Người gốc Việt ở Mỹ có khoảng 2,2–2,3 triệu người theo điều tra dân số và khảo sát cộng đồng của Mỹ giai đoạn 2019–2020, đông nhất ở California (gần bốn trên mười người) rồi tới Texas. Ngoài hai bang này, các cộng đồng lớn có ở Washington, Florida, Virginia, Georgia, Massachusetts, Pennsylvania, Louisiana, Oklahoma.
Người Việt ở Mỹ có mặt từ nửa sau thế kỷ 20 và đã sang thế hệ thứ hai, thứ ba. Ở các thành phố lớn họ dựng nên những khu phố Việt có đủ chợ, chùa, nhà thờ, báo đài tiếng Việt. Phần dưới đi qua từng vùng, các nghề quen thuộc, nhịp sinh hoạt của khu phố Việt và những điều người mới sang nên biết.
California: quận Cam, San Jose và vùng Thung lũng
Quận Cam (Orange County) ở miền nam California có khu phố Việt lớn nhất ngoài Việt Nam, trải qua các thành phố Westminster, Garden Grove, Fountain Valley, Santa Ana. Khu này thường được gọi là Little Saigon, có những trung tâm thương mại toàn cửa hàng Việt, hàng trăm quán ăn, tiệm vàng, văn phòng bác sĩ, luật sư nói tiếng Việt. Ở Westminster, người lớn tuổi có thể sống cả ngày mà không cần nói tiếng Anh.
San Jose ở phía bắc là cộng đồng lớn thứ hai trong bang, gắn với ngành công nghệ của vùng Thung lũng Silicon. Ở đây có nhiều kỹ sư, kỹ thuật viên điện tử gốc Việt, và một khu thương mại Việt dọc các đại lộ phía đông thành phố. Ngoài ra còn các cộng đồng ở San Diego, Sacramento, Los Angeles, Oakland, Stockton, nhỏ hơn nhưng có đủ chợ và chùa.
Chi phí nhà ở California rất cao khiến nhiều gia đình trẻ gốc Việt dời sang bang khác trong mười lăm năm gần đây, nhất là sang Texas, Nevada, Arizona, Washington. Các khu phố cũ vẫn giữ vai trò trung tâm văn hoá: dịp Tết, nhiều gia đình ở xa lái xe về quận Cam hay San Jose để đi chợ Tết, xem hội.
Texas và vùng ven vịnh Mexico
Houston có một trong những cộng đồng người Việt đông nhất nước Mỹ, tập trung ở khu tây nam thành phố dọc đại lộ Bellaire, nơi có chợ lớn, chuỗi quán ăn, tiệm bánh, văn phòng dịch vụ. Một phần khu này có bảng tên đường song ngữ Anh – Việt. Vùng Dallas – Fort Worth có cộng đồng lớn ở Arlington, Garland, Grand Prairie, Haltom City; Austin và San Antonio có cộng đồng nhỏ hơn nhưng tăng nhanh theo ngành công nghệ.
Dọc bờ vịnh Mexico, từ Texas qua Louisiana tới Mississippi và Alabama, nhiều gia đình người Việt làm nghề đánh bắt tôm, cua, sò. Khu Village de l'Est ở phía đông New Orleans là một cộng đồng gắn chặt quanh nhà thờ, có vườn rau trồng theo kiểu quê nhà. Ở Biloxi, Bayou La Batre, Port Arthur, Seadrift, những chiếc tàu tôm do người Việt làm chủ là hình ảnh quen thuộc.
Nghề biển vùng Vịnh vất vả và nhiều rủi ro: bão, giá tôm nhập khẩu cạnh tranh, sự cố tràn dầu năm 2010 từng làm đình trệ cả mùa đánh bắt. Thế hệ con cháu phần lớn chuyển sang học hành, làm nghề khác, nên số tàu do người Việt làm chủ có xu hướng giảm.
