Lớp tiếng Việt cuối tuần là nơi trẻ ở nước ngoài học đọc, viết tiếng Việt có hệ thống và gặp những bạn cùng hoàn cảnh; lớp thường do chùa, nhà thờ, hội đồng hương, trung tâm cộng đồng hoặc trường công của nước sở tại tổ chức, học hai đến ba tiếng mỗi tuần. Lớp không thay được tiếng Việt ở nhà, nhưng bù phần mà ba mẹ khó tự dạy: chữ viết, chính tả, đọc hiểu, và cảm giác rằng có cả một cộng đồng trẻ con khác cũng đang học tiếng Việt như mình.
Bài này giải thích các kiểu lớp hay gặp ở Mỹ, Úc, Canada, châu Âu và châu Á, một lớp thường dạy gì theo trình độ, cách chọn lớp, việc ba mẹ nên làm ở nhà để con không bỏ ngang, và lựa chọn khi gần nhà không có lớp nào. Cuối bài là cách nhìn tiến bộ của con cho đúng, để ba mẹ không nản sau một hai năm thấy con vẫn đọc chậm.
Các kiểu lớp tiếng Việt hay gặp ở nước ngoài
Lớp ở chùa, nhà thờ. Ở nhiều thành phố có đông người Việt, chùa và giáo xứ người Việt là nơi mở lớp sớm nhất và bền nhất, thường học sáng thứ Bảy hoặc Chủ nhật, giáo viên là phụ huynh, sinh viên, người về hưu làm tình nguyện. Lớp mở cho mọi gia đình, không đòi theo đạo; nhiều nơi kèm sinh hoạt văn nghệ, Tết, Trung thu.
Trường Việt ngữ của hội đoàn, trung tâm cộng đồng. Một số nơi có trường Việt ngữ riêng với nhiều cấp lớp, giáo trình in sẵn, kỳ thi cuối năm và lễ phát thưởng. Học sinh đông thì chia lớp theo trình độ chứ không chỉ theo tuổi.
Lớp tiếng cộng đồng do nhà nước sở tại hỗ trợ. Úc có hệ thống trường ngôn ngữ cộng đồng được các bang hỗ trợ, trong đó có tiếng Việt; một số bang cho học sinh thi tiếng Việt trong kỳ thi tốt nghiệp phổ thông. Ở Đài Loan, từ năm 2019 tiếng Việt nằm trong nhóm ngôn ngữ của người nhập cư mới mà học sinh tiểu học được chọn học trong trường.
Chương trình song ngữ trong trường công. Ở một số học khu tại California có đông người Việt, đã có lớp song ngữ Anh – Việt ở tiểu học, học một phần thời gian bằng tiếng Việt ngay trong giờ chính khoá. Loại này ít, cần hỏi trực tiếp học khu nơi mình sống.
Lớp trực tuyến và nhóm học tại nhà. Gia đình ở nơi ít người Việt hay tự lập nhóm vài nhà, thay nhau dạy, hoặc cho con học trực tuyến với giáo viên ở Việt Nam. Hình thức này linh hoạt nhưng đòi ba mẹ theo sát hơn.
Một lớp tiếng Việt cuối tuần thường dạy gì
Mỗi trường có giáo trình riêng, nhưng đa số đi theo trình tự chung từ nghe nói đến đọc viết. Bảng dưới đây là khung tham khảo, không phải chuẩn của một trường cụ thể.
| Trình độ | Nội dung chính | Con làm được gì sau một năm |
|---|---|---|
| Vỡ lòng (thường 5–7 tuổi) | 29 chữ cái, nguyên âm có dấu phụ (ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ), ghép vần đơn giản, bài hát, đồng dao | Đọc được tên mình, tên người thân, các từ ngắn |
| Cấp 1–2 | Năm dấu thanh, vần khó, câu ngắn, chính tả nghe – viết, truyện ngắn | Đọc đoạn văn ngắn, viết vài câu về gia đình |
| Cấp 3–4 | Đọc hiểu truyện cổ tích, ca dao, viết đoạn văn, từ vựng về trường học, thiên nhiên | Viết thiệp chúc Tết, thư ngắn gửi ông bà |
| Cấp cao (thường từ 11 tuổi) | Đọc văn bản dài, thơ, kể lại câu chuyện, thuyết trình ngắn về văn hoá Việt | Đọc báo thiếu nhi, viết bài văn ngắn, nói chuyện về một chủ đề |
Chữ Quốc ngữ dùng bảng chữ cái Latinh nên trẻ đã đi học ở các nước dùng chữ Latinh chuyển sang khá nhanh. Trẻ học ở Nhật, Hàn, Đài Loan cần thêm thời gian làm quen mặt chữ. Phần khó nhất với hầu hết trẻ là phân biệt dấu hỏi và dấu ngã, và các cặp phụ âm cuối như n – ng, t – c, vì tai trẻ quen tiếng nước ngoài ít khi phân biệt.
