Người thừa kế đang ở nước ngoài có quyền từ chối nhận di sản bằng một văn bản từ chối, lập trước thời điểm phân chia di sản, thường ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc trước công chứng nước sở tại rồi hợp pháp hoá lãnh sự. Phần bị từ chối không tự rơi vào tay người mà bạn muốn nhường; nó được chia lại cho những người thừa kế còn lại theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Đó là điểm nhiều gia đình hiểu sai: một người con ở Pháp muốn để căn nhà cho em út đang chăm mẹ, ký văn bản từ chối, rồi phát hiện phần của mình lại chia đều cho cả bốn anh chị em còn lại. Bài này giải thích văn bản từ chối hoạt động thế nào, khi nào nên dùng, khi nào nên chọn cách khác, và cách lập từ xa cho đúng.
Từ chối di sản theo Bộ luật Dân sự 2015
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người thừa kế từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác. Việc từ chối phải lập thành văn bản và phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản. Văn bản này được gửi tới những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản, hoặc tổ chức công chứng, UBND cấp xã nơi có địa điểm mở thừa kế.
Điều kiện "trước thời điểm phân chia" quan trọng hơn vẻ bề ngoài. Khi cả nhà đã ký văn bản thoả thuận phân chia và sang tên xong, bạn không còn từ chối được nữa; muốn chuyển phần của mình cho người khác thì phải làm tặng cho hoặc chuyển nhượng, với thủ tục và nghĩa vụ thuế riêng.
Điều kiện "không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản" cũng cần hiểu đúng. Nếu người từ chối đang nợ ai đó và từ chối để phần tài sản không bị dùng trả nợ, việc từ chối có thể bị vô hiệu. Người ở nước ngoài ít gặp tình huống này, nhưng tổ chức công chứng có thể hỏi và yêu cầu cam kết trong văn bản.
Từ chối nhận di sản khác gì nhận rồi tặng cho lại
Hai cách đều dẫn tới việc bạn không giữ phần tài sản ở quê, nhưng đường đi và kết quả khác nhau. Gia đình nên chọn cách trước khi ký bất cứ thứ gì.
| Tiêu chí | Văn bản từ chối nhận di sản | Nhận thừa kế rồi tặng cho lại |
|---|---|---|
| Phần của bạn đi về đâu | Chia lại cho những người thừa kế còn lại theo luật hoặc di chúc | Đúng người bạn chọn |
| Thời điểm làm | Trước khi phân chia di sản | Sau khi đã khai nhận, hoặc cùng lúc trong thoả thuận phân chia |
| Số văn bản phải ký | Một văn bản từ chối | Văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia, thêm hợp đồng tặng cho |
| Nghĩa vụ thuế | Không phát sinh với người từ chối | Có thể phát sinh với giao dịch tặng cho, tuỳ quan hệ giữa hai bên và diện được miễn |
| Khi không đủ điều kiện đứng tên | Vẫn từ chối được | Không đứng tên được phần đất nông nghiệp, nhưng được tặng cho phần đó cho người đủ điều kiện |
Nếu bạn muốn nhường cho một người cụ thể, cách gọn hơn thường là cùng các người thừa kế ký một văn bản thoả thuận phân chia di sản ghi thẳng phần của bạn giao cho người đó. Cách này chỉ dùng được khi mọi người đồng ý, và tổ chức công chứng sẽ tư vấn cách ghi cho đúng.
Lập văn bản từ chối khi đang ở nước ngoài
Trình tự dưới đây là khung chung khi bạn không về nước được. Mỗi cơ quan đại diện có lịch và yêu cầu riêng, nên xem thông báo trên trang chính thức trước khi đặt lịch.
- Hỏi tổ chức công chứng ở tỉnh nơi có đất (qua người thân) để biết họ cần văn bản từ chối ghi những thông tin gì: tên người để lại di sản, ngày mất, mô tả tài sản, quan hệ của bạn với người mất.
- Chuẩn bị hộ chiếu Việt Nam hoặc hộ chiếu nước ngoài kèm giấy tờ chứng minh là người gốc Việt Nam, bản sao giấy khai sinh, trích lục khai tử của người để lại di sản và bản sao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
- Đặt lịch tại cơ quan đại diện Việt Nam để công chứng văn bản từ chối hoặc chứng thực chữ ký trên văn bản. Đọc kỹ từng dòng trước khi ký, đặc biệt phần mô tả tài sản và số thửa.
