Sách, truyện cổ tích và bài hát tiếng Việt cho trẻ ở nước ngoài: chọn gì, đọc thế nào

Sách, truyện và bài hát là cách đưa vào nhà những từ, những câu tiếng Việt mà sinh hoạt hằng ngày ít khi có: đọc to cho con mỗi ngày mười đến hai mươi phút, kể truyện cổ tích, hát đồng dao và bài thiếu nhi giúp vốn tiếng Việt của con rộng hơn hẳn so với chỉ nói chuyện trong nhà. Với gia đình ở nước ngoài, cái khó là tìm sách hợp tuổi, đọc sao cho con không chán, và dùng những câu chuyện có chữ khó, cảnh lạ với trẻ chưa từng thấy đồng lúa hay con trâu.

Bài này gợi ý cách chọn theo độ tuổi, những truyện cổ tích nên kể và cách kể lại cho trẻ ở nước ngoài, đồng dao và bài hát hợp từng tuổi, cách đọc to hiệu quả và cách gây dựng một tủ sách tiếng Việt nhỏ ở nơi xa.

Vì sao đọc to và hát quan trọng với trẻ ở xa

Lời nói hằng ngày trong nhà thường lặp đi lặp lại vài trăm từ quen: ăn, ngủ, tắm, đi học, mặc áo. Sách mang vào những từ không xuất hiện trong bếp: rừng già, nàng tiên, dòng sông, cánh đồng, gió bấc, lòng tham, sự dũng cảm. Nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ ở nhiều nước đều cho thấy trẻ được đọc sách nhiều có vốn từ rộng hơn, và điều này đúng với mọi thứ tiếng.

Với trẻ ở nước ngoài, sách tiếng Việt còn làm thêm một việc: cho con thấy tiếng Việt cũng có những câu chuyện hay, những nhân vật để nhớ, chứ không chỉ là tiếng ba mẹ dùng để nhắc ăn cơm. Nhiều trẻ lớn lên ở nước ngoài nhớ Thánh Gióng, Tấm Cám, Sọ Dừa như nhớ những người quen.

Bài hát và đồng dao có ưu thế riêng: vần, nhịp giúp trẻ nhớ câu dài mà không cần hiểu hết, và luyện tai nghe dấu thanh, thứ trẻ quen tiếng nước ngoài hay thiếu. Một đứa trẻ thuộc "Bà còng đi chợ trời mưa" đã luyện được cả một loạt thanh điệu mà không cần ai giảng.

Chọn sách và bài hát theo độ tuổi

Bảng dưới đây là gợi ý thể loại theo tuổi, không phải danh sách bắt buộc. Trẻ ở nước ngoài thường đọc tiếng Việt chậm hơn bạn cùng tuổi trong nước một đến hai năm, nên chọn theo trình độ thật của con hơn là theo tuổi.

Sách song ngữ, một trang tiếng Việt một trang tiếng nước ngoài, hữu ích với ba mẹ người nước ngoài và trẻ lớn đang học chữ. Với trẻ nhỏ, đọc phần tiếng Việt là chính; nếu đọc cả hai, trẻ thường chỉ chờ phần tiếng mình quen.

Truyện cổ tích nên kể và cách kể cho trẻ lớn lên ở xa

Con Rồng cháu Tiên. Câu chuyện về nguồn gốc người Việt, Lạc Long Quân và Âu Cơ, trăm trứng nở trăm con. Với trẻ ở nước ngoài, có thể nối vào câu "người Việt ở khắp nơi đều gọi nhau là đồng bào, nghĩa là cùng một bọc".

Sự tích bánh chưng, bánh giầy. Kể vào dịp Tết, lúc gói hoặc mua bánh chưng. Lang Liêu, chàng hoàng tử nghèo, dâng thứ bánh làm từ hạt gạo; trẻ hiểu vì sao bánh chưng vuông, bánh giầy tròn và vì sao Tết có bánh chưng.

Thánh Gióng. Cậu bé ba tuổi không nói không cười, gặp lúc đất nước cần thì vươn vai thành tráng sĩ. Trẻ thích phần ngựa sắt, roi sắt, nhổ tre đánh giặc; ba mẹ có thể kể nhẹ phần chiến trận với trẻ nhỏ.

Tấm Cám. Truyện dài, nhiều đoạn đáng sợ ở bản cũ. Với trẻ nhỏ, kể bản nhẹ, nhấn vào lòng tốt và sự kiên nhẫn của Tấm; trẻ lớn hơn có thể nghe bản đầy đủ và bàn về đoạn kết.

Cây khế. Người anh tham lam, người em hiền lành, con chim ăn khế trả vàng, câu "may túi ba gang". Truyện ngắn, dễ kể lại, hợp trẻ năm sáu tuổi.

