớn ở quê thể hiện quan tâm, và cho con vài câu đáp ngắn, lễ phép.
Quà cáp là chuyện người lớn tự lo, nhưng nên cho con góp phần: con tự đưa quà bằng hai tay, nói câu tặng quà, nhận quà của ông bà, cô chú và cảm ơn. Nếu con được mừng tuổi, lì xì, nhắc con cảm ơn và không mở phong bao trước mặt người tặng, theo nếp nhiều nhà ở quê. Những nghi thức nhỏ này dạy con nếp Việt hiệu quả hơn mọi bài giảng ở nhà.
Cũng có thể có những câu hỏi khó với chính ba mẹ: chuyện tiền bạc, chuyện bao giờ về hẳn, chuyện chia nhà đất. Ba mẹ nên giữ những chuyện ấy ở phạm vi người lớn, không để con nghe hay bị kéo vào. Với con, chuyến về nên là ký ức về sự đón chào và tình thương của họ hàng.
Sức khoẻ và an toàn khi đưa con về quê
Trước chuyến đi vài tuần, ba mẹ nên đưa con đến bác sĩ hoặc phòng khám chuyên tư vấn du lịch ở nước mình sống để hỏi về các mũi tiêm phòng nên có, thuốc nên mang theo, đặc biệt nếu con có bệnh nền hay dị ứng. Mang theo bản tóm tắt bệnh sử của con bằng tiếng Anh hoặc tiếng nước sở tại và nhờ dịch sang tiếng Việt nếu cần, cùng thẻ bảo hiểm du lịch còn hiệu lực.
Ở quê, ba nguy cơ hay gặp với trẻ từ nước ngoài về là nắng nóng, muỗi và nước. Cho con uống đủ nước, đội mũ, tránh nắng gắt giữa trưa. Dùng màn, kem chống muỗi, nhất là mùa mưa, vì sốt xuất huyết thường tăng vào mùa này. Uống nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai, cẩn thận với đá lạnh, đồ ăn để lâu ngoài trời; bụng trẻ quen thực phẩm ở nước ngoài có thể cần vài ngày làm quen.
Về an toàn, sông, ao, kênh rạch, biển ở quê không có cứu hộ như hồ bơi ở nước ngoài. Trẻ chỉ xuống nước khi có người lớn biết bơi ở ngay cạnh, kể cả khi con đã biết bơi. Khi đi xe máy, con phải đội mũ bảo hiểm vừa cỡ trẻ em, mang từ nước ngoài về hoặc mua ở Việt Nam. Dặn con cách sang đường giữa dòng xe máy, vì đây là điều trẻ ở nước ngoài hoàn toàn chưa quen.
Về lại nước ngoài: giữ đà và đón con buồn nhớ quê
Những tuần đầu sau chuyến về, tiếng Việt của con thường ở mức cao nhất. Đây là lúc ba mẹ nên tăng tiếng Việt ở nhà, không phải buông. Tiếp tục gọi cho ông bà và anh chị em họ thường xuyên hơn, để những mối quan hệ vừa mới thân không nguội đi. Cùng con xem lại ảnh, đọc lại cuốn sổ chuyến đi, nấu món con mê ở quê.
Nhiều trẻ về lại nước ngoài thì buồn nhớ quê, nhớ anh chị em họ, có khi khóc đòi về. Đó là dấu hiệu chuyến đi đã chạm được tới con. Lắng nghe, cho con kể, và hứa một lần về sau nếu gia đình có kế hoạch thật; đừng hứa suông. Có trẻ lại phản ứng ngược, không muốn nhắc đến chuyến đi vì có điều không vui. Hỏi nhẹ nhàng, nghe con kể, và lần sau chuẩn bị kỹ hơn những điểm làm con khó chịu.
Nếu có điều kiện, giữ nhịp về quê đều đặn, hai ba năm một lần, cho con thấy quê không phải chuyến đi duy nhất trong đời mà là nơi con có thể quay lại. Mỗi lần về, con lớn hơn, hiểu nhiều hơn, và tiếng Việt của con có thêm một lớp từ mới, một lớp ký ức mới về những người thân ở bên kia đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì nên đưa về quê lần đầu?
Có thể đưa về từ khi con còn nhỏ, nhưng chuyến về từ khoảng bốn năm tuổi trở lên thường để lại ký ức rõ và giúp tiếng Việt nhiều hơn. Trẻ nhỏ hơn vẫn được lợi vì gần gũi ông bà, chỉ là ba mẹ cần chú ý sức khoẻ, giấc ngủ và lệch múi giờ nhiều hơn.
Một chuyến về hai tuần có giúp được tiếng Việt của con không?
Có giúp, nhất là về tinh thần: con thấy tiếng Việt là tiếng của cả một đất nước, gặp người thân thật. Nhưng hai tuần thường chưa đủ để con vượt qua giai đoạn ngại. Nếu chỉ về ngắn, nên chuẩn bị kỹ trước chuyến đi và tận dụng mọi lúc ở cạnh ông bà, họ hàng.
Để con ở lại với ông bà vài tuần không có ba mẹ có ổn không?
Với trẻ đủ lớn, đã quen ông bà và muốn ở lại, đây thường là thời gian tiếng Việt tiến bộ nhanh nhất. Cần chắc ông bà đủ sức khoẻ, có người lớn khác trong nhà hỗ trợ, giấy tờ cho con đi lại đầy đủ, và giữ liên lạc với con hằng ngày.
Con bị anh chị em họ cười vì nói tiếng Việt ngọng thì sao?
Nói riêng với người lớn bên nhà để nhắc các cháu, đồng thời an ủi con rằng ai mới học cũng vậy. Thường sau vài ngày, trẻ con trong nhà chơi với nhau tự nhiên và chuyện cười chọc qua đi. Khen con trước mặt mọi người mỗi khi con nói được một câu dài.
Ở quê con không có gì làm, suốt ngày đòi điện thoại thì làm thế nào?
Bàn với con trước chuyến đi về thời gian dùng thiết bị, và lên kế hoạch những việc ở quê: đi chợ, ra đồng, học nấu ăn, đi thăm họ hàng. Nhờ anh chị em họ rủ con đi chơi. Những ngày đầu con có thể chán, nhưng thường sau một tuần con tìm được nhịp riêng.
Sau chuyến về, làm sao để con không quên những gì vừa học?
Tăng tiếng Việt ở nhà ngay sau khi về, gọi cho người thân ở quê đều đặn hơn, cùng con xem lại ảnh và sổ ghi chép chuyến đi. Nếu con có anh chị em họ cùng tuổi, giúp các con giữ liên lạc với nhau; bạn cùng tuổi là động lực nói tiếng Việt mạnh nhất.