Con sinh ở nước ngoài có quốc tịch Việt Nam nếu, vào lúc con sinh ra, cả cha và mẹ đều là công dân Việt Nam; nếu chỉ cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, con có quốc tịch Việt Nam khi cha mẹ thoả thuận bằng văn bản chọn quốc tịch Việt Nam lúc đăng ký khai sinh cho con. Đó là cách Luật Quốc tịch 2008 áp dụng nguyên tắc huyết thống, bất kể con sinh ở Mỹ, Hàn Quốc hay Đức.
Phần khó nằm ở chữ "công dân Việt Nam" của cha mẹ và ở thời điểm làm giấy. Bài này đi qua ba tình huống hay gặp, giải thích văn bản thoả thuận chọn quốc tịch, và những việc cha mẹ nên làm trong năm đầu của con để sau này con không phải chạy hồ sơ.
Ba tình huống và kết quả về quốc tịch của con
Bảng tóm tắt theo nguyên tắc của Luật Quốc tịch 2008. "Công dân Việt Nam" ở đây là người chưa mất quốc tịch Việt Nam, kể cả khi đang có thêm quốc tịch nước ngoài.
| Cha mẹ lúc con sinh ra | Con có quốc tịch Việt Nam? | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Cả cha và mẹ là công dân Việt Nam | Có, dù sinh ở nước nào | Đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện hoặc ghi chú khai sinh để có giấy tờ Việt Nam cho con |
| Cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia là người nước ngoài | Có, nếu cha mẹ thoả thuận bằng văn bản chọn quốc tịch Việt Nam khi đăng ký khai sinh | Lập văn bản thoả thuận chọn quốc tịch, nộp cùng hồ sơ khai sinh |
| Cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia không quốc tịch | Có | Đăng ký khai sinh, kèm giấy tờ về tình trạng không quốc tịch của người kia |
| Cả cha và mẹ đã thôi quốc tịch Việt Nam trước khi con sinh | Không theo huyết thống | Con là người gốc Việt Nam; có thể xin nhập quốc tịch sau này nếu muốn |
Con còn có thể mang quốc tịch nước nơi sinh, nếu nước đó trao quốc tịch theo nơi sinh như Mỹ, Canada, hoặc theo quốc tịch của cha mẹ còn lại. Quốc tịch Việt Nam không loại trừ quốc tịch kia trong trường hợp này.
Văn bản thoả thuận chọn quốc tịch: đúng lúc, đúng người ký
Với gia đình có một bên là người nước ngoài, văn bản thoả thuận chọn quốc tịch là mấu chốt. Luật yêu cầu thoả thuận bằng văn bản vào thời điểm đăng ký khai sinh cho con. Nếu khi khai sinh ở nước ngoài, cha mẹ chỉ làm giấy khai sinh của nước sở tại mà không đăng ký hộ tịch phía Việt Nam, thì về nguyên tắc chưa có thoả thuận nào được ghi nhận.
Cách làm phổ biến là khi đăng ký khai sinh cho con tại cơ quan đại diện Việt Nam, hoặc khi ghi chú khai sinh, cha mẹ cùng ký văn bản thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam theo mẫu. Cả hai cha mẹ đều phải đồng ý; người cha hoặc mẹ là người nước ngoài cần hiểu mình đang ký gì, vì vậy nên có bản dịch sang ngôn ngữ người đó đọc được.
Nếu cha mẹ không thoả thuận được, kết quả tuỳ nơi sinh: theo Luật Quốc tịch 2008, trẻ sinh trên lãnh thổ Việt Nam có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam mà cha mẹ không thoả thuận được thì có quốc tịch Việt Nam. Trẻ sinh ở nước ngoài không có quy tắc mặc định đó, nên nếu muốn con có quốc tịch Việt Nam, đừng bỏ trống phần thoả thuận. Giữ một bản văn bản thoả thuận cùng giấy khai sinh của con, vì đây là tờ giấy giải thích vì sao con có quốc tịch Việt Nam khi sau này con làm hộ chiếu, căn cước hay giấy tờ nhà đất.