Sơn Tinh, Thủy Tinh. Truyện giải thích lũ lụt hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ. Trẻ ở nước ngoài có thể chưa hình dung được mùa nước, ba mẹ nên kèm ảnh hoặc kể chuyện quê mình mùa mưa.

Hát cùng con theo nhịp một năm

Bài hát dễ đi vào đời sống nhất khi gắn với một dịp. Tháng Chạp, cả nhà hát "Ngày Tết quê em", "Sắp đến Tết rồi" lúc dọn nhà; đêm rằm tháng Tám hát "Rước đèn tháng Tám", "Chiếc đèn ông sao" khi rước đèn quanh khu nhà; sinh nhật ông bà thì cả nhà tập một bài hát để hát qua cuộc gọi. Mỗi năm lặp lại, bài hát thành một phần ký ức của con về dịp ấy, và kéo theo cả những từ như pháo hoa, mâm cỗ, chị Hằng, chú Cuội.

Hát ru là thứ ba mẹ trẻ hay bỏ qua vì nghĩ mình không biết hát. Nhưng hát ru không cần đúng nhạc; chỉ cần câu "à ơi" và vài câu ca dao quen như "Con cò mà đi ăn đêm" hay "Công cha như núi Thái Sơn" là đủ. Trẻ sơ sinh nghe nhịp điệu và giọng của người thân, và nhiều người lớn lên ở nước ngoài kể rằng câu ru của bà là tiếng Việt đầu tiên họ còn nhớ.

Với trẻ lớn hơn, đồng dao đi kèm cử động rất hợp: "Chi chi chành chành" chơi bằng ngón tay, "Dung dăng dung dẻ" vừa đi vừa vung tay, "Kéo cưa lừa xẻ" hai người cầm tay kéo qua kéo lại. Con vừa vận động vừa thuộc lời, không cần ngồi yên học.

Kể những cảnh con chưa từng thấy

Truyện Việt đầy những thứ trẻ ở Sydney hay Hamburg chưa bao giờ thấy tận mắt: con trâu, cánh đồng lúa, giếng nước, mái rạ, cây đa đầu làng, chợ phiên. Nếu ba mẹ đọc lướt qua những chữ ấy, con nghe mà không hình dung được, câu chuyện mất nửa sức hút.

Cách đơn giản là dừng lại một chút ở những từ lạ và nối với điều con biết. "Con trâu to như con bò ở trang trại mình đi chơi hôm hè, nhưng sừng cong và thích ngâm mình dưới nước." Một tấm ảnh trên điện thoại, một chuyện thật của ba mẹ hồi nhỏ ở quê, hoặc một lần chỉ cho con bó rau muống ở chợ Việt đều giúp câu chữ có hình.

Cũng có thể làm ngược lại: kể cho con những truyện Việt đặt ở nơi con đang sống. Ba mẹ tự bịa một câu chuyện về chú mèo người Việt ở Paris đi tìm chợ bán bánh chưng, hay cô bé ở Seoul làm đèn ông sao bằng giấy màu cho cả lớp. Nhân vật ở cảnh quen, nói tiếng Việt, giúp con thấy tiếng Việt dùng được cho cả cuộc sống ở đây, không chỉ cho chuyện ngày xưa ở quê.

Đừng biến mỗi trang truyện thành bài học từ vựng. Một buổi đọc chỉ nên dừng giải thích hai ba lần, phần còn lại để câu chuyện chạy. Lần đọc thứ hai, thứ ba, con sẽ tự hỏi "giếng là gì" khi đã sẵn sàng. Trẻ nhỏ thích nghe đi nghe lại một truyện, và mỗi lần nghe lại là một lần thêm vững những từ khó.

Đọc to cho hiệu quả: những việc nhỏ tạo khác biệt

Đọc sách cho con không cần kỹ năng đặc biệt, nhưng vài thói quen dưới đây giúp buổi đọc vừa vui vừa giúp tiếng Việt của con tiến bộ rõ hơn.

• Chọn một giờ cố định, thường trước khi ngủ, để đọc truyện tiếng Việt thành nếp như đánh răng.
• Để con chọn sách trong số sách tiếng Việt có sẵn, kể cả khi con chọn đi chọn lại một cuốn.
• Đổi giọng cho từng nhân vật, đọc chậm ở đoạn hồi hộp, dừng lại hỏi "con đoán chuyện gì xảy ra tiếp?".
• Chỉ vào tranh và hỏi con gọi tên đồ vật, con vật bằng tiếng Việt, khen khi con nói được.
• Với trẻ đã biết chữ, đọc thay phiên: ba mẹ đọc một trang, con đọc một câu, không sửa từng lỗi nhỏ.
• Sau khi đọc, hỏi con thích nhân vật nào, vì sao; chuyện trò về sách là lúc con phải nói tiếng Việt nhiều nhất.
• Khi ba mẹ đi làm xa vài ngày, có thể thu âm giọng mình đọc truyện để con nghe trước khi ngủ.

