Khi nhà đất gia đình có tranh chấp mà bạn ở nước ngoài, con đường thường đi theo ba nấc: thương lượng trong gia đình, hoà giải (ở cơ sở hoặc tại UBND cấp xã với tranh chấp đất đai), rồi mới tới tòa án. Bạn không cần về nước cho mọi bước: có thể ủy quyền cho người ở trong nước hoặc luật sư thay mặt tham gia hoà giải và tố tụng, nhưng phải giữ chứng cứ, theo dõi sát và chuẩn bị cho việc giấy tờ tố tụng gửi ra nước ngoài mất nhiều thời gian.
Phần lớn tranh chấp gia đình về nhà đất không phải vì ai cố ý chiếm đoạt mà vì để lâu, nói miệng và mỗi người nhớ một kiểu. Bài này giúp người ở xa hiểu cơ chế, chọn bước đi phù hợp và tránh những nước đi làm mọi thứ căng hơn.
Những tranh chấp hay gặp ở gia đình có người ở xa
Người ở nhà muốn giữ, người ở xa muốn bán. Người chăm cha mẹ những năm cuối thường gắn bó với căn nhà và muốn giữ làm nơi thờ cúng; người ở xa muốn bán để chia. Không ai sai, nhưng không có cơ chế để quyết định thì việc treo kéo dài nhiều năm.
Tranh cãi về công sức. Người ở nhà cho rằng mình đã sửa nhà, nộp thuế, chăm cha mẹ nên đáng được nhiều hơn. Người ở xa nhắc tiền mình gửi về hằng tháng. Cả hai đều có thể được tòa xem xét, nhưng cần chứng cứ.
Một người đã tự làm giấy tờ. Có trường hợp một người tự khai nhận, sang tên hoặc bán khi những người khác vắng mặt, dựa vào giấy tờ thiếu sót hoặc khai không đủ người thừa kế.
Tiền gửi về mua đất, đứng tên người khác. Tranh chấp giữa người bỏ tiền và người đứng tên, hoặc với người thừa kế của người đứng tên.
Lấn ranh, chiếm dụng khi nhà vắng. Hàng xóm hoặc họ hàng xây lấn, canh tác trên đất bỏ trống nhiều năm, rồi tranh chấp về ranh giới và quyền sử dụng.
Thương lượng trong nhà khi ở cách nửa vòng trái đất
Cuộc nói chuyện đầu tiên thường diễn ra qua điện thoại, giữa những người đã nhiều năm không ngồi cùng bàn. Ba điều giúp nó đi xa hơn: có đủ người liên quan, có một danh sách tài sản và giấy tờ mà ai cũng xem được, và tách chuyện tình cảm cũ khỏi chuyện chia tài sản.
Nên có một người trung gian mà mọi bên đều nể: một người cô, chú lớn tuổi, một người bạn của gia đình, hoặc trưởng họ. Người trung gian không quyết định thay ai, chỉ giữ cho cuộc nói chuyện đúng chủ đề và ghi lại những điều đã thống nhất. Những gì đã thống nhất nên được viết thành biên bản, gửi cho tất cả và mỗi người xác nhận bằng tin nhắn. Biên bản này chưa phải văn bản pháp lý, nhưng là nền để lập văn bản thoả thuận phân chia có công chứng sau đó.
Người ở xa cần đặc biệt để ý giọng điệu. Câu "anh chị ở nhà được hưởng lợi bao năm" hay "tiền em gửi về đâu hết" thường kết thúc cuộc nói chuyện. Nói bằng số liệu, giấy tờ và đề xuất cụ thể dễ được lắng nghe hơn nói bằng trách móc.
Những nước đi khiến tranh chấp căng thêm
Đăng chuyện gia đình lên mạng xã hội. Bài đăng kể tội anh chị em có thể làm bạn nhẹ lòng một tối, nhưng đẩy mọi người vào thế phải giữ thể diện, khó nhượng bộ. Nó còn có thể bị dùng làm chứng cứ chống lại bạn nếu có chi tiết sai.
Ra tối hậu thư qua tin nhắn. Câu "nếu không bán thì gặp nhau ở tòa" gửi qua tin nhắn lúc nửa đêm theo giờ nước ngoài thường đến tay người ở nhà lúc sáng sớm, trước giờ đi làm. Hãy chờ một ngày trước khi gửi những tin nhắn như vậy.
Nhờ người lạ "xử lý giúp". Thuê người đến đòi nhà, gây áp lực với người đang ở là việc có thể khiến bạn từ bên có lý thành bên vi phạm pháp luật.
