Theo Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 (sửa đổi năm 2014), người Việt sống ở nước ngoài không tự động mất quốc tịch Việt Nam chỉ vì ở lâu, có thẻ thường trú hay nhập quốc tịch nước khác. Quốc tịch Việt Nam chỉ mất theo những căn cứ luật định, phổ biến nhất là khi người đó tự làm đơn xin thôi và được Chủ tịch nước chấp thuận. Nói cách khác, phần lớn kiều dân vẫn là công dân Việt Nam, dù trong ví của họ đang có hộ chiếu một nước khác.
Cái khó không nằm ở luật mà ở giấy tờ. Quốc tịch còn nhưng không chứng minh được thì đến lúc làm hộ chiếu, ghi chú khai sinh cho con hay nhận thừa kế nhà đất, người ở xa vẫn bị kẹt. Bài này gom các nguyên tắc chính, những giấy tờ nên giữ ngay từ bây giờ, các thủ tục liên quan làm ở cơ quan đại diện Việt Nam và những hiểu lầm hay gặp.
Nguyên tắc một quốc tịch và vì sao vẫn có người hai quốc tịch
Luật Quốc tịch 2008 đặt nguyên tắc Nhà nước Việt Nam công nhận công dân Việt Nam có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam, "trừ trường hợp Luật này có quy định khác". Nhiều người đọc vế đầu rồi kết luận rằng nhập quốc tịch Mỹ, Úc hay Đức là phải bỏ quốc tịch Việt Nam. Thực ra nguyên tắc ấy nói về cách Nhà nước Việt Nam nhìn công dân của mình, không phải một cơ chế tự động tước quốc tịch.
Điểm mấu chốt là danh sách các căn cứ mất quốc tịch trong luật: được thôi quốc tịch, bị tước quốc tịch, không đủ điều kiện nhập quốc tịch Việt Nam theo luật, bị huỷ quyết định cho nhập quốc tịch, hoặc theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Việc một nước khác trao quốc tịch cho bạn không nằm trong danh sách đó. Vì vậy một người sinh ra là công dân Việt Nam, sang Canada định cư rồi tuyên thệ nhập quốc tịch Canada mà không làm đơn thôi quốc tịch Việt Nam, thì theo luật Việt Nam vẫn là công dân Việt Nam.
Kết quả là trên thực tế có rất nhiều người mang hai quốc tịch. Với phía Việt Nam, họ là công dân Việt Nam; với nước kia, họ là công dân nước kia. Hai hệ thống pháp luật đều đúng trong phạm vi của mình, và người mang hai quốc tịch phải học cách đứng giữa hai bên một cách nhất quán, nhất là khi xuất nhập cảnh và khi làm giấy tờ.
Ai đang còn quốc tịch Việt Nam: năm tình huống thường gặp
Sinh ra ở Việt Nam, cha mẹ là công dân Việt Nam, sang nước ngoài sau này. Đây là nhóm đông nhất: người lao động, du học sinh, cô dâu Việt, người đi theo diện đoàn tụ. Chưa từng làm đơn thôi quốc tịch thì vẫn còn quốc tịch Việt Nam, kể cả khi đã nhập quốc tịch nước khác.
Đã nhập quốc tịch nước sở tại mà nước đó không đòi bỏ quốc tịch cũ. Mỹ, Canada, Úc, Anh, Pháp là những nước cho phép công dân mang thêm quốc tịch khác. Người Việt nhập quốc tịch ở đó thường không bị yêu cầu chứng minh đã thôi quốc tịch Việt Nam.
Đã nhập quốc tịch ở nước đòi bỏ quốc tịch cũ. Một số nước, trong đó có Nhật Bản, theo nguyên tắc người nhập quốc tịch phải từ bỏ quốc tịch cũ. Khi đó người Việt thường phải làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam thật sự, và sau khi có quyết định thì không còn quốc tịch Việt Nam.
