Con lớn lên ở nước ngoài vẫn nói được tiếng Việt khi gia đình coi tiếng Việt là việc cần sắp xếp, không phải điều tự nhiên sẽ có: ai nói tiếng Việt với con, nói vào lúc nào, con được nghe tiếng Việt từ những ai ngoài ba mẹ. Khi con vào nhà trẻ hay trường tiểu học của nước sở tại, lượng tiếng nước ngoài con nghe mỗi ngày tăng vọt; nếu ở nhà không giữ một khoảng tiếng Việt đủ dày, con sẽ chuyển dần sang nói tiếng của trường, thường trong vòng một hai năm.
Bài này là khung chung cho cả danh mục: vì sao tiếng Việt hay mất ở thế hệ thứ hai, gia đình nên chọn cách chia ngôn ngữ nào, mỗi độ tuổi cần làm gì, nếp Việt nào đi kèm tiếng Việt, và những dấu hiệu cho thấy nên đổi cách làm. Các bài sau đi sâu từng mảng: nói ở nhà, lớp cuối tuần, sách và bài hát, ông bà gọi video, Tết, Trung thu và ngày giỗ, con tuổi teen, con lai và chuyến về quê.
Vì sao tiếng Việt hay mất ở đời con, đời cháu
Các nhà xã hội học nghiên cứu cộng đồng nhập cư từ lâu đã mô tả một quy luật ba thế hệ: người đi trước nói tiếng mẹ đẻ là chính, con của họ nói được cả hai thứ tiếng nhưng nghiêng về tiếng nước sở tại, đến đời cháu thì phần lớn chỉ còn một thứ tiếng. Một nghiên cứu của Rubén Rumbaut và cộng sự công bố năm 2006 về các nhóm nhập cư ở miền Nam California cho thấy đến thế hệ thứ ba, gần như mọi nhóm đều chỉ còn rất ít người nói thạo tiếng của ông bà. Người Việt không phải ngoại lệ.
Nguyên nhân không nằm ở chỗ trẻ kém hay ba mẹ lơ là. Trẻ học ngôn ngữ theo lượng nghe và theo nhu cầu: tiếng nào giúp con chơi với bạn, hiểu cô giáo, xem được thứ mình thích thì con dồn sức vào tiếng đó. Khi ở nhà ba mẹ cũng mệt sau ca làm, trả lời con bằng tiếng Anh, tiếng Đức hay tiếng Nhật cho nhanh, con nhận ra tiếng Việt không thật sự cần thiết.
Điểm đáng chú ý là con thường không mất tiếng Việt cùng một lúc. Con vẫn hiểu khi mẹ nói nhưng trả lời bằng tiếng khác, các nhà ngôn ngữ học gọi là song ngữ thụ động. Đây là giai đoạn còn kéo lại được rất tốt nếu gia đình nhận ra sớm, vì vốn nghe của con vẫn còn nguyên.
Chọn cách chia ngôn ngữ trong nhà
Không có một công thức đúng cho mọi nhà. Cách chia phụ thuộc ba mẹ cùng là người Việt hay một người nước ngoài, ông bà có sống cùng không, và giờ làm của từng người. Bảng dưới đây so sánh các cách hay gặp.