Các cộng đồng khác: từ Seattle tới Boston
Ngoài California và Texas, người Việt sống thành cộng đồng rõ nét ở nhiều bang. Một số nơi tiêu biểu:
- Washington: Seattle, Tacoma, Kent; khu phố quốc tế ở trung tâm Seattle có nhiều tiệm Việt.
- Virginia: vùng ngoại ô thủ đô Washington, quanh Falls Church, có một khu thương mại Việt lâu đời là nơi tụ họp dịp Tết.
- Georgia: vùng Atlanta, nhất là quanh các đại lộ phía đông bắc thành phố, cộng đồng tăng nhanh trong hai mươi năm qua.
- Florida: Orlando, Tampa, Jacksonville, Pensacola.
- Massachusetts: Boston, khu Dorchester với dãy cửa hàng Việt dọc đại lộ chính; Worcester, Lowell.
- Pennsylvania: Philadelphia, khu phía nam thành phố có chợ và quán phở lâu năm.
- Oklahoma: Oklahoma City có một khu thương mại châu Á mà người Việt chiếm phần lớn.
- Minnesota, Colorado, Oregon, Nevada, Arizona: các cộng đồng nhỏ hơn quanh thủ phủ và thành phố lớn.
Ở hầu hết các nơi này, chùa hoặc nhà thờ người Việt là điểm hẹn ổn định nhất: lịch sinh hoạt, lớp tiếng Việt, hội chợ Tết thường được thông báo ở đó trước khi lên mạng.
Những nghề gắn với người Việt ở Mỹ
Tiệm nail. Từ cuối thế kỷ 20, người Việt góp phần biến dịch vụ làm móng thành ngành bình dân trên khắp nước Mỹ. Các khảo sát của giới làm nghề nhiều năm liền ghi nhận khoảng một nửa thợ nail ở Mỹ là người gốc Việt. Nghề này mở đường cho nhiều gia đình mới sang, nhưng đi kèm nỗi lo về hoá chất, giờ làm dài và chuyện trả lương đúng luật.
Quán phở, bánh mì, nhà hàng. Phở và bánh mì đã đi vào thói quen ăn uống của người Mỹ ở nhiều thành phố. Phần lớn là tiệm gia đình, vợ chồng con cái cùng làm, một số phát triển thành chuỗi.
Kỹ thuật, công nghệ, y tế. Ở thế hệ thứ hai, tỉ lệ người gốc Việt học ngành kỹ thuật, y khoa, nha khoa, dược, điều dưỡng khá cao. Vùng San Jose, Houston, Seattle có nhiều kỹ sư gốc Việt; các khu phố Việt có nhiều phòng khám do bác sĩ, nha sĩ gốc Việt mở.
Nghề biển và chế biến thuỷ sản. Như đã nói ở trên, tập trung ở vùng vịnh Mexico và một phần bờ tây.
Bảo hiểm, địa ốc, thuế, luật. Các văn phòng dịch vụ nói tiếng Việt phục vụ chính cộng đồng, giúp người lớn tuổi khai thuế, mua bảo hiểm, làm hồ sơ. Người dùng dịch vụ nên kiểm giấy phép hành nghề của người tư vấn với cơ quan cấp phép của bang.
Nhịp sống trong khu phố Việt: chợ, chùa, Tết
Cuối tuần ở các khu phố Việt lớn có nhịp riêng: sáng chủ nhật người ta đi lễ chùa, lễ nhà thờ, rồi đi ăn phở, đi chợ mua đồ cho cả tuần. Các trung tâm thương mại Việt có quầy bán bánh chưng, giò chả, chè, cà phê phin, băng đĩa nhạc. Người lớn tuổi hay ngồi quán cà phê buổi sáng, đọc báo tiếng Việt phát miễn phí.
Tết là dịp lớn nhất trong năm. Quận Cam, San Jose, Houston đều có hội chợ Tết kéo dài vài ngày, có múa lân, ca nhạc, gian hàng ẩm thực, khu trò vui cho trẻ em, do các hội đoàn sinh viên, đồng hương tổ chức. Nhiều trường học Mỹ ở các vùng này cho học sinh nghỉ hoặc tổ chức hoạt động nhân dịp Tết Nguyên đán.