Chọn lớp hợp với con: những câu nên hỏi
Trước khi ghi danh, ba mẹ nên dự một buổi học thử hoặc đến xem lớp. Những câu dưới đây giúp nhìn ra lớp có hợp với con không, thay vì chỉ chọn lớp gần nhà nhất.
- Lớp chia theo trình độ hay chỉ theo tuổi? Con mười tuổi chưa biết chữ ngồi chung với bạn đã đọc thạo sẽ dễ nản.
- Mỗi lớp bao nhiêu em, có trợ giảng không? Lớp quá đông thì trẻ ít được nói.
- Giáo viên dạy bằng tiếng Việt hoàn toàn hay có giải thích bằng tiếng nước sở tại khi cần? Với trẻ yếu tiếng Việt, một chút giải thích giúp con không bị lạc.
- Ngoài đọc viết, lớp có hát, kể chuyện, làm đồ thủ công, sinh hoạt Tết, Trung thu không? Phần này giữ con đến lớp đều.
- Bài tập về nhà nhiều hay ít, ba mẹ cần kèm thế nào?
- Lớp có giữ liên lạc với phụ huynh, báo tiến bộ của con không?
- Con có bạn quen ở lớp không? Một người bạn quen là lý do lớn để trẻ chịu dậy sớm sáng thứ Bảy.
Hầu hết lớp cộng đồng thu khoản đóng góp nhỏ hoặc miễn phí, và cần phụ huynh góp sức: trực lớp, nấu ăn dịp lễ, dọn phòng học. Ba mẹ tham gia thì con cũng thấy lớp học là việc của cả nhà.
Ba mẹ làm gì ở nhà để con không bỏ lớp giữa chừng
Lý do trẻ bỏ lớp tiếng Việt hay gặp nhất là lịch cuối tuần chồng chéo: bóng đá, bơi, nhạc, tiệc sinh nhật bạn. Khi lớp tiếng Việt luôn là thứ bị cắt đầu tiên, con hiểu nó kém quan trọng. Gia đình nên quyết định từ đầu năm rằng buổi học tiếng Việt là cố định, như lịch học ở trường, và chỉ nghỉ khi thật cần.
Lý do thứ hai là con thấy lớp không dùng vào việc gì. Ba mẹ có thể tạo việc dùng ngay điều con vừa học: con học viết chữ "bà" thì tối đó viết thiệp gửi bà; con học bài hát mới thì hát cho ông bà nghe trong cuộc gọi cuối tuần. Mỗi lần tiếng Việt được dùng thật, con thấy giờ học có ý nghĩa.
Lý do thứ ba là bài tập về nhà làm ba mẹ và con căng thẳng. Nên dành một khung mười lăm, hai mươi phút cố định trong tuần, ngồi cùng con, không làm việc khác. Nếu ba mẹ không chắc chính tả, cứ thẳng thắn tra cùng con. Không nên biến giờ bài tập thành giờ trách con "sao học mãi không nhớ dấu".
Lớp cộng đồng sống nhờ ai: giáo viên tình nguyện và phụ huynh
Phần lớn lớp tiếng Việt cuối tuần ở nước ngoài không có ngân sách lớn. Giáo viên thường là người làm nghề khác trong tuần: kỹ sư, y tá, chủ tiệm, sinh viên du học, người đã nghỉ hưu từng dạy học ở Việt Nam. Họ soạn bài buổi tối, đến lớp sớm sáng thứ Bảy, nhiều người làm như vậy mười mấy năm.
Hiểu điều đó giúp ba mẹ có kỳ vọng hợp lý. Lớp có thể thiếu đồ dùng, giáo trình chưa đồng bộ, đổi giáo viên giữa năm vì người dạy chuyển chỗ làm. Thay vì phàn nàn, phụ huynh có thể đề nghị góp tay: làm trợ giảng một buổi mỗi tháng, in tài liệu, phụ trách tủ sách, lo phần văn nghệ dịp Tết.
Con thấy ba mẹ cùng góp sức thì cũng coi lớp là nơi của mình. Nhiều thanh thiếu niên từng học ở các lớp như vậy, lớn lên quay lại làm trợ giảng cho các em nhỏ; đó thường là lúc tiếng Việt của chính các em vững nhất, vì dạy người khác buộc mình phải hiểu kỹ. Ba mẹ có con tuổi mười lăm, mười sáu nên hỏi lớp có nhận trợ giảng trẻ không, vì đây cũng là việc tình nguyện được nhiều trường phổ thông ở nước ngoài ghi nhận.
Khi gần nhà không có lớp nào
Nhiều gia đình người Việt sống ở thành phố nhỏ, vùng nông thôn ở Đức, Ba Lan, Nhật, hay các tỉnh ít người Việt ở Hàn, Đài Loan, không có lớp tiếng Việt trong vòng một giờ lái xe. Khi đó có ba hướng có thể kết hợp.
Hướng thứ nhất là tự lập nhóm học. Ba bốn gia đình quen nhau thay phiên làm "cô giáo" mỗi tháng, mỗi buổi khoảng một tiếng rưỡi, chia phần đọc, viết, hát. Nhóm nhỏ lại có lợi là trẻ được nói nhiều hơn lớp đông. Cần một người làm đầu mối giữ lịch và chọn tài liệu chung để các buổi nối tiếp nhau.