| Cách chia | Hợp với nhà nào | Điểm mạnh | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|---|
| Ở nhà nói tiếng Việt, ra ngoài nói tiếng nước sở tại | Ba mẹ đều là người Việt | Lượng tiếng Việt lớn nhất, con phân biệt rõ hai môi trường | Ba mẹ phải giữ kỷ luật cả khi con trả lời bằng tiếng khác |
| Mỗi người một ngôn ngữ | Một người Việt, một người nước ngoài | Rõ ràng, con biết nói gì với ai | Tiếng Việt chỉ đến từ một người, dễ thiếu nếu người đó đi làm cả ngày |
| Chia theo thời gian (buổi tối, cuối tuần) | Nhà đã quen nói tiếng nước ngoài, muốn kéo tiếng Việt lại | Dễ bắt đầu | Lượng nghe ít, cần thêm lớp học và họ hàng |
| Chia theo hoạt động (bữa cơm, giờ đọc truyện) | Mọi nhà, dùng kèm cách khác | Gắn tiếng Việt với lúc vui vẻ, gần gũi | Không đủ nếu chỉ dùng riêng cách này |
Nhà nghiên cứu Annick De Houwer khảo sát gần hai nghìn gia đình song ngữ ở vùng Flanders (Bỉ), công bố năm 2007: khi cả ba lẫn mẹ đều nói tiếng thiểu số ở nhà, gần như mọi trẻ đều nói được tiếng ấy; khi chỉ một người nói, tỷ lệ giảm xuống khoảng ba phần tư. Con số không phải lời phán cho từng nhà, nhưng cho thấy lượng tiếng Việt con nghe ở nhà là yếu tố nặng ký nhất.
Việc cần làm theo từng độ tuổi
Từ lúc sinh đến 3 tuổi. Nói, hát, ru con bằng tiếng Việt càng nhiều càng tốt, kể cả khi con chưa đáp. Gọi tên đồ vật trong nhà, kể việc mình đang làm: "mẹ đang rửa bình sữa cho con". Nếu con đi nhà trẻ của nước sở tại sớm, buổi tối và cuối tuần là thời gian tiếng Việt quý nhất.
Từ 3 đến 6 tuổi. Đây là lúc con bắt đầu chọn tiếng. Giữ nếp đọc truyện tiếng Việt trước giờ ngủ, cho con có ít nhất một hai người bạn hay anh chị họ nói tiếng Việt, và kiên trì đáp con bằng tiếng Việt. Có thể cho con làm quen chữ cái tiếng Việt qua tên của con và tên người trong nhà.
Từ 6 đến 10 tuổi. Con đi học cả ngày, tiếng trường lấn át. Lớp tiếng Việt cuối tuần, sách đọc theo trình độ và những việc chung như nấu một món, gói bánh, viết thiệp Tết cho ông bà giúp con có lý do dùng tiếng Việt. Chữ viết có dấu nên bắt đầu ở giai đoạn này.
Từ 11 đến 14 tuổi. Con muốn giống bạn bè, có thể ngại nói tiếng Việt ở chỗ đông người. Không ép, nhưng giữ các nếp đã có và giao cho con những việc có ý nghĩa thật: gọi điện chúc Tết, phiên dịch nhỏ cho bà khi bà sang thăm.
Từ 15 tuổi trở lên. Tiếng Việt chuyển dần từ nghĩa vụ sang lựa chọn của con. Một số nơi cho học sinh lấy tín chỉ hoặc chứng nhận song ngữ bằng tiếng Việt; một chuyến về Việt Nam tự đi lại, tự hỏi đường thường làm con thấy tiếng Việt có giá trị riêng.
Tiếng Việt đi cùng nếp Việt
Ngôn ngữ không sống một mình. Trẻ giữ tiếng Việt tốt nhất khi tiếng Việt gắn với những thứ con thấy ấm áp: bữa cơm có canh chua, cá kho; ông bà gọi sang hỏi chuyện; đêm Trung thu cầm đèn ông sao; sáng mùng Một mặc áo mới chúc Tết. Mỗi nếp như vậy kéo theo một lớp từ vựng mà sách vở khó dạy được: lì xì, mừng tuổi, cỗ, mâm, thắp nhang, thưa, dạ.
Nếp xưng hô là ví dụ rõ nhất. Ở trường nước ngoài, con gọi thầy cô và bạn bè bằng tên. Ở nhà người Việt, con phải biết ai là bác, ai là chú, ai là cô, ai là dì, và nói "dạ" khi được gọi. Dạy xưng hô không chỉ là dạy từ, mà là dạy con thấy mình nằm trong một mạng họ hàng, có chỗ đứng, có người thương. Nhiều gia đình vẽ cây gia đình dán trong phòng con, kèm ảnh, để con nhớ ai là ai trước mỗi cuộc gọi.
