Người gốc Việt ở Canada sống đông nhất ở vùng Toronto (Ontario), rồi tới Montréal (Québec), Vancouver (British Columbia), Calgary và Edmonton (Alberta). Điều tra dân số Canada năm 2021 ghi nhận khoảng 250.000–280.000 người khai có gốc Việt, chưa kể dòng du học sinh tăng mạnh trong mười năm gần đây.
Khác với Mỹ, người Việt ở Canada phải sống với hai ngôn ngữ chính thức và mùa đông dài, và có một cộng đồng nói tiếng Pháp lâu đời ở Montréal. Bài dưới đi qua từng thành phố, nghề nghiệp, nơi sinh hoạt, chuyện ngôn ngữ của con cái và những điều người mới sang Canada nên biết.
Toronto và vùng phụ cận
Vùng Toronto mở rộng (gồm Mississauga, Brampton, Markham, Vaughan và các thành phố lân cận) có cộng đồng người gốc Việt đông nhất Canada. Thời gian đầu, cửa hàng Việt tập trung quanh khu phố người Hoa ở trung tâm, dọc đường Spadina, nơi nhiều tiệm do người Hoa gốc Việt mở. Về sau gia đình người Việt dời ra ngoại ô mua nhà, và các dãy cửa hàng Việt mọc lên ở Mississauga, phía tây thành phố cũ quanh đường Dundas, và một số khu ở Scarborough, North York.
Toronto đông người nhập cư từ khắp thế giới nên người Việt ở đây ít khi sống khép trong một khu như ở quận Cam của Mỹ. Ngược lại, con cái lớn lên quen sống giữa nhiều nền văn hoá, nói tiếng Anh là chính.
Cộng đồng ở Toronto có nhiều chùa, nhà thờ người Việt, hội đồng hương, hội sinh viên ở các trường đại học lớn, và các lớp tiếng Việt cuối tuần. Ngoài ra, Ottawa, Hamilton, Kitchener – Waterloo, London ở Ontario cũng có cộng đồng nhỏ.
Montréal: người Việt nói tiếng Pháp
Montréal có cộng đồng người Việt lâu đời, một phần vì nhiều người Việt thời trước học tiếng Pháp hoặc từng sống, học tập ở Pháp nên chọn Québec làm nơi sinh sống. Người Việt ở đây sống quanh khu Côte-des-Neiges, khu phố người Hoa ở trung tâm, khu Rosemont – La Petite-Patrie và nhiều nơi ở ngoại ô như Brossard, Laval.
Ở Québec, tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức duy nhất của tỉnh, trẻ em của người nhập cư theo quy định chung thường học trường tiếng Pháp. Vì vậy trẻ gốc Việt ở Montréal thường nói ba thứ tiếng: tiếng Việt ở nhà, tiếng Pháp ở trường, tiếng Anh qua bạn bè và mạng. Người lớn mới sang muốn đi làm ở Québec gần như bắt buộc phải học tiếng Pháp; tỉnh có lớp tiếng Pháp miễn phí cho người nhập cư.
Ẩm thực Việt ở Montréal nổi tiếng không kém Toronto: các quán phở, bánh mì quanh Côte-des-Neiges và khu phố người Hoa là chỗ quen của sinh viên các trường đại học gần đó.
Vancouver, Calgary, Edmonton và miền Tây
Miền Tây Canada có các cộng đồng người Việt tăng nhanh, nhất là ở Alberta:
- Vancouver (British Columbia): người Việt sống dọc đường Kingsway, Fraser Street ở phía đông thành phố, và ở Surrey, Burnaby, Richmond. Chi phí nhà ở rất cao khiến nhiều gia đình trẻ dọn ra Surrey hoặc sang Alberta.
- Calgary (Alberta): khu thương mại dọc đại lộ ở phía đông thành phố, thường được giới thiệu là "đại lộ quốc tế", có nhiều quán ăn, chợ Việt. Calgary thu hút người Việt nhờ việc làm trong ngành năng lượng, xây dựng, dịch vụ.
- Edmonton (Alberta): khu phố người Hoa và khu phía bắc trung tâm có nhiều cửa hàng Việt; cộng đồng có chùa, nhà thờ, lớp tiếng Việt.
- Winnipeg (Manitoba), Regina và Saskatoon (Saskatchewan): cộng đồng nhỏ, có nhiều người sang theo chương trình đề cử của tỉnh và du học sinh.
- Halifax, Moncton và các tỉnh ven Đại Tây Dương: số người Việt ít, chủ yếu là du học sinh và người làm trong ngành chế biến hải sản.
Ở các thành phố nhỏ miền Tây và miền Đông, du học sinh thường là lực lượng trẻ duy trì sinh hoạt cộng đồng: tổ chức Tết, Trung thu, giúp lớp tiếng Việt.
Nghề nghiệp của người Việt ở Canada
Kinh doanh gia đình. Tiệm phở, bánh mì, tiệm nail, tiệm tạp hoá, tiệm may sửa quần áo, tiệm sửa xe. Nhiều tiệm ở Toronto và Montréal đã truyền sang đời thứ hai.