Nếu con phản đối "con muốn đọc sách tiếng Anh", có thể đọc cả hai, nhưng sách tiếng Việt trước. Không cần bỏ sách tiếng nước ngoài con yêu thích; mục tiêu là tiếng Việt có chỗ đứng chắc trong giờ đọc, không phải đẩy tiếng kia ra.

Gây dựng tủ sách tiếng Việt ở nơi xa

Sách tiếng Việt ở nước ngoài thường khó mua và ít lựa chọn. Cách phổ biến nhất là mỗi lần có người về Việt Nam hoặc người thân sang thăm thì nhờ mang theo một ít sách, chọn sách thiếu nhi của các nhà xuất bản lớn trong nước. Ông bà ở Việt Nam rất hay vui khi được nhờ chọn sách cho cháu, và đó cũng là một cách để ông bà gắn bó với việc học của cháu.

Thư viện công cộng ở một số thành phố có đông người Việt, như ở California, Texas, vùng Sydney, Melbourne, Toronto, có kệ sách tiếng Việt. Ba mẹ có thể hỏi thủ thư; nhiều thư viện nhận đề nghị mua thêm sách theo ngôn ngữ cộng đồng. Lớp tiếng Việt cuối tuần, chùa, nhà thờ đôi khi có tủ sách cho mượn.

Một cách khác là đổi sách giữa các gia đình Việt quen nhau: mỗi nhà vài chục cuốn, luân chuyển theo mùa, con có sách mới mà không tốn thêm chỗ. Ba mẹ cũng có thể tự làm sách: chụp ảnh gia đình, chuyến về quê, món ăn ngày Tết, in ra, viết chú thích tiếng Việt. Trẻ nhỏ thường mê cuốn sách có chính mình trong đó hơn mọi cuốn mua ngoài.

Câu hỏi thường gặp

Ba mẹ đọc tiếng Việt không có giọng hay, có ảnh hưởng gì không?

Không ảnh hưởng. Trẻ cần nghe tiếng Việt từ người thân, với sự chú ý và tình cảm, hơn là một giọng đọc chuyên nghiệp. Giọng tự nhiên của ba mẹ, kể cả có phương ngữ, là giọng con sẽ nhớ suốt đời khi nghĩ về những câu chuyện tuổi nhỏ.

Có nên cho con nghe truyện audio thay cho ba mẹ đọc không?

Có thể dùng thêm khi ba mẹ bận hoặc khi đi xe đường dài, nhưng không nên thay hẳn. Khi ba mẹ đọc, con được hỏi, được trả lời, được dừng lại xem tranh, và đó là lúc con học ngôn ngữ nhiều nhất. Truyện audio nên chọn giọng đọc chuẩn, nội dung đã nghe thử.

Truyện cổ tích Việt có nhiều đoạn bạo lực, kể cho trẻ nhỏ thế nào?

Nhiều truyện như Tấm Cám, Thạch Sanh có đoạn đáng sợ với trẻ nhỏ. Ba mẹ có thể kể bản nhẹ hơn, lược bớt chi tiết, nhấn vào phần lòng tốt được đền đáp. Khi con lớn hơn, có thể kể bản đầy đủ và cùng con bàn vì sao người xưa kể như vậy.

Con chỉ thích sách tiếng nước ngoài, làm sao để con chịu nghe sách tiếng Việt?

Tìm bản dịch tiếng Việt của chính những cuốn con đang thích, vì con đã biết truyện nên dễ theo hơn. Chọn sách tiếng Việt có chủ đề con mê như khủng long, xe cộ, vũ trụ. Và giữ giờ đọc tiếng Việt ngắn, vui, trước khi con mệt.

Có nên dạy con thuộc thơ tiếng Việt không?

Thơ ngắn, có vần như đồng dao, thơ thiếu nhi giúp trẻ luyện tai nghe dấu thanh và nhớ câu dài. Không cần ép thuộc lòng nhiều; vài bài con thích, đọc cho ông bà nghe trong ngày Tết, đã là một niềm vui và một cột mốc đáng nhớ với con.

Làm sao biết sách thiếu nhi tiếng Việt nào hợp với con?

Đọc thử vài trang trước: nếu con hiểu được phần lớn và chỉ vấp vài từ, sách vừa sức. Nếu mỗi câu đều phải dừng giải thích, nên để dành cuốn đó. Có thể nhờ giáo viên lớp tiếng Việt hoặc ông bà ở Việt Nam gợi ý theo trình độ thật của con.