Trung thu cũng được giữ ở nhiều nơi: chùa, nhà thờ, lớp tiếng Việt tổ chức rước đèn, phát bánh. Với các gia đình thế hệ thứ hai, đây thường là dịp hiếm hoi trong năm con cái được nghe tiếng Việt cả buổi.
Người mới sang Mỹ và chuyện ba thế hệ
Người mới sang Mỹ hôm nay đến bằng nhiều đường: đoàn tụ gia đình, du học, kết hôn, diện tay nghề. Ở các vùng đông người Việt, việc đầu tiên thường là nhờ người thân dẫn đi làm thẻ an sinh xã hội, mở tài khoản, đăng ký lớp tiếng Anh cho người lớn ở trường cộng đồng. Nhiều trường cộng đồng và thư viện công có lớp tiếng Anh miễn phí hoặc chi phí thấp; đó là con đường thoát khỏi cảnh chỉ làm được việc trong cộng đồng.
Khác biệt thế hệ ở Mỹ rõ nhất trong chuyện ngôn ngữ và cách nghĩ. Ông bà nói tiếng Việt, cha mẹ nói được cả hai, cháu nói tiếng Anh là chính. Nhiều gia đình kể cảnh bữa cơm ba thứ tiếng, ông bà hỏi một đằng cháu hiểu một nẻo. Các lớp tiếng Việt cuối tuần, chương trình song ngữ Anh – Việt ở một số trường công tại California là cách cộng đồng giữ sợi dây này.
Những bất đồng giữa người đi trước và người mới sang về cách dùng từ, cách nhìn quê nhà là chuyện có thật. Cách ứng xử dễ chịu nhất là tôn trọng nếp sinh hoạt của nơi mình đến: ở chùa nào, hội nào thì theo cách làm của nơi đó, giữ chuyện riêng của mình trong phạm vi gia đình.
Người cao tuổi gốc Việt ở Mỹ: chăm sóc, cô đơn và dịch vụ trong cộng đồng
Nhiều ông bà sang Mỹ theo diện đoàn tụ khi đã ngoài sáu mươi, không nói được tiếng Anh, không lái xe. Con cái đi làm cả ngày, cháu đi học, nên ông bà ở nhà một mình trong những khu ngoại ô không có phương tiện công cộng. Cô đơn và trầm cảm ở người cao tuổi là chuyện các bác sĩ gốc Việt nhắc tới thường xuyên.
Ở quận Cam, San Jose, Houston có nhiều trung tâm chăm sóc ban ngày cho người lớn tuổi phục vụ chủ yếu người Việt: xe đưa đón buổi sáng, có bữa trưa, tập thể dục, sinh hoạt văn nghệ, có y tá theo dõi huyết áp, đường huyết. Các trung tâm này nhận chi trả qua chương trình bảo hiểm y tế công cho người thu nhập thấp nếu ông bà đủ điều kiện; gia đình nên hỏi kỹ điều kiện với cơ quan xã hội của quận hạt chứ không chỉ nghe quảng cáo.
Người cao tuổi gốc Việt cũng là mục tiêu của các vụ lừa qua điện thoại và quảng cáo trên đài tiếng Việt: giả nhân viên an sinh xã hội, mời mua bảo hiểm, thuốc bổ, "đầu tư lời cao", xin số an sinh xã hội để "cập nhật hồ sơ". Con cháu nên dặn ông bà không đọc số an sinh xã hội, số tài khoản qua điện thoại cho bất kỳ ai, và nhờ con cháu kiểm tra trước khi ký bất cứ giấy tờ gì.