Ngành y tế và kỹ thuật. Như ở Mỹ và Úc, thế hệ thứ hai học y, dược, điều dưỡng, kỹ thuật, kế toán khá đông. Ở Montréal có nhiều bác sĩ, dược sĩ gốc Việt học bằng tiếng Pháp.
Nhà máy, kho vận, chế biến. Người mới sang theo diện đoàn tụ, đề cử tỉnh thường bắt đầu ở nhà máy, kho hàng, chế biến thực phẩm, rồi học thêm để chuyển nghề.
Du học sinh làm thêm. Du học sinh được làm thêm trong giới hạn giờ cho phép ghi trên giấy phép học tập; quy định này thay đổi theo từng thời kỳ nên cần đọc trên trang của cơ quan di trú Canada, không nghe theo lời truyền miệng.
Sống với mùa đông và hai thứ tiếng
Mùa đông là thử thách lớn nhất với người mới sang Canada từ một nước nhiệt đới. Ở Toronto, Montréal, Calgary, Edmonton, nhiệt độ có thể xuống rất thấp nhiều tuần liền, ngày ngắn, trời tối sớm. Người đi trước thường dặn: mua áo khoác, giày đi tuyết đúng loại trước tháng mười một; học cách lái xe trên đường trơn; và chủ động ra ngoài, gặp người, vì nhiều người mới sang rơi vào buồn chán kéo dài trong mùa đông đầu tiên.
Chuyện ngôn ngữ ở Canada phức tạp hơn ở Mỹ. Ngoài Québec, tiếng Anh là chính, nhưng nhiều gia đình cho con học chương trình hoà nhập tiếng Pháp vì nghĩ thêm một ngôn ngữ chính thức sẽ có lợi khi xin việc trong khu vực công. Kết quả là trẻ học ba thứ tiếng, và tiếng Việt dễ bị đẩy xuống hàng cuối nếu cha mẹ không giữ nếp nói tiếng Việt ở nhà.
Lớp tiếng Việt cuối tuần ở chùa, nhà thờ, cùng chương trình ngôn ngữ di sản do một số hội đồng trường học ở Ontario tài trợ, là chỗ dựa của nhiều gia đình. Phụ huynh nên hỏi hội đồng trường học của khu mình về các lớp ngôn ngữ di sản đang mở.
Người mới sang Canada tìm cộng đồng thế nào
Canada có mạng lưới tổ chức hỗ trợ người nhập cư do chính phủ tài trợ ở hầu hết thành phố, giúp tìm nhà, viết hồ sơ xin việc, học tiếng Anh hoặc tiếng Pháp. Một số tổ chức có nhân viên nói tiếng Việt. Đây nên là chỗ ghé đầu tiên, trước cả khi hỏi người quen, vì thông tin đúng và miễn phí.
Muốn gặp người Việt, cách nhanh nhất vẫn là tới chợ Việt, chùa, nhà thờ vào cuối tuần, hoặc hỏi hội sinh viên Việt Nam ở các trường đại học. Dịp Tết, các hội đoàn ở Toronto, Montréal, Vancouver, Calgary đều tổ chức hội Tết, là nơi người mới sang làm quen nhanh nhất.
Các cảnh báo quen thuộc: cuộc gọi giả cơ quan thuế hoặc cơ quan di trú đòi chuyển tiền, lời mời "việc làm có hỗ trợ giấy phép lao động" đổi lấy tiền, chủ nhà đòi cọc qua mạng khi chưa cho xem nhà. Với người còn quốc tịch Việt Nam, nên lưu sẵn trang của đại sứ quán ở Ottawa hoặc tổng lãnh sự quán phụ trách vùng mình sống để biết đường dây nóng bảo hộ công dân khi cần.
Bảo hiểm y tế và đi khám bệnh khi mới tới Canada
Canada có bảo hiểm y tế công do từng tỉnh quản lý. Người thường trú mới tới đăng ký thẻ bảo hiểm y tế của tỉnh nơi mình sống; một số tỉnh có thời gian chờ trước khi thẻ có hiệu lực, nên nhiều gia đình mua bảo hiểm tư nhân ngắn hạn để che khoảng trống này. Du học sinh và người lao động tạm thời được bảo hiểm theo quy định riêng của từng tỉnh, có nơi qua chương trình bảo hiểm bắt buộc của trường.
Thiếu bác sĩ gia đình là chuyện chung của nhiều tỉnh. Người mới tới thường phải ghi tên vào danh sách chờ, trong lúc đó đi phòng khám không cần hẹn. Ở Toronto, Montréal, Vancouver, Calgary có một số bác sĩ gia đình gốc Việt nói tiếng Việt, rất được người lớn tuổi tìm tới; danh sách thường truyền miệng trong cộng đồng, chùa, nhà thờ.
Thuốc theo toa, nha khoa, mắt kính phần lớn không nằm trong bảo hiểm công, trừ một số chương trình cho trẻ em, người cao tuổi, người thu nhập thấp ở từng tỉnh. Người làm công ăn lương thường có thêm bảo hiểm nhóm qua công ty. Hiểu ranh giới giữa phần công chi trả và phần tự trả giúp gia đình mới sang không bị bất ngờ với hoá đơn đầu tiên.
