Người Việt ở Thái Lan, Lào, Campuchia gồm hai lớp: những gia đình đã sống ở đó nhiều đời, nhất là dọc sông Mê Kông, và người mới sang buôn bán, làm thợ, làm thuê trong hai mươi năm gần đây. Ở Thái Lan, người gốc Việt sống lâu đời ở các tỉnh đông bắc như Udon Thani, Nakhon Phanom, Sakon Nakhon, Nong Khai, Mukdahan; ở Lào là Viêng Chăn, Pakse, Savannakhet, Thakhek; ở Campuchia là Phnom Penh và vùng Biển Hồ.
Số người gốc Việt ở mỗi nước chỉ có ước tính, vì nhiều người đã mang quốc tịch nước sở tại và thống kê không tách riêng. Bài dưới tả đời sống từng nơi, nghề nghiệp, những điều người mới sang cần biết về giấy phép làm việc, và cách giữ liên lạc với cơ quan đại diện Việt Nam.
Thái Lan: người Việt vùng đông bắc và ở Bangkok
Ở vùng đông bắc Thái, người Việt sống thành cộng đồng từ lâu, nhiều gia đình đã sang thế hệ thứ ba, thứ tư, mang quốc tịch Thái, nói tiếng Thái là chính nhưng vẫn giữ nếp ăn uống, giỗ chạp, Tết. Ở Udon Thani, Nakhon Phanom, Sakon Nakhon có các khu phố người Việt, chùa Việt, trường dạy tiếng Việt, và những nhà làm bánh, làm giò chả, nem nướng mà người Thái rất chuộng; món nem nướng cuốn bánh tráng ở Nong Khai và Udon Thani đã thành đặc sản địa phương.
Người Việt đông bắc Thái nổi tiếng chăm chỉ, giỏi buôn bán, làm thợ may, thợ mộc, sửa máy, mở tiệm ăn. Thế hệ trẻ nhiều người làm giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, kinh doanh, và nhiều người học tiếng Việt để làm ăn với Việt Nam qua các cửa khẩu và tuyến đường bộ nối ba nước.
Ở Bangkok và các thành phố du lịch như Pattaya, Phuket, Chiang Mai có thêm lớp người Việt mới sang: chuyên gia, nhân viên doanh nghiệp, du học sinh, và không ít người làm phục vụ nhà hàng, bán hàng, giúp việc. Người vào Thái theo diện miễn thị thực du lịch thì không được đi làm; muốn làm việc phải có thị thực và giấy phép lao động đúng quy định của Thái, và một số nghề luật Thái chỉ dành cho người Thái.
Lào: buôn bán, xây dựng và trường song ngữ
Người Việt ở Lào sống nhiều ở Viêng Chăn và các tỉnh dọc sông Mê Kông như Savannakhet, Khammouane (Thakhek), Champasak (Pakse), cùng Luang Prabang, Xiengkhuang. Có gia đình đã sống ở Lào nhiều đời, có người mới sang làm ăn.
Nghề phổ biến là buôn bán ở chợ, mở cửa hàng tạp hoá, vật liệu xây dựng, tiệm sửa xe, tiệm may, quán ăn, và làm thợ xây, thợ mộc theo công trình. Ở chợ trung tâm các thành phố lớn của Lào, người mua có thể mặc cả bằng tiếng Việt với nhiều chủ sạp.
Lào là nơi người Việt có điều kiện giữ tiếng Việt tốt hơn nhiều nước khác: có các trường song ngữ Lào – Việt, chùa Việt, hội người Việt ở nhiều tỉnh tổ chức Tết, Trung thu, lớp tiếng Việt cho trẻ. Thế hệ trẻ thường nói thạo cả tiếng Lào và tiếng Việt.