Nếp Việt cũng không cần giữ nguyên xi như ở quê. Một gia đình ở Melbourne có thể ăn Tết vào ngày cuối tuần gần nhất vì con phải đi học đúng mùng Một; một gia đình ở Osaka có thể gói bánh chưng bằng lá chuối đông lạnh thay lá dong. Điều con cần là thấy ba mẹ coi trọng những dịp ấy và giải thích vì sao nhà mình làm thế.
Nguồn tiếng Việt ngoài ba mẹ
Ba mẹ không thể là nguồn tiếng Việt duy nhất, nhất là khi đi làm cả ngày. Con cần nghe tiếng Việt từ nhiều người, nhiều giọng, nhiều hoàn cảnh để thấy đây là thứ tiếng của cả một cộng đồng chứ không chỉ của nhà mình.
- Ông bà, cô chú ở Việt Nam qua những cuộc gọi đều đặn, có nội dung, không chỉ hỏi "ăn cơm chưa".
- Ông bà sang thăm hoặc ở lại vài tháng: đây thường là lúc tiếng Việt của con tiến nhanh nhất.
- Lớp tiếng Việt cuối tuần ở chùa, nhà thờ, hội đồng hương hay trung tâm cộng đồng, nơi con gặp bạn cùng hoàn cảnh.
- Các gia đình Việt quen biết ở cùng thành phố: hẹn nhau cho con chơi chung vài giờ mỗi tháng.
- Chợ Việt, quán ăn Việt, tiệm tạp hoá Việt, nơi con nghe người lớn nói tiếng Việt thật trong đời sống.
- Sách, truyện tranh, bài hát thiếu nhi, phim hoạt hình tiếng Việt ba mẹ đã xem trước và chọn kỹ.
- Trại hè, chương trình giao lưu cho thanh thiếu niên người Việt ở nước ngoài do các cơ quan trong nước và hội đoàn tổ chức hằng năm.
Từ năm 2023, Việt Nam tổ chức hằng năm Ngày tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, kèm nhiều hoạt động ở các nước. Thông tin thường được cơ quan đại diện Việt Nam nơi gia đình sống thông báo trên trang của mình.
Khi nào nên lo và nên đổi cách làm
Trẻ song ngữ đôi khi nói muộn hơn một chút ở từng thứ tiếng, trộn từ hai tiếng trong một câu, hoặc có giai đoạn chỉ nói một tiếng. Phần lớn những hiện tượng này là bình thường. Các nghiên cứu về trẻ song ngữ không cho thấy việc học hai thứ tiếng gây chậm phát triển ngôn ngữ; nếu tính cả hai tiếng cộng lại, vốn từ của trẻ song ngữ thường tương đương bạn đơn ngữ.
Điều nên lo là khi con chậm ở cả hai thứ tiếng: gần hai tuổi chưa nói từ đơn nào, gần ba tuổi chưa ghép được hai từ, không đáp khi được gọi tên, hoặc thầy cô ở trường cũng thấy con chậm. Khi đó nên đưa con đi khám ở bác sĩ nhi và chuyên viên âm ngữ trị liệu, và nói rõ con lớn lên trong gia đình song ngữ. Đừng nghe lời khuyên "bỏ tiếng Việt cho con đỡ rối"; nhiều chuyên viên hiện nay khuyên giữ tiếng mẹ đẻ.
Còn nếu con vẫn phát triển bình thường nhưng tiếng Việt trượt dần, câu hỏi cần đặt là: một tuần con nghe tiếng Việt bao nhiêu giờ, từ ai, trong hoàn cảnh nào. Thử ghi lại trong một tuần. Nhiều nhà ngạc nhiên khi thấy tiếng Việt chỉ còn chiếm phần nhỏ thời gian thức của con. Tăng lượng nghe, thêm một người nói tiếng Việt, thêm một nếp mới, rồi đo lại sau ba tháng.