Tự cắt khoá, đổi khoá nhà khi về thăm. Hành động thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp mà không có quyết định của cơ quan có thẩm quyền dễ làm mọi việc phức tạp hơn và gây bất lợi cho chính bạn.
Ký giấy tờ "cho xong" để rồi hối hận. Mệt mỏi vì tranh chấp kéo dài, người ở xa đôi khi ký nhượng hết qua điện thoại, rồi vài năm sau lại muốn đòi. Ký gì cũng nên đọc kỹ và hỏi luật sư, vì văn bản đã công chứng rất khó lật lại.
Hoà giải ở cơ sở và tại UBND cấp xã
Luật Hoà giải ở cơ sở 2013 cho phép tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố giúp các bên tự thoả thuận với nhau các mâu thuẫn trong cộng đồng, gồm cả mâu thuẫn gia đình về tài sản. Hoà giải ở cơ sở là tự nguyện, nhẹ nhàng, phù hợp khi các bên còn muốn giữ quan hệ.
Với tranh chấp đất đai, Luật Đất đai 2024 khuyến khích các bên tự hoà giải hoặc hoà giải ở cơ sở, và trong nhiều trường hợp yêu cầu hoà giải tại UBND cấp xã nơi có đất trước khi cơ quan có thẩm quyền giải quyết hoặc trước khi khởi kiện. Tranh chấp về chia thừa kế là tranh chấp dân sự, có thể đi thẳng tới tòa; nhưng hồ sơ có đi qua hoà giải vẫn thường thuận lợi hơn vì đã xác định được các điểm thống nhất và bất đồng.
Người ở nước ngoài có thể ủy quyền cho người ở trong nước tham gia buổi hoà giải. Văn bản ủy quyền cần ghi rõ phạm vi: được trình bày ý kiến, được ký biên bản hoà giải, có được tự quyết định nhượng bộ hay phải hỏi lại. Nhiều nơi cho phép người ở xa tham dự qua cuộc gọi video nếu hội đồng hoà giải đồng ý, nhưng biên bản vẫn cần chữ ký hợp lệ, nên đừng dựa hoàn toàn vào hình thức này.
Khi phải ra tòa: các bước với đương sự ở nước ngoài
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định thủ tục chung; vụ án có đương sự ở nước ngoài có thêm những đặc thù về tống đạt giấy tờ và thời gian. Dưới đây là khung để bạn hình dung.
- Gặp luật sư ở Việt Nam để đánh giá hồ sơ, xác định thời hiệu: với chia di sản là bất động sản, thời hiệu yêu cầu chia theo Bộ luật Dân sự 2015 là 30 năm kể từ khi mở thừa kế.
- Ký văn bản ủy quyền tham gia tố tụng tại cơ quan đại diện Việt Nam, cho luật sư hoặc người thân đại diện bạn tại tòa.
- Gom chứng cứ: giấy chứng nhận, hồ sơ địa chính, giấy tờ hộ tịch, sao kê chuyển tiền, tin nhắn, biên bản họp gia đình, ảnh hiện trạng, lời khai của người làm chứng.
- Người đại diện nộp đơn khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền, thường là nơi có bất động sản, kèm chứng cứ và tạm ứng án phí theo thông báo của tòa.
- Tòa tổ chức hoà giải trong quá trình giải quyết; nhiều vụ gia đình kết thúc ở bước này với một quyết định công nhận sự thoả thuận.
- Nếu không hoà giải được, tòa xét xử. Bản án có thể kháng cáo trong thời hạn luật định; người ở xa cần dặn người đại diện báo ngay khi nhận bản án.
- Thi hành án: bản án có hiệu lực được thi hành qua cơ quan thi hành án dân sự, ví dụ chia hiện vật, bán đấu giá tài sản chia tiền, hoặc thanh toán chênh lệch.
Nếu bạn là bị đơn, tức bị người khác kiện, giấy tờ có thể được tống đạt ra nước ngoài qua đường ủy thác tư pháp hoặc qua cơ quan đại diện, việc này thường kéo dài. Cập nhật địa chỉ liên lạc và ủy quyền cho người đại diện sớm giúp vụ việc không bị xử vắng mặt khi bạn không hay biết.
Giữ chứng cứ từ xa: thứ quyết định kết quả
Trong tranh chấp gia đình, người ở xa thường bất lợi về chứng cứ: người ở nhà giữ giấy tờ gốc, biết hàng xóm, có biên lai nộp thuế đất. Bạn có thể bù lại bằng cách lưu trữ những gì mình có một cách có hệ thống.