Người mới sang Lào làm việc cũng cần giấy phép lao động, thẻ cư trú theo quy định của Lào. Làm việc bằng giấy thông hành hay thị thực ngắn hạn mà không có giấy phép là rủi ro bị phạt, trục xuất, và gây khó cho cả chủ thuê.
Campuchia: Phnom Penh, Biển Hồ và đời sống trên sông
Ở Campuchia, người Việt sống ở Phnom Penh, các tỉnh ven sông Mê Kông và sông Tonlé Sap, vùng Biển Hồ (Kampong Chhnang, Pursat, Siem Reap), và các tỉnh giáp biên giới Việt Nam. Nhiều gia đình sống trên nhà bè, nhà sàn ven sông, làm nghề đánh cá, nuôi cá bè, chở hàng trên sông; ở thành phố thì sửa xe, làm thợ xây, buôn bán, mở quán ăn, tiệm làm tóc.
Đời sống trên sông có những nét rất riêng: trẻ đi học bằng xuồng, chợ nổi họp sớm, người già vẫn giữ cách nói của miền Tây Nam Bộ. Ở Phnom Penh có chùa Việt, nhà thờ có thánh lễ tiếng Việt, hội người Việt ở nhiều tỉnh, và một số lớp tiếng Việt cho trẻ.
Một khó khăn lâu năm của nhiều gia đình người Việt sống ở Campuchia là giấy tờ tuỳ thân: có gia đình sống nhiều đời mà giấy tờ không đầy đủ, ảnh hưởng tới việc con cái đi học, làm việc, đi lại. Người còn quốc tịch Việt Nam nên giữ kỹ mọi giấy tờ khai sinh, kết hôn, hộ chiếu, và liên hệ đại sứ quán Việt Nam ở Phnom Penh hoặc tổng lãnh sự quán ở Battambang, Sihanoukville để được hướng dẫn đăng ký công dân, khai sinh cho con.
So nhanh ba cộng đồng láng giềng
Ba nước có đường biên giới hoặc sông nối với Việt Nam, nhưng cộng đồng người Việt ở mỗi nước có dáng riêng.
| Tiêu chí | Thái Lan | Lào | Campuchia |
|---|---|---|---|
| Nơi đông người Việt | Đông bắc (Udon Thani, Nakhon Phanom, Sakon Nakhon), Bangkok | Viêng Chăn, Savannakhet, Thakhek, Pakse | Phnom Penh, vùng Biển Hồ, ven sông Mê Kông |
| Lớp người đông nhất | Gia đình nhiều đời, đã mang quốc tịch Thái | Gia đình nhiều đời và người buôn bán mới sang | Gia đình sống trên sông, người buôn bán, thợ |
| Nghề quen thuộc | Làm bánh, giò chả, nem; may; sửa chữa; kinh doanh | Buôn bán ở chợ, vật liệu xây dựng, sửa xe, xây dựng | Đánh cá, nuôi cá bè, sửa xe, xây dựng, buôn bán |
| Tiếng Việt ở thế hệ trẻ | Yếu dần, nhiều người học lại để làm ăn | Giữ khá tốt nhờ trường song ngữ | Giữ trong gia đình, ít cơ hội học chữ |
| Cơ quan đại diện Việt Nam | Đại sứ quán ở Bangkok, tổng lãnh sự quán ở Khon Kaen | Đại sứ quán ở Viêng Chăn, các tổng lãnh sự quán ở một số tỉnh | Đại sứ quán ở Phnom Penh, tổng lãnh sự quán ở Battambang, Sihanoukville |
Danh sách cơ quan đại diện có thể thay đổi; vùng phụ trách của từng nơi được đăng trên trang của Bộ Ngoại giao và trang riêng của từng cơ quan.
Những điều người mới sang ba nước láng giềng nên biết
Vì đi lại dễ, nhiều người sang làm việc ở ba nước này mà thiếu chuẩn bị giấy tờ. Một số điều cần nắm:
- Vào nước láng giềng theo diện miễn thị thực hay giấy thông hành chỉ để thăm thân, du lịch, công tác ngắn; đi làm phải có thị thực và giấy phép lao động đúng quy định của nước đó.
