Pháp có cộng đồng người gốc Việt lâu đời nhất châu Âu, ước tính khoảng 300.000–400.000 người, sống đông ở vùng Paris và các thành phố lớn như Lyon, Marseille, Toulouse. Anh có cộng đồng trẻ hơn, tập trung ở London, Birmingham, Manchester; Bỉ, Hà Lan, Thuỵ Sĩ và các nước Bắc Âu có cộng đồng nhỏ, phần lớn đã sang thế hệ thứ hai.
Vì Pháp không thống kê dân số theo nguồn gốc dân tộc, con số về người gốc Việt ở đây chỉ là ước tính của giới nghiên cứu và các hội đoàn. Bài dưới đi qua từng nơi: khu phố, nghề nghiệp, nơi sinh hoạt, chuyện giữ tiếng Việt ở môi trường tiếng Pháp, tiếng Anh, và những điều du học sinh mới sang nên biết.
Pháp: một cộng đồng nhiều lớp người
Người Việt có mặt ở Pháp từ đầu thế kỷ 20: sinh viên, công nhân, người làm nghề phục vụ. Từ nửa sau thế kỷ 20, cộng đồng lớn lên với nhiều gia đình định cư, và từ những năm 1990 có thêm dòng du học sinh, nghiên cứu sinh, người kết hôn với người Pháp. Vì thế ở Pháp có những gia đình gốc Việt đã sang thế hệ thứ ba, thứ tư, nói tiếng Pháp hoàn toàn, bên cạnh du học sinh mới sang chưa đầy một năm.
Nhiều người Pháp gốc Việt thành danh trong y khoa, nghiên cứu khoa học, toán học, ẩm thực, nghệ thuật. Trong đời thường, cộng đồng gắn với nghề nhà hàng, tiệm ăn, tiệm tạp hoá châu Á, ngành dược, văn phòng, và gần đây là tiệm nail ở các thành phố lớn.
Đặc điểm của cộng đồng Việt ở Pháp là hoà nhập sâu vào xã hội Pháp: ít khu "phố Việt" khép kín, nhiều gia đình sống rải rác khắp vùng Paris. Điểm tụ họp vì vậy là chợ châu Á, chùa, nhà thờ, hội đoàn văn hoá, và các buổi Tết do hội sinh viên, hội đồng hương tổ chức.
Người Việt ở vùng Paris và các thành phố khác của Pháp
Những nơi người Việt hay sống và hay lui tới:
- Quận 13 Paris: khu châu Á quanh các đại lộ phía nam quận, với siêu thị châu Á lớn, quán phở, tiệm bánh mì, tiệm vàng. Nhiều cửa hàng ở đây do người Hoa gốc Việt mở. Dịp Tết Nguyên đán có diễn hành múa lân trên đường phố quận.
- Belleville (giữa quận 19 và 20): khu nhập cư đa văn hoá, có quán ăn Việt, tiệm tạp hoá châu Á.
- Vùng ngoại ô phía nam và đông Paris: Ivry-sur-Seine, Vitry-sur-Seine, Choisy-le-Roi, Massy, và vùng Marne-la-Vallée (Lognes, Noisiel, Torcy) có nhiều gia đình gốc Việt, chùa và trung tâm sinh hoạt.
- Lyon: khu quanh quảng trường Guillotière ở quận 7 có nhiều cửa hàng châu Á; cộng đồng có chùa, nhà thờ, hội sinh viên.
- Marseille, Toulouse, Montpellier, Bordeaux, Lille, Strasbourg, Nice: cộng đồng nhỏ hơn, gồm gia đình định cư và du học sinh ở các trường đại học lớn.
Ở Pháp, du học sinh Việt Nam thường gặp cộng đồng lần đầu qua hội sinh viên Việt Nam của thành phố, nơi tổ chức đón tân sinh viên, hướng dẫn thủ tục cư trú, tìm nhà và tổ chức Tết sinh viên hằng năm.
Anh: cộng đồng trẻ ở London và miền Trung nước Anh
Người Việt ở Anh ít hơn ở Pháp nhiều: điều tra dân số Anh và xứ Wales năm 2021 ghi nhận vài chục nghìn người sinh ở Việt Nam, còn các ước tính của cộng đồng gồm cả thế hệ sinh ở Anh thì cao hơn. Ở London, người Việt sống nhiều ở các khu phía đông và đông nam như Hackney, Lewisham, Deptford, Southwark, Greenwich. Một đoạn đường ở Hackney được biết tới với dãy quán phở, quán ăn Việt nối nhau.
Ngoài London, Birmingham, Manchester, Leeds, Nottingham, Glasgow đều có cộng đồng người Việt với chùa, hội người Việt, lớp tiếng Việt cuối tuần. Nghề phổ biến là tiệm nail, nhà hàng, tiệm ăn mang về, và ngày càng nhiều người trẻ làm trong y tế, tài chính, công nghệ.