Sao kê chuyển tiền về nhà, kèm nội dung chuyển khoản, là bằng chứng quan trọng về công sức đóng góp. Tin nhắn trao đổi về việc sửa nhà, mua đất, chăm cha mẹ cũng có giá trị, nhất là khi lưu kèm ngày giờ và người gửi. Khi cần nộp cho tòa, các chứng cứ điện tử có thể phải được lập vi bằng hoặc xác nhận theo cách tòa chấp nhận; luật sư sẽ hướng dẫn.
Ảnh chụp ngôi nhà và ranh đất qua các năm, kể cả những tấm ảnh gia đình có nền là căn nhà, giúp chứng minh hiện trạng ở thời điểm nhất định. Ghi lại tên những người lớn tuổi trong xóm biết rõ lịch sử mảnh đất, vì họ có thể là người làm chứng khi cần.
Đừng giữ chứng cứ bằng cách lấy giấy tờ gốc ra khỏi tay người đang giữ mà không có sự đồng ý. Hành động ấy dễ bị coi là chiếm giữ trái phép và làm hỏng con đường thương lượng.
Khi một người đã tự sang tên hoặc bán
Nếu phát hiện người trong nhà đã khai nhận di sản mà bỏ sót người thừa kế, hoặc bán tài sản chung khi chưa có sự đồng ý của mọi người, cần hành động nhanh. Việc đầu tiên là có thông tin chính xác: nhờ người thân hoặc luật sư hỏi văn phòng đăng ký đất đai về tình trạng thửa đất, ai đang đứng tên, có giao dịch nào đang đăng ký.
Luật sư có thể đề nghị tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp, để ngăn thêm giao dịch trong lúc giải quyết vụ án. Văn bản khai nhận di sản bỏ sót người thừa kế có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu; nhưng giao dịch với người thứ ba ngay tình đã đăng ký thì được pháp luật bảo vệ trong nhiều trường hợp, khiến việc đòi lại hiện vật khó hơn đòi giá trị.
Vì thế, nếu bạn thấy dấu hiệu sớm, ví dụ ai đó xin bản sao giấy tờ hộ tịch của mình mà không nói để làm gì, hãy hỏi rõ và theo dõi. Ngăn một giao dịch sai trước khi nó đăng ký dễ hơn rất nhiều so với gỡ nó sau.
Câu hỏi thường gặp
Người ở nước ngoài có bắt buộc phải về Việt Nam để dự phiên tòa không?
Không bắt buộc nếu đã ủy quyền hợp lệ cho người đại diện tham gia tố tụng, trừ một số việc tòa yêu cầu đương sự trực tiếp. Tuy vậy, sự có mặt của bạn ở các phiên hoà giải quan trọng đôi khi giúp các bên dễ thoả thuận hơn, nhất là trong tranh chấp gia đình.
Tranh chấp thừa kế có phải hoà giải ở UBND cấp xã trước khi kiện không?
Tranh chấp chia di sản thừa kế là tranh chấp dân sự, thường có thể khởi kiện tại tòa. Tranh chấp về ai có quyền sử dụng đất thì trong nhiều trường hợp phải qua hoà giải tại UBND cấp xã trước. Ranh giới giữa hai loại không phải lúc nào cũng rõ, nên hỏi luật sư về hồ sơ cụ thể.
Tiền gửi về cho cha mẹ sửa nhà có được tính khi chia thừa kế không?
Tòa án có thể xem xét công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì tài sản khi chia, nhưng phải có chứng cứ. Khoản tiền gửi về nếu chỉ ghi là biếu cha mẹ có thể được coi là tặng cho. Sao kê kèm tin nhắn nói rõ mục đích sửa nhà giúp ích nhiều hơn.
Đã quá lâu từ khi cha mẹ mất, còn yêu cầu chia thừa kế được không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hiệu, di sản thuộc về người đang quản lý theo quy định. Các trường hợp mở thừa kế từ lâu cần luật sư tính lại thời hiệu cụ thể.
Có thể giải quyết tranh chấp nhà đất qua trọng tài thay vì tòa án không?
Trọng tài thương mại chủ yếu giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại theo thoả thuận trọng tài. Tranh chấp gia đình về thừa kế, quyền sử dụng đất thường không đi theo con đường này. Hoà giải và tòa án là hai kênh chính.
Thuê luật sư ở Việt Nam khi đang ở nước ngoài cần lưu ý gì?
Kiểm luật sư có chứng chỉ hành nghề và thuộc đoàn luật sư, ký hợp đồng dịch vụ pháp lý ghi rõ phạm vi việc, cách báo cáo, cách tính thù lao. Văn bản ủy quyền cho luật sư ký tại cơ quan đại diện. Yêu cầu bản sao mọi văn bản nộp tòa.