- Mang theo và giữ kỹ hộ chiếu, không giao cho chủ thuê hay người giới thiệu việc giữ hộ.
- Cảnh giác với lời mời "việc nhẹ lương cao" ở các khu kinh tế, khu nghỉ dưỡng gần biên giới. Đã có nhiều trường hợp người Việt bị lừa sang làm việc trong các cơ sở lừa đảo qua mạng, bị giữ người, bị bán qua lại; khi gặp chuyện, liên hệ ngay cơ quan đại diện và cảnh sát nước sở tại.
- Đăng ký công dân với cơ quan đại diện Việt Nam, lưu đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của cơ quan.
- Con sinh ở nước sở tại cần làm khai sinh theo luật nước đó và đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam để con có giấy tờ Việt Nam; để lâu càng khó bổ sung.
- Tôn trọng phong tục nước sở tại: cách chào, cách ăn mặc khi vào chùa, ứng xử với nhà sư, với hình ảnh hoàng gia ở Thái Lan và Campuchia.
Với các gia đình đã sống nhiều đời, hội người Việt địa phương thường là cầu nối tốt nhất với cơ quan đại diện, nhất là khi cần làm lại giấy tờ hay giữ tiếng Việt cho con cháu.
Nếp sinh hoạt của người Việt lâu đời ở đông bắc Thái
Đi qua các khu người Việt ở Udon Thani hay Nakhon Phanom, dễ nhận ra những ngôi nhà có bàn thờ tổ tiên kiểu Việt, các gia đình giữ lễ giỗ, Tết Nguyên đán, Trung thu song song với lễ hội của người Thái. Nhiều gia đình vẫn nấu canh chua, kho cá, làm dưa muối, gói bánh tét dịp Tết.
Hội người Việt ở các tỉnh này tổ chức lớp tiếng Việt cho trẻ em, đội múa lân, các buổi họp mặt lớn dịp Tết. Ở một số nơi, tiếng Việt được dạy trong trường học Thái như một môn ngoại ngữ, và nhiều sinh viên Thái học tiếng Việt ở các trường đại học vùng đông bắc để làm ăn với Việt Nam.
Thế hệ trẻ nói tiếng Thái là chính, nhiều người chỉ còn nhớ vài câu tiếng Việt với ông bà. Nhưng từ khi giao thương với Việt Nam qua các cây cầu hữu nghị bắc qua sông Mê Kông ngày càng sôi động, việc biết tiếng Việt lại thành lợi thế, khiến không ít người trẻ gốc Việt học lại tiếng của ông bà.
Du khách Việt Nam đi đường bộ qua Lào sang đông bắc Thái thường bất ngờ khi nghe chủ quán, chủ tiệm bánh nói tiếng Việt giọng miền Trung, miền Bắc xưa. Những cuộc gặp như vậy giúp các gia đình gốc Việt ở đây nối lại liên lạc với họ hàng, quê cũ, có gia đình tìm được nhà thờ họ ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị (gồm cả tỉnh Quảng Bình cũ) sau mấy thế hệ.
Người Việt ở Malaysia, Singapore và các nước Đông Nam Á khác
Ngoài ba nước láng giềng, người Việt còn sống ở nhiều nước Đông Nam Á khác. Ở Malaysia có lao động Việt làm trong nhà máy, xây dựng, nhà hàng, cùng một số cô dâu Việt và du học sinh; ở Singapore có chuyên gia, nhân viên văn phòng, du học sinh, cô dâu Việt và người làm trong ngành dịch vụ.
Indonesia, Philippines, Myanmar, Brunei có cộng đồng nhỏ, phần lớn là người làm cho doanh nghiệp Việt Nam đầu tư ở đó, chuyên gia, du học sinh. Sinh hoạt cộng đồng thường quanh đại sứ quán, các hội doanh nghiệp và nhóm người Việt theo thành phố.