- Nếu ký trước công chứng nước sở tại, làm hợp pháp hoá lãnh sự cho văn bản, sau đó dịch sang tiếng Việt và chứng thực bản dịch ở Việt Nam.
- Gửi bản gốc về cho người đang làm hồ sơ thừa kế, giữ bản chụp. Nên gửi kèm bản sao giấy tờ nhân thân để tổ chức công chứng đối chiếu.
- Hỏi lại người thân sau khi hồ sơ được tiếp nhận, để biết văn bản có được chấp nhận hay cần bổ sung, trước khi lịch niêm yết bắt đầu.
Văn bản từ chối nên viết riêng cho đúng một vụ thừa kế. Một văn bản chung chung kiểu "từ chối mọi tài sản ở Việt Nam" dễ bị trả lại vì không xác định được di sản.
Khi nào nên cân nhắc lại trước khi từ chối
Khi bạn muốn nhường cho một người cụ thể. Như đã nói, phần từ chối chia lại cho mọi người thừa kế còn lại. Nếu ý bạn là để nhà cho em chăm mẹ, hãy chọn thoả thuận phân chia hoặc tặng cho.
Khi người thừa kế còn lại có người cũng ở nước ngoài và không đủ điều kiện đứng tên. Phần bạn từ chối có thể rơi vào một người cũng không đứng tên được, làm hồ sơ phức tạp hơn thay vì gọn hơn.
Khi chưa rõ tài sản gồm những gì. Có gia đình chỉ biết căn nhà, sau mới phát hiện thêm thửa ruộng hay sổ tiết kiệm. Văn bản từ chối gắn với di sản nào thì chỉ có hiệu lực với di sản đó; nên hỏi rõ danh mục tài sản trước.
Khi bản thân có con nhỏ hoặc hoàn cảnh thay đổi. Từ chối là quyết định cho cả gia đình nhỏ của bạn, vì con bạn sau này không thể đòi lại phần đó. Bàn với vợ hoặc chồng trước khi ký là việc nên làm, dù luật không bắt buộc họ ký.
Khi đang có tranh chấp trong nhà. Văn bản từ chối không giải quyết tranh chấp giữa những người còn lại, đôi khi còn làm cán cân lệch hơn. Nếu nhà đang căng thẳng, nói chuyện với luật sư trước khi ký.
Khi người mất có để lại di chúc
Văn bản từ chối dùng được cả khi có di chúc lẫn khi chia theo pháp luật, nhưng hệ quả hơi khác. Theo Bộ luật Dân sự 2015, phần di sản liên quan tới người thừa kế theo di chúc mà từ chối nhận được chia theo pháp luật, chứ không tự chuyển sang những người khác có tên trong di chúc. Ví dụ giả định: mẹ lập di chúc để căn nhà cho hai người con, một ở Đà Nẵng, một ở Nhật. Người ở Nhật từ chối; nửa căn nhà phần của người ấy được chia theo hàng thừa kế thứ nhất, nghĩa là có thể gồm cả cha nếu còn sống và những người con khác không có tên trong di chúc.
Kết quả này thường ngược với ý người mẹ, vốn muốn căn nhà về tay hai người con được nêu tên. Nếu người ở xa muốn giữ đúng tinh thần di chúc mà không nhận tài sản, cách phù hợp hơn có thể là nhận theo di chúc rồi tặng cho phần của mình cho người còn lại, chấp nhận thêm một bước thủ tục.
Di chúc cũng có thể đã tính trước chuyện này, ví dụ ghi rõ "nếu một người không nhận thì phần ấy thuộc về người kia". Vì vậy trước khi quyết định, hãy xin bản sao di chúc và đọc kỹ toàn văn, đừng chỉ nghe kể lại qua điện thoại. Nếu di chúc viết tay, không có công chứng, các người thừa kế còn có thể tranh luận về giá trị của nó; khi đó văn bản từ chối càng nên chờ tới khi mọi người thống nhất di chúc có hiệu lực hay không.
Từ chối có làm mất quyền gì khác không
Từ chối nhận di sản chỉ áp dụng với phần di sản của người mất trong vụ thừa kế đó. Bạn không mất tư cách con cái, không mất quyền thừa kế từ người khác trong tương lai, cũng không mất quan hệ hộ tịch nào. Ví dụ giả định: bạn từ chối phần di sản của cha để mẹ giữ trọn căn nhà; nhiều năm sau mẹ mất, bạn vẫn là người thừa kế hàng thứ nhất của mẹ, và căn nhà lúc ấy là di sản của mẹ.