Tiếng Việt trong đời sống công cộng ở Mỹ
Theo khảo sát cộng đồng của Mỹ, tiếng Việt thuộc nhóm vài ngôn ngữ ngoài tiếng Anh được nói ở nhà nhiều nhất cả nước. Vì vậy ở nhiều bang, tài liệu của bệnh viện, phòng khám công, sở xã hội, sở giáo dục có bản tiếng Việt, và bệnh nhân có quyền yêu cầu thông dịch viên khi khám ở cơ sở nhận tiền liên bang.
Trong trường học, phụ huynh có quyền xin thông dịch ở các buổi họp quan trọng, xin bản dịch thông báo của trường. Nhiều phụ huynh người Việt mới sang không biết quyền này nên để con tự dịch, kể cả những buổi bàn về chuyện học hay hạnh kiểm của chính con.
Ở toà án, cơ quan cấp bằng lái của nhiều bang, kỳ thi lý thuyết lái xe có thể làm bằng tiếng Việt. Thư viện công ở các vùng đông người Việt có kệ sách, báo tiếng Việt và lớp tin học cho người lớn tuổi. Những dịch vụ này miễn phí hoặc chi phí thấp, nhưng thường chỉ người đã sống lâu mới biết; người mới sang nên hỏi thẳng ở quầy tiếp dân "có hỗ trợ tiếng Việt không" mỗi khi làm việc với cơ quan công.
Câu hỏi thường gặp
Bang nào ở Mỹ có nhiều người Việt nhất?
California, với gần bốn trên mười người gốc Việt ở Mỹ, tập trung ở quận Cam, vùng San Jose, San Diego, Los Angeles và Sacramento. Texas đứng thứ hai, chủ yếu ở Houston và vùng Dallas – Fort Worth. Sau đó là Washington, Florida, Virginia, Georgia và Massachusetts.
Little Saigon nằm ở đâu?
Tên gọi này thường chỉ khu phố Việt lớn ở quận Cam, miền nam California, trải qua Westminster, Garden Grove và một phần các thành phố lân cận. Một số thành phố khác như San Jose, Houston cũng có khu được người dân gọi theo cách tương tự, nhưng quận Cam là nơi lâu đời và lớn nhất.
Người mới sang Mỹ không giỏi tiếng Anh thì sống ở đâu dễ hơn?
Các vùng có cộng đồng đông như quận Cam, San Jose, Houston, Dallas có đủ chợ, phòng khám, văn phòng dịch vụ nói tiếng Việt nên sinh hoạt ban đầu dễ hơn. Tuy vậy, chi phí nhà ở California cao, và sống hoàn toàn trong cộng đồng dễ làm chậm việc học tiếng Anh, vốn quyết định cơ hội việc làm lâu dài.
Có phải người Việt ở Mỹ đa số làm nail?
Không. Nghề nail thu hút rất nhiều người Việt, nhất là người mới sang và thế hệ đầu, nhưng người gốc Việt ở Mỹ làm đủ mọi nghề. Thế hệ thứ hai có tỉ lệ học đại học khá cao, làm trong y tế, kỹ thuật, công nghệ, giáo dục, công vụ, luật, tài chính.
Ở Mỹ có lớp tiếng Việt cho trẻ không?
Có. Hầu hết chùa và nhà thờ người Việt ở các thành phố lớn mở lớp tiếng Việt cuối tuần, một số hội phụ huynh tự mở lớp riêng. Ở vài khu học chánh tại California còn có chương trình song ngữ Anh – Việt trong trường công. Phụ huynh nên hỏi trực tiếp chùa, nhà thờ hoặc khu học chánh nơi mình sống.
Người Việt ở Mỹ làm hộ chiếu Việt Nam ở đâu?
Tại đại sứ quán Việt Nam ở thủ đô Washington hoặc các tổng lãnh sự quán Việt Nam tại một số thành phố lớn, tuỳ vùng phụ trách. Danh sách bang thuộc từng cơ quan, giấy tờ cần nộp và cách gửi hồ sơ qua bưu điện được đăng trên trang của từng cơ quan đại diện.