Ở Anh, người Việt hay nghe lời mời sang "làm tiệm nail, có chỗ ở" với điều kiện mập mờ. Chỉ nên sang theo đúng loại thị thực cho phép làm việc, có hợp đồng ghi rõ chủ sử dụng, công việc, giờ làm, lương. Ai giữ hộ chiếu của bạn, không cho bạn ra ngoài, bắt trả nợ "chi phí đưa sang" là dấu hiệu bóc lột lao động; cơ quan đại diện Việt Nam và cảnh sát Anh đều tiếp nhận trường hợp như vậy.
Bỉ, Hà Lan, Thuỵ Sĩ và các nước Bắc Âu
Bỉ. Cộng đồng người Việt ở Brussels, Liège, Antwerp, nhiều người nói tiếng Pháp, sinh hoạt quanh chùa, nhà thờ, hội đoàn văn hoá. Bỉ cũng có du học sinh, nghiên cứu sinh Việt ở các trường đại học nói tiếng Pháp và tiếng Hà Lan.
Hà Lan. Người Việt sống rải rác ở Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, có chùa, hội người Việt, lớp tiếng Việt. Số du học sinh, kỹ sư trẻ sang làm việc trong ngành công nghệ tăng trong những năm gần đây.
Thuỵ Sĩ. Cộng đồng nhỏ, phân theo vùng ngôn ngữ: Genève, Lausanne nói tiếng Pháp; Zürich, Basel, Bern nói tiếng Đức. Sinh hoạt chủ yếu quanh chùa và hội người Việt địa phương.
Na Uy, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Phần Lan. Người Việt ở Bắc Âu sang từ nửa sau thế kỷ 20, nay đa số đã có quốc tịch nước sở tại, sống ở Oslo, Bergen, Copenhagen, Aarhus, Stockholm, Göteborg, Helsinki. Thế hệ thứ hai nói tiếng bản địa thành thạo; nhiều thành phố có lớp tiếng mẹ đẻ trong trường công mà phụ huynh có thể đăng ký cho con học tiếng Việt.
Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha. Cộng đồng nhỏ, phần đông là du học sinh, nghiên cứu sinh, người kết hôn với người bản xứ và một số gia đình buôn bán.
Giữ tiếng Việt giữa tiếng Pháp và tiếng Anh
Ở Pháp, tiếng Việt từng có mặt trong hệ thống giáo dục: tiếng Việt là một trong các ngôn ngữ có thể chọn thi ở kỳ thi tú tài, và một số trường đại học, viện ngôn ngữ phương Đông ở Paris dạy tiếng Việt, văn hoá Việt Nam ở bậc đại học. Với học sinh phổ thông, lớp tiếng Việt chủ yếu do chùa, nhà thờ, hội phụ huynh mở vào thứ tư hoặc cuối tuần.
Nhiều gia đình gốc Việt ở Pháp đến đời thứ ba thì con cháu chỉ còn biết vài câu chào hỏi. Những gia đình giữ được tiếng Việt thường có một điểm chung: ông bà sống chung hoặc ở gần, cả nhà nói tiếng Việt trong bữa cơm, và con được về Việt Nam thăm họ hàng đều đặn khi còn nhỏ.
Ở Anh, các lớp tiếng Việt cuối tuần của chùa, hội người Việt ở London, Birmingham, Manchester duy trì nhờ phụ huynh tình nguyện. Một số trường cho phép học sinh thi chứng chỉ ngôn ngữ cộng đồng; phụ huynh nên hỏi nhà trường về các chứng chỉ đang có cho tiếng Việt vì danh sách môn thi có thay đổi theo năm.
Du học sinh Việt ở Pháp và Anh: những điều nên biết sớm
Ở Pháp, du học sinh phải làm thủ tục xác nhận thị thực dài hạn có giá trị như thẻ cư trú, mở tài khoản, đăng ký bảo hiểm y tế sinh viên, xin hỗ trợ nhà ở. Quy trình làm trực tuyến và có hạn chót, nên hỏi văn phòng quốc tế của trường và hội sinh viên Việt Nam ngay tuần đầu. Du học sinh được làm thêm trong giới hạn giờ mỗi năm theo luật Pháp; vượt giới hạn có thể ảnh hưởng tới việc gia hạn cư trú.
Ở Anh, du học sinh được làm thêm số giờ mỗi tuần ghi trên thị thực trong kỳ học. Làm cho chủ tiệm trả tiền mặt, không ghi giờ, là rủi ro cho cả việc gia hạn lẫn quyền lợi của chính mình.
Ở cả hai nước, những cuộc gọi giả cơ quan di trú, giả cảnh sát, giả "đại sứ quán Việt Nam" báo bạn liên quan tới vụ án và đòi chuyển tiền là kịch bản lừa quen thuộc nhắm vào du học sinh châu Á. Cơ quan đại diện Việt Nam không gọi điện đòi tiền; khi nghi ngờ, hãy tự tra trang chính thức của cơ quan rồi liên hệ lại qua kênh trên đó.