Cũng vì thế, từ chối không phải là cách để không chịu trách nhiệm chăm lo cha mẹ hay đóng góp việc giỗ chạp. Đó là chuyện tình cảm, không do văn bản quyết định. Ngược lại, người nhận phần di sản phải thanh toán nghĩa vụ tài sản người chết để lại trong phạm vi di sản được nhận; người từ chối không phải gánh phần nghĩa vụ này.
Nếu bạn còn quốc tịch Việt Nam và có ý định về nước sống lâu dài, hãy nghĩ thêm một bước: phần nhà đất ở quê có thể là chỗ ở sau này. Quyết định từ xa, khi đang ở một giai đoạn sống khác, đôi khi khác với điều bạn mong muốn mười năm sau.
Nói chuyện trong gia đình trước khi ký
Phần lớn văn bản từ chối được ký vì một lý do tình cảm: người ở xa thấy mình không chăm cha mẹ được, muốn bù cho người ở nhà. Lý do đó đáng quý, nhưng nên được nói thành lời trong gia đình, kể cả với dâu rể, để không ai hiểu nhầm về sau.
Một cuộc gọi có đủ anh chị em, ghi lại những điều đã thống nhất bằng một tin nhắn chung, giúp tránh cảnh mười năm sau có người nói "hồi đó không ai hỏi ý em". Nếu ý bạn là nhường căn nhà để người ở lại thờ cúng ông bà, có thể ghi thêm ý nguyện đó trong thoả thuận phân chia. Ghi chú như vậy không có sức ràng buộc tuyệt đối, nhưng giúp mọi người nhớ đúng tinh thần ban đầu.
Khi gia đình không thống nhất được, đừng dùng văn bản từ chối như cách rút lui cho xong. Người ở xa rút lui sớm đôi khi làm người ở nhà mất thêm một đồng minh trong cuộc thương lượng, và hồ sơ vẫn không khép lại được.
Câu hỏi thường gặp
Đã ký văn bản từ chối nhận di sản rồi có rút lại được không?
Văn bản từ chối là ý chí đơn phương có hiệu lực khi đã được gửi đúng nơi và đúng thời điểm. Việc rút lại rất khó, nhất là khi các người thừa kế khác đã dựa vào đó để phân chia. Vì vậy nên cân nhắc kỹ, hỏi rõ danh mục tài sản và hệ quả trước khi ký.
Có thể từ chối một phần di sản, giữ một phần khác không?
Thực tế công chứng thường gắn văn bản từ chối với di sản cụ thể. Nếu bạn muốn giữ căn nhà nhưng không nhận thửa ruộng, cách rõ ràng hơn là cùng các người thừa kế ký thoả thuận phân chia, ghi từng tài sản giao cho ai. Hãy hỏi tổ chức công chứng cách ghi phù hợp với hồ sơ.
Vợ hoặc chồng ở nước ngoài có phải ký đồng ý khi mình từ chối di sản không?
Di sản thừa kế riêng thường là tài sản riêng của người nhận, nên pháp luật không bắt vợ hoặc chồng cùng ký văn bản từ chối. Tuy vậy, một số tổ chức công chứng có thể hỏi tình trạng hôn nhân. Bàn với người bạn đời trước vẫn là cách tránh mâu thuẫn trong gia đình nhỏ.
Người đã thôi quốc tịch Việt Nam có tự động mất phần thừa kế đất nông nghiệp không?
Không tự động mất. Người đó vẫn là người thừa kế, chỉ không được đứng tên phần đất không thuộc diện được sở hữu. Họ có thể nhận giá trị bằng cách chuyển nhượng hoặc tặng cho phần ấy, hoặc từ chối nếu muốn. Không ký gì thì hồ sơ thừa kế của cả nhà bị treo.
Văn bản từ chối lập bằng tiếng nước ngoài có dùng được ở Việt Nam không?
Dùng được nếu được hợp pháp hoá lãnh sự (trừ trường hợp được miễn) và dịch sang tiếng Việt có chứng thực. Tuy nhiên nội dung soạn theo mẫu nước ngoài dễ thiếu thông tin tổ chức công chứng Việt Nam cần. Lập tại cơ quan đại diện Việt Nam bằng tiếng Việt thường ít rủi ro bị trả lại hơn.
Từ chối di sản có giúp tránh phải trả nợ của cha mẹ để lại không?
Người từ chối không nhận di sản thì không phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản. Nhưng nếu việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính mình với người khác, nó có thể bị tuyên vô hiệu. Tình huống có nợ nên hỏi luật sư.