Con sinh ra ở nước ngoài. Con có cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam dù sinh ở đâu; con có cha hoặc mẹ là người nước ngoài thì còn tuỳ cha mẹ có thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam khi đăng ký khai sinh hay không.
Người đi từ lâu, giấy tờ thất lạc. Người rời Việt Nam từ nửa sau thế kỷ 20, không còn giấy khai sinh hay hộ chiếu cũ, có thể vẫn còn quốc tịch nhưng không chứng minh được. Bản sửa đổi năm 2014 của Luật Quốc tịch mở đường cho nhóm này làm thủ tục xác định có quốc tịch Việt Nam.
Chuyện "đăng ký giữ quốc tịch" và bản sửa đổi năm 2014
Nhiều kiều dân còn nhớ một quy định của bản luật năm 2008: người Việt Nam định cư ở nước ngoài chưa mất quốc tịch phải đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam trong thời hạn năm năm kể từ ngày luật có hiệu lực (1/7/2009) để giữ quốc tịch. Quy định này gây lo lắng lớn, vì không ít người không biết, không kịp, hoặc nghe kể lại rằng quá hạn là mất quốc tịch.
Năm 2014, Quốc hội sửa Luật Quốc tịch và bỏ cách hiểu "quá hạn là mất". Theo bản sửa đổi, người Việt Nam định cư ở nước ngoài chưa mất quốc tịch Việt Nam theo quy định của pháp luật mà có giấy tờ chứng minh quốc tịch, ví dụ hộ chiếu Việt Nam hay giấy khai sinh, thì vẫn là công dân Việt Nam. Người chưa mất quốc tịch nhưng không có giấy tờ chứng minh thì làm thủ tục đăng ký xác định có quốc tịch Việt Nam, nộp tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại.
Bài học thực tế ở đây: quốc tịch của bạn không phụ thuộc vào một lần đăng ký đã lỡ, mà phụ thuộc vào việc bạn có từng được thôi quốc tịch hay không và vào giấy tờ bạn đang giữ. Nếu có ai nói "giờ phải làm lại hồ sơ giữ quốc tịch kẻo mất", hãy kiểm lại thông tin trên trang chính thức của cơ quan đại diện trước khi trả bất cứ khoản phí dịch vụ nào.
Giấy tờ nên giữ ngay từ bây giờ, dù chưa cần đến
Khi cần chứng minh quốc tịch, cơ quan Việt Nam hỏi giấy tờ chứ không hỏi trí nhớ. Một tập hồ sơ gốc được giữ cẩn thận tiết kiệm cho bạn và con cháu rất nhiều năm chạy vạy. Nên giữ ít nhất:
- Giấy khai sinh Việt Nam bản chính hoặc bản sao trích lục; nếu mất, có thể xin trích lục từ cơ sở dữ liệu hộ tịch qua cơ quan đăng ký nơi đã khai sinh.
- Hộ chiếu Việt Nam, kể cả cuốn đã hết hạn. Hộ chiếu cũ thường là bằng chứng quốc tịch rõ nhất; đừng vứt khi đổi cuốn mới hay khi đã có hộ chiếu nước khác.
- Chứng minh nhân dân, căn cước công dân, thẻ căn cước cũ hoặc bản chụp hai mặt.
- Giấy tờ của cha mẹ chứng minh cha mẹ là công dân Việt Nam, rất cần khi khai sinh cho con ở nước ngoài hoặc khi giấy của chính bạn bị thiếu.
- Giấy chứng nhận kết hôn, quyết định ly hôn, giấy tờ đổi tên ở cả hai nước, để giải thích vì sao tên trên hộ chiếu nước ngoài khác tên trong khai sinh Việt Nam.
- Giấy chứng nhận nhập quốc tịch nước ngoài, vì có thủ tục phía Việt Nam cần biết bạn nhập quốc tịch khi nào.
Cất bản gốc ở một chỗ, chụp bản điện tử lưu ở chỗ khác, và nói cho ít nhất một người thân biết chỗ cất. Rất nhiều hồ sơ khó chỉ vì người trong nhà không biết giấy của ông bà nằm trong ngăn tủ nào.