Món Việt trong bữa ăn của người Pháp
Người Pháp biết món Việt từ rất sớm, và một số món đã đổi tên khi sang Pháp. Chả giò, nem rán được gọi chung là "nem", bán ở cả quầy đồ ăn sẵn của siêu thị Pháp. Món bún thịt nướng chả giò trộn nước mắm được người Pháp gọi là "bò bún", dù trong bát thường là thịt bò xào, và cái tên ấy đã nằm trong thực đơn của hàng nghìn quán ăn. Phở, bánh cuốn, bánh xèo phổ biến ở Paris, Lyon, Marseille, Toulouse.
Những quán ăn gia đình ở quận 13, quận 5, quận 11 Paris là nơi nhiều thế hệ người gốc Việt lớn lên sau quầy, phụ cha mẹ rửa bát, gói nem. Một số người con của các gia đình ấy về sau mở nhà hàng hiện đại, được giới phê bình ẩm thực Pháp chú ý, đưa món Việt ra khỏi hình ảnh "quán ăn châu Á rẻ".
Siêu thị châu Á lớn ở quận 13 và vùng ngoại ô là nơi người Việt khắp vùng Paris mua nước mắm, bánh phở, rau thơm nhập từ châu Phi, châu Á. Trước Tết, các siêu thị này bán bánh chưng, giò, mứt, hoa đào, và là nơi người Việt ở xa gặp nhau đông nhất trong năm.
Thế hệ thứ hai, thứ ba ở Pháp đi tìm gốc
Nhiều người Pháp gốc Việt lớn lên trong gia đình mà cha mẹ ít kể về quê hương, chỉ nói tiếng Pháp với con để con hoà nhập nhanh. Đến tuổi hai mươi, ba mươi, không ít người bắt đầu tự học tiếng Việt, ghi danh lớp tiếng Việt ở đại học, đi Việt Nam một mình để tìm lại làng quê của ông bà.
Những người trẻ này lập các hội văn hoá, tổ chức chiếu phim, triển lãm ảnh, lớp nấu ăn, buổi kể chuyện gia đình; nhiều người làm phim tài liệu, viết sách về hành trình tìm gốc của chính mình. Họ không nhất thiết sinh hoạt ở chùa hay hội đồng hương như thế hệ cha mẹ, mà gặp nhau ở quán cà phê, buổi hội thảo, mạng xã hội.
Với cha mẹ gốc Việt ở Pháp đang nuôi con nhỏ, kinh nghiệm của lớp người này là lời nhắc: tiếng Việt mất ở đời con thì đời cháu phải học lại từ đầu như một ngoại ngữ. Nói tiếng Việt với con mỗi ngày, dù chỉ trong bữa cơm, vẫn dễ hơn nhiều so với việc con tự học lại ở tuổi trưởng thành.
Câu hỏi thường gặp
Ở Pháp có bao nhiêu người gốc Việt?
Không có con số chính thức vì Pháp không thống kê dân số theo nguồn gốc dân tộc. Các ước tính của giới nghiên cứu và hội đoàn thường nằm trong khoảng 300.000–400.000 người gốc Việt, gồm nhiều thế hệ. Thống kê chính thức chỉ có số người sinh ở Việt Nam và số người đang mang quốc tịch Việt Nam cư trú ở Pháp.
Quận 13 Paris có phải khu phố Việt không?
Đó là khu châu Á lớn nhất Paris, nơi có nhiều cửa hàng, quán ăn do người Việt và người Hoa gốc Việt, gốc Campuchia, gốc Lào mở. Người Việt ở vùng Paris hay tới đây mua đồ, ăn phở, đón Tết, nhưng phần lớn gia đình gốc Việt sống rải rác ở nhiều quận và ngoại ô.
Người Việt ở Anh làm nghề gì nhiều nhất?
Tiệm nail và nhà hàng, tiệm ăn mang về là hai nghề phổ biến của người Việt thế hệ đầu và người mới sang. Người trẻ lớn lên ở Anh làm đủ mọi nghề, nhiều người trong y tế, tài chính, công nghệ, giáo dục.
Học sinh ở Pháp có thi tiếng Việt ở kỳ tú tài được không?
Tiếng Việt từng nằm trong danh sách ngôn ngữ có thể chọn thi ở kỳ tú tài Pháp. Danh sách và hình thức thi có thể thay đổi theo các đợt cải cách, nên học sinh cần hỏi nhà trường hoặc sở giáo dục vùng về quy định của năm mình thi.
Bị giữ hộ chiếu khi làm việc ở Anh thì làm gì?
Chủ sử dụng giữ hộ chiếu, hạn chế đi lại, bắt trả nợ chi phí đưa sang là dấu hiệu bóc lột lao động. Bạn có thể báo cảnh sát Anh, các tổ chức hỗ trợ nạn nhân bóc lột, và liên hệ đại sứ quán Việt Nam ở London qua đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của đại sứ quán.
Ở Bắc Âu con có được học tiếng Việt trong trường không?
Một số nước Bắc Âu có chương trình dạy tiếng mẹ đẻ cho học sinh có gốc nhập cư trong trường công, nếu đủ học sinh đăng ký và tìm được giáo viên. Phụ huynh cần hỏi nhà trường hoặc phòng giáo dục của thành phố về điều kiện đăng ký cho con học tiếng Việt.