Ở Singapore, nhiều phụ nữ Việt kết hôn với người địa phương đã lập nhóm hỗ trợ nhau nuôi con, học tiếng Anh, tìm việc; ở Malaysia, lao động Việt ở các khu công nghiệp quanh Kuala Lumpur, Penang, Johor thường gặp nhau ở quán ăn Việt vào ngày nghỉ.
Ở các nước này, quy định về giấy phép lao động khá chặt và phân theo loại việc. Người Việt sang Singapore, Malaysia theo diện du lịch rồi ở lại làm việc là rủi ro lớn: có thể bị phạt, giam, trục xuất và cấm quay lại. Những lời mời làm phục vụ quán bar, nhà hàng, "tiếp viên" với lương cao ở các nước này nhiều khi là đường dây bóc lột; người được mời nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam hoặc cơ quan quản lý lao động ở địa phương mình trước khi nhận lời.
Câu hỏi thường gặp
Ở Thái Lan người Việt sống đông nhất ở đâu?
Ở các tỉnh đông bắc ven sông Mê Kông như Udon Thani, Nakhon Phanom, Sakon Nakhon, Nong Khai, Mukdahan, nơi có cộng đồng người gốc Việt sống nhiều đời. Ở Bangkok có thêm người Việt mới sang làm việc, học tập. Phần lớn người gốc Việt lâu đời đã mang quốc tịch Thái.
Người Việt sang Thái Lan theo diện miễn thị thực có được đi làm không?
Không. Miễn thị thực chỉ dành cho du lịch, thăm thân, công tác ngắn. Muốn làm việc ở Thái phải có thị thực phù hợp và giấy phép lao động theo quy định của Thái; một số nghề luật Thái chỉ dành cho công dân Thái. Làm chui có thể bị phạt, giam, trục xuất.
Ở Lào có trường dạy tiếng Việt cho trẻ không?
Có. Ở Viêng Chăn và một số tỉnh có trường song ngữ Lào – Việt, cùng lớp tiếng Việt do hội người Việt, chùa tổ chức. Nhờ vậy trẻ gốc Việt ở Lào thường nói được cả tiếng Lào và tiếng Việt, tốt hơn nhiều so với trẻ gốc Việt ở các nước xa.
Người Việt ở Campuchia bị thiếu giấy tờ thì liên hệ ai?
Người còn quốc tịch Việt Nam có thể liên hệ đại sứ quán Việt Nam ở Phnom Penh hoặc tổng lãnh sự quán ở Battambang, Sihanoukville, tuỳ vùng phụ trách, để được hướng dẫn đăng ký công dân, khai sinh cho con, cấp hộ chiếu. Hội người Việt ở địa phương thường giúp liên lạc và chuẩn bị hồ sơ.
Làm sao nhận ra lời mời việc làm lừa đảo ở nước láng giềng?
Dấu hiệu thường gặp: lương cao bất thường cho việc "nhẹ, chỉ cần biết dùng máy tính", được lo vé, lo đi đường mà không cần hợp đồng, đi qua đường mòn thay vì cửa khẩu, nơi làm là khu khép kín. Gặp những lời mời như vậy nên từ chối và báo cơ quan công an nơi cư trú ở Việt Nam.
Con sinh ở Thái Lan, Lào, Campuchia có cần đăng ký với phía Việt Nam không?
Nên đăng ký. Sau khi làm khai sinh theo luật nước sở tại, cha mẹ còn quốc tịch Việt Nam nên đăng ký khai sinh cho con tại cơ quan đại diện Việt Nam để con có giấy tờ Việt Nam, thuận tiện cho hộ chiếu, đi học, về quê sau này. Thủ tục chi tiết thuộc danh mục hộ tịch gia đình của trang.