Sức khoẻ tinh thần cũng là chuyện người mới sang Canada nên để ý, nhất là trong mùa đông đầu tiên. Nhiều tỉnh có đường dây tư vấn sức khoẻ miễn phí, một số dịch vụ có thông dịch tiếng Việt. Nói chuyện với bác sĩ gia đình về mất ngủ, buồn chán kéo dài không phải là điều đáng ngại; đó là cách để được giới thiệu tới chuyên viên tư vấn đúng lúc.
Ẩm thực Việt và những mùa hội ở Canada
Như ở Mỹ và Úc, phở là món Việt đầu tiên mà người Canada biết. Ở Montréal, nhiều quán phở ở Côte-des-Neiges và khu phố người Hoa đã mở từ nhiều thập niên, có những gia đình làm ba thế hệ; ở Toronto, dãy quán dọc Spadina và ở Mississauga, Scarborough là chỗ quen của sinh viên và dân văn phòng. Bánh mì, bún bò, cơm tấm, gỏi cuốn đã có mặt trong các khu ẩm thực ở trung tâm mua sắm.
Hội Tết là dịp tụ họp lớn nhất. Ở Toronto, Montréal, Calgary, Vancouver, các hội đoàn thuê hội trường, sân vận động trong nhà để tổ chức hội chợ Tết có múa lân, văn nghệ, gian hàng ẩm thực, vì trời tháng giêng, tháng hai ở Canada quá lạnh để làm ngoài trời. Mùa hè lại có những lễ hội ẩm thực châu Á ngoài trời, nơi các gian hàng món Việt thường xếp hàng dài.
Với người mới sang, làm tình nguyện viên ở hội Tết, Trung thu hay lớp tiếng Việt là cách nhanh nhất để quen người, luyện thêm tiếng Anh, tiếng Pháp trong lúc làm việc cùng thanh niên gốc Việt sinh ở Canada, và có thêm người giới thiệu khi đi xin việc.
Ở Canada, kinh nghiệm làm việc tại địa phương và người giới thiệu được coi trọng khi xin việc. Vài tháng làm tình nguyện cho hội đoàn, thư viện, trung tâm hỗ trợ người nhập cư có thể là dòng đầu tiên trong hồ sơ xin việc của người mới tới.
Câu hỏi thường gặp
Ở Canada có bao nhiêu người Việt?
Điều tra dân số Canada năm 2021 ghi nhận khoảng 250.000–280.000 người khai có gốc Việt, tuỳ cách tính người khai một hay nhiều gốc. Con số chưa phản ánh hết du học sinh và người lao động tạm thời đang ở Canada. Số liệu chi tiết theo tỉnh có trên trang của cơ quan thống kê Canada.
Nên sống ở Toronto hay Montréal nếu là người Việt mới sang?
Toronto có nhiều việc làm hơn và chỉ cần tiếng Anh, nhưng nhà ở đắt. Montréal rẻ hơn, có cộng đồng Việt lâu đời, nhưng hầu như phải học tiếng Pháp để đi làm và con đi học trường tiếng Pháp. Lựa chọn tuỳ ngôn ngữ bạn có, ngành nghề và diện bạn được nhận vào Canada.
Con người Việt ở Québec học trường tiếng Pháp hay tiếng Anh?
Theo quy định chung của tỉnh Québec, trẻ em gia đình nhập cư thường học trường tiếng Pháp ở bậc phổ thông, trừ một số trường hợp được miễn theo luật của tỉnh. Phụ huynh cần hỏi trực tiếp trung tâm dịch vụ trường học nơi mình sống để biết con thuộc diện nào.
Mùa đông đầu tiên ở Canada cần chuẩn bị gì?
Áo khoác, găng, mũ, giày đi tuyết chống trơn; lốp xe mùa đông nếu có xe, ở Québec là bắt buộc trong mùa lạnh. Quan trọng không kém là giữ nhịp gặp gỡ: đi chùa, nhà thờ, lớp học, câu lạc bộ, vì ngày ngắn và cô lập dễ làm tâm trạng đi xuống.
Có lớp tiếng Việt cho trẻ ở Canada không?
Có ở hầu hết thành phố có cộng đồng Việt: lớp cuối tuần ở chùa, nhà thờ, hội phụ huynh. Ở Ontario, một số hội đồng trường học tài trợ chương trình ngôn ngữ di sản, trong đó có tiếng Việt ở những khu có đủ học sinh đăng ký.
Người Việt ở Canada làm hộ chiếu Việt Nam ở đâu?
Tại đại sứ quán Việt Nam ở Ottawa hoặc tổng lãnh sự quán Việt Nam phụ trách vùng bạn sống, ví dụ tổng lãnh sự quán ở Vancouver cho miền Tây. Hồ sơ, cách gửi qua bưu điện và lịch làm việc lưu động ở các thành phố khác được đăng trên trang của từng cơ quan.