Hướng thứ hai là học trực tuyến với giáo viên ở Việt Nam hoặc ở nước khác. Khi chọn, ba mẹ nên dự buổi đầu, xem giáo viên có kinh nghiệm dạy trẻ lớn lên ở nước ngoài không, vì cách dạy trẻ trong nước khác hẳn. Buổi học nên ngắn, có nhiều hoạt động, và có thời gian cho con nói.
Hướng thứ ba là ba mẹ tự dạy với bộ sách dành cho trẻ em người Việt ở nước ngoài. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan về người Việt ở nước ngoài đã biên soạn một số bộ sách như vậy, trong đó có bộ Tiếng Việt vui, thường được giới thiệu qua cơ quan đại diện Việt Nam hoặc các hội đoàn.
Đi học đều mà tiến bộ chậm: đọc kết quả thế nào cho đúng
Ba mẹ hay sốt ruột khi con học lớp cuối tuần hai năm mà vẫn đọc ngắc ngứ. Cần nhớ rằng hai tiếng mỗi tuần, khoảng ba mươi lăm tuần một năm, chỉ tương đương vài tuần học ở trường trong nước. Tiến bộ chậm là bình thường; tiến bộ nhanh thường đến từ những nhà có nhiều tiếng Việt ở nhà, có ông bà sống cùng hoặc về Việt Nam thường xuyên.
Thay vì so với anh chị họ ở Việt Nam, nên so con với chính con năm ngoái: con đọc được những gì mà năm ngoái chưa đọc được, con viết được bao nhiêu câu, con có tự đọc tên món ăn ở quán Việt không. Ghi lại những cột mốc nhỏ như vậy giúp cả ba mẹ lẫn con thấy công sức không uổng.
Nếu con tiến bộ chậm bất thường so với các bạn cùng lớp có hoàn cảnh tương tự, hoặc ở trường chính con cũng gặp khó khăn đọc viết, nên trao đổi với giáo viên ở cả hai nơi. Một số khó khăn đọc viết thể hiện ở mọi thứ tiếng, và cần được đánh giá bởi chuyên viên của nước sở tại.
Câu hỏi thường gặp
Con không theo đạo, có nên cho học lớp tiếng Việt ở chùa hay nhà thờ không?
Đa số lớp ở chùa và nhà thờ người Việt mở cho mọi gia đình, nội dung chủ yếu là tiếng Việt, văn hoá, lễ Tết. Ba mẹ nên đến xem trước, hỏi lớp có phần sinh hoạt tôn giáo không và có bắt buộc không, rồi quyết định theo điều nhà mình thấy thoải mái.
Con mấy tuổi thì nên bắt đầu đi lớp tiếng Việt?
Nhiều lớp nhận trẻ từ khoảng năm sáu tuổi, khi con đã quen đi học và ngồi được một buổi. Trước tuổi đó, tiếng Việt ở nhà, bài hát, truyện kể quan trọng hơn. Nếu con đã lớn mới bắt đầu, nên tìm lớp chia theo trình độ để con không ngại ngồi với các em nhỏ.
Con nói tiếng Việt khá nhưng không chịu học chữ, có cần ép không?
Nói được là phần quý nhất và nhiều nhà đã giữ được. Chữ viết mở thêm khả năng đọc, nhắn tin với họ hàng, nên vẫn đáng khuyến khích. Thay vì ép, thử cho con học chữ qua việc con thích như đọc lời bài hát, nhắn tin cho anh chị họ, đọc truyện tranh.
Lớp tiếng Việt ở chỗ mình dạy theo giọng một vùng, có vấn đề gì không?
Không có vấn đề lớn. Chữ viết tiếng Việt thống nhất, giọng giáo viên chỉ ảnh hưởng cách phát âm. Ở nhà con vẫn nghe giọng của ba mẹ, ông bà, và khi lớn con sẽ quen nhiều giọng. Điều cần quan tâm hơn là cách dạy có hợp với trẻ lớn lên ở nước ngoài không.
Có chứng chỉ tiếng Việt nào cho trẻ ở nước ngoài không?
Một số nước cho thi tiếng Việt trong kỳ thi phổ thông hoặc cấp chứng nhận song ngữ cho học sinh, như một số bang ở Úc và Mỹ. Ở Việt Nam có khung năng lực tiếng Việt dành cho người nước ngoài. Ba mẹ nên hỏi trường của con và cơ quan giáo dục địa phương về những lựa chọn hiện có.
Một tuần học hai tiếng có đủ để con biết đọc tiếng Việt không?
Đủ để bắt đầu và tiến dần, nhưng sẽ chậm nếu ở nhà không đọc thêm. Mỗi ngày mười phút đọc cùng con, dù chỉ vài câu, cộng với giờ học trên lớp giúp con tiến nhanh hơn nhiều so với chỉ học trên lớp. Tính đều đặn quan trọng hơn thời lượng mỗi lần.