Các thủ tục quốc tịch phía Việt Nam: tên gọi, khi nào cần, nộp ở đâu
Các thủ tục dưới đây thường bị gọi lẫn với nhau. Bảng chỉ nêu tên đúng và nơi tiếp nhận theo nguyên lý chung; giấy tờ cụ thể, lệ phí và thời gian xử lý hãy kiểm trên trang của cơ quan đại diện hoặc Sở Tư pháp khi làm.
| Thủ tục | Dành cho ai | Nơi nộp khi đang ở nước ngoài |
|---|---|---|
| Xác nhận có quốc tịch Việt Nam | Người còn quốc tịch, cần giấy xác nhận để làm hộ chiếu, hộ tịch, nhà đất | Cơ quan đại diện Việt Nam (đại sứ quán, tổng lãnh sự quán) |
| Đăng ký xác định có quốc tịch Việt Nam | Người chưa mất quốc tịch nhưng không có giấy tờ chứng minh | Cơ quan đại diện Việt Nam |
| Thôi quốc tịch Việt Nam | Người nhập quốc tịch ở nước đòi bỏ quốc tịch cũ, hoặc tự muốn thôi | Cơ quan đại diện Việt Nam; quyết định do Chủ tịch nước ký |
| Trở lại quốc tịch Việt Nam | Người đã mất quốc tịch, muốn có lại | Cơ quan đại diện Việt Nam; quyết định do Chủ tịch nước ký |
| Xác nhận là người gốc Việt Nam | Người không còn hoặc chưa xác định được quốc tịch nhưng có gốc Việt | Cơ quan đại diện Việt Nam |
| Cấp hộ chiếu Việt Nam | Công dân Việt Nam ở nước ngoài | Cơ quan đại diện Việt Nam |
Khi đang ở Việt Nam, các hồ sơ quốc tịch thường nộp tại Sở Tư pháp nơi cư trú; hộ chiếu nộp tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh thuộc công an hoặc Cục Quản lý xuất nhập cảnh. Từ 7/2025 Việt Nam còn 34 tỉnh, thành phố, nên nơi tiếp nhận được xác định theo tỉnh mới.
Hiểu lầm hay gặp về quốc tịch của người ở xa
"Có thẻ xanh, thẻ thường trú là mất quốc tịch Việt Nam." Không đúng. Thẻ thường trú chỉ là quyền cư trú ở nước sở tại; quốc tịch không đổi.
"Tuyên thệ nhập quốc tịch nước ngoài là tự động mất quốc tịch Việt Nam." Theo luật Việt Nam thì không, trừ khi bạn đã được cho thôi quốc tịch. Nhưng luật nước kia có thể đòi bạn bỏ quốc tịch cũ, và đó là chuyện bạn phải tự kiểm ở nước kia.
"Hộ chiếu Việt Nam hết hạn thì quốc tịch cũng hết." Hộ chiếu hết hạn là giấy đi lại hết giá trị sử dụng, không phải quốc tịch hết. Cuốn cũ vẫn là chứng cứ đáng giữ.
"Lấy chồng, lấy vợ người nước ngoài là theo quốc tịch người kia." Luật Quốc tịch 2008 nói rõ kết hôn, ly hôn không làm thay đổi quốc tịch của đương sự.
"Còn quốc tịch Việt Nam thì không phải lo gì khi về nước." Còn quốc tịch nhưng muốn dùng quyền công dân thì vẫn phải có giấy tờ chứng minh, và vẫn phải nhập, xuất cảnh nhất quán bằng một loại giấy đi lại.
Nên quyết định gì, theo từng hoàn cảnh
Người định cư lâu dài nhưng vẫn muốn mua bán, thừa kế nhà đất ở quê, có cha mẹ già cần chăm sóc, hay tính chuyện về hưu ở Việt Nam thường có lợi khi giữ quốc tịch Việt Nam và giữ thêm một cuốn hộ chiếu Việt Nam còn hạn. Quyền đối với đất đai, nhà ở của công dân Việt Nam rộng hơn đáng kể so với người gốc Việt không còn quốc tịch, theo Luật Đất đai 2024 và Luật Nhà ở 2023.