Giữ tiếng Việt mà không biến thành áp lực
Những đứa trẻ bỏ tiếng Việt quyết liệt nhất thường là những đứa từng bị chê "nói ngọng", bị so với anh chị họ ở Việt Nam, hoặc bị phạt vì lỡ nói tiếng khác. Tiếng Việt trở thành thứ gắn với xấu hổ, và tuổi teen là lúc con có quyền chọn bỏ nó đi.
Ba mẹ nên khen nỗ lực thay vì sửa từng lỗi. Khi con nói sai dấu, nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên trong lời đáp của mình, không dừng lại chỉnh. Khi họ hàng ở Việt Nam cười giọng con, nói trước với họ rằng con đang tập và rất cần được khen. Một câu như "cháu nói tiếng Việt giỏi quá, bà nghe hiểu hết" có thể giữ con với tiếng Việt thêm nhiều năm.
Cuối cùng, mục tiêu của mỗi nhà có thể khác nhau, và điều đó không sao. Có nhà muốn con đọc được văn học Việt, có nhà chỉ mong con nói chuyện được với bà. Đặt mục tiêu vừa sức, nói rõ với con vì sao nhà mình giữ tiếng Việt, và cho con thấy tiếng Việt mở ra những người, những chuyện mà con sẽ không chạm tới bằng thứ tiếng nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở nước ngoài có cần học tiếng nước sở tại trước rồi mới học tiếng Việt không?
Không cần. Trẻ nhỏ học được hai thứ tiếng cùng lúc, và tiếng nước sở tại con sẽ có đủ từ trường học, bạn bè, truyền hình. Thứ tiếng dễ mất là tiếng Việt, nên ở nhà ưu tiên tiếng Việt từ sớm là hợp lý.
Ba mẹ nói tiếng nước ngoài chưa tốt, có nên nói tiếng Việt với con không?
Nên. Con cần nghe một thứ tiếng phong phú, tự nhiên từ người lớn, và ba mẹ diễn đạt tình cảm, giảng giải, kể chuyện tốt nhất bằng tiếng Việt. Nói tiếng nước ngoài chưa vững với con vừa không giúp tiếng nước ngoài của con, vừa làm mất tiếng Việt.
Con hiểu tiếng Việt nhưng chỉ trả lời bằng tiếng nước ngoài thì làm sao?
Đây là giai đoạn còn kéo lại được. Ba mẹ tiếp tục nói tiếng Việt, nhẹ nhàng hỏi lại bằng tiếng Việt, nhắc lại câu con vừa nói sang tiếng Việt để con nghe, và tạo những tình huống con buộc phải nói tiếng Việt như gọi cho ông bà không biết tiếng nước ngoài.
Có nên cho con xem phim hoạt hình tiếng Việt để học không?
Có thể dùng như một nguồn phụ, ba mẹ xem trước để chọn nội dung hợp tuổi và giọng nói chuẩn. Màn hình không thay được người nói chuyện với con, vì trẻ học nói tốt nhất qua trò chuyện qua lại, nên xem cùng con và hỏi chuyện về những gì vừa xem.
Nhà có ba mẹ khác vùng miền thì con nên học giọng nào?
Con học giọng của người nói nhiều với mình nhất, và việc nghe nhiều giọng là có lợi. Chữ viết tiếng Việt thống nhất, nên khi học đọc viết con sẽ nhận ra các giọng khác nhau cùng chung một hệ chữ. Đừng sửa giọng con theo một vùng cố định.
Bao nhiêu tuổi thì nên dạy con đọc, viết tiếng Việt?
Thường bắt đầu khi con đã quen đọc viết ở trường nước sở tại, khoảng sáu bảy tuổi, vì con đã hiểu chữ ghi âm thế nào. Chữ Quốc ngữ dùng bảng chữ cái Latinh nên con chuyển sang khá nhanh, phần khó nhất là năm dấu thanh và vài nguyên âm có dấu phụ.