Người ở nước đòi bỏ quốc tịch cũ thì không có lựa chọn giữ cả hai; việc cần làm là sắp hai đầu hồ sơ cho khớp và chuẩn bị trước những gì sẽ thay đổi khi không còn là công dân Việt Nam. Người còn quốc tịch nhưng giấy tờ thất lạc thì nên làm xác nhận hoặc xác định quốc tịch khi chưa gấp, vì hồ sơ dễ hơn nhiều lúc người làm chứng, giấy tờ của cha mẹ còn đủ.
Với con cái, ví dụ giả định: chị Lan ở Úc, chồng là người Úc, con gái sinh năm 2020. Nếu khi khai sinh cho con tại cơ quan đại diện, hai vợ chồng thoả thuận bằng văn bản chọn quốc tịch Việt Nam, con có thêm quốc tịch Việt Nam; nếu không, con chỉ mang quốc tịch Úc. Quyết định này nên được bàn trước khi con chào đời, không phải lúc con đã lớn và cần giấy tờ về Việt Nam học hay nhận thừa kế.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình còn quốc tịch Việt Nam hay không?
Hãy tự hỏi đã bao giờ làm đơn xin thôi quốc tịch Việt Nam và nhận quyết định của Chủ tịch nước chưa. Nếu chưa, và không thuộc diện bị tước, thì nhiều khả năng bạn vẫn còn quốc tịch. Muốn chắc chắn bằng giấy, hãy làm thủ tục xác nhận có quốc tịch Việt Nam tại cơ quan đại diện.
Đã nhập quốc tịch Mỹ mà vẫn dùng hộ chiếu Việt Nam được không?
Theo luật Việt Nam, nếu chưa thôi quốc tịch thì bạn vẫn là công dân và có thể xin cấp, đổi hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan đại diện. Điều quan trọng là dùng nhất quán: nhập cảnh Việt Nam bằng giấy nào thì xuất cảnh bằng giấy đó, và kiểm thêm quy định đi lại của nước kia.
Giữ quốc tịch Việt Nam có phải đóng thuế ở Việt Nam không?
Nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam chủ yếu dựa trên tình trạng cư trú thuế và nguồn thu nhập, không dựa đơn thuần vào quốc tịch. Người sống ở nước ngoài có thu nhập phát sinh ở Việt Nam, ví dụ cho thuê nhà, nên hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia thuế về nghĩa vụ của mình.
Có cần báo với Việt Nam khi nhập quốc tịch nước khác không?
Luật không biến việc nhập quốc tịch nước khác thành căn cứ mất quốc tịch, nên không có thủ tục bắt buộc chỉ để "báo". Tuy vậy khi làm hộ chiếu, hộ tịch hay giấy tờ nhà đất, bạn nên khai trung thực mình đang có thêm quốc tịch nào để hồ sơ không mâu thuẫn về sau.
Người đã thôi quốc tịch Việt Nam có thể xin lại không?
Có thể. Luật Quốc tịch có thủ tục trở lại quốc tịch Việt Nam cho người đã mất quốc tịch, với một số diện được xét như có cha mẹ, vợ chồng, con là công dân Việt Nam hoặc xin hồi hương. Việc trở lại do Chủ tịch nước quyết định, không phải quyền đương nhiên.
Con cháu thế hệ thứ ba sinh ở nước ngoài có còn là công dân Việt Nam không?
Còn tuỳ từng đời. Nếu cha mẹ của cháu là công dân Việt Nam vào lúc cháu sinh ra, hoặc cha mẹ đã thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam khi khai sinh, cháu có quốc tịch Việt Nam. Nếu chuỗi đó đã đứt, cháu thường thuộc diện người gốc Việt Nam.