Năm đầu của con: các việc giấy tờ phía Việt Nam
Ví dụ giả định: chị Thu, công dân Việt Nam, sống ở Đài Loan, lấy chồng người Đài Loan và vừa sinh con gái. Thứ tự việc nên làm:
- Làm giấy khai sinh cho con theo luật nước sở tại; xin thêm bản sao hoặc bản trích lục đầy đủ có tên cha mẹ.
- Bàn với chồng chuyện chọn quốc tịch Việt Nam cho con trước khi đến cơ quan đại diện, giải thích rằng việc này không loại trừ quốc tịch hiện có của con, nhưng cần kiểm luật nơi sở tại về quốc tịch thứ hai của trẻ em.
- Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách nơi ở để hỏi hồ sơ đăng ký khai sinh hoặc ghi chú khai sinh, kèm văn bản thoả thuận chọn quốc tịch.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh chị Thu là công dân Việt Nam: hộ chiếu Việt Nam còn hạn hoặc giấy tờ tương đương; giấy kết hôn đã được ghi chú tại Việt Nam nếu có.
- Nộp hồ sơ, nhận giấy khai sinh hoặc trích lục ghi chú khai sinh của phía Việt Nam; kiểm tên con viết có dấu đúng như mong muốn.
- Xin cấp hộ chiếu Việt Nam cho con nếu gia đình muốn con dùng giấy Việt Nam khi về thăm ông bà.
Làm trong năm đầu thường đơn giản hơn, vì giấy tờ của cha mẹ còn đầy đủ và chưa có thay đổi gì lớn về nơi ở hay quốc tịch của cha mẹ.
Đặt tên con cho khớp hai bộ giấy
Hộ tịch Việt Nam ghi tên có dấu theo thứ tự họ, tên đệm, tên. Giấy khai sinh của nhiều nước ghi họ ở cuối, có khi không có chỗ cho tên đệm, và gần như luôn bỏ dấu. Một bé tên Trần Minh Anh ở Việt Nam có thể thành Minh Anh Tran, Anh Minh Tran, hay chỉ Anh Tran trên giấy Mỹ, Úc. Nếu không tính trước, mỗi bộ giấy ghi một kiểu và con mang hai danh tính khó ghép về sau.
Cách đỡ rắc rối nhất là thống nhất trước: tên đầy đủ nào, thứ tự nào, viết không dấu ra sao, và khai giống nhau ở cả hai nơi đến mức có thể. Với gia đình có một bên là người nước ngoài, con có thể mang họ cha hoặc họ mẹ; hãy chọn sao cho giấy Việt Nam và giấy nước ngoài nhìn vào là thấy là cùng một người.
Nếu đã lỡ khai khác nhau, hãy giữ giấy tờ nối hai cách viết và ghi chú trong hồ sơ ngay khi làm thủ tục với phía Việt Nam. Chuyện đổi, cải chính tên trong hộ tịch Việt Nam là thủ tục riêng theo Luật Hộ tịch 2014 và nên hỏi cơ quan hộ tịch hoặc cơ quan đại diện trước khi làm.
Khi cha mẹ có hai quốc tịch hoặc đã đổi quốc tịch
Cha mẹ là công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài. Với phía Việt Nam, họ vẫn là công dân Việt Nam, nên con sinh ra vẫn đi theo các tình huống trong bảng ở trên. Cần giấy tờ chứng minh cha mẹ còn quốc tịch Việt Nam lúc con sinh.
Một trong hai người đã thôi quốc tịch trước khi con sinh. Người đó không còn được tính là công dân Việt Nam. Nếu người kia vẫn là công dân Việt Nam, gia đình rơi vào tình huống "cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam" và cần văn bản thoả thuận chọn quốc tịch.
Cha mẹ thôi quốc tịch sau khi con đã có quốc tịch Việt Nam. Quốc tịch của con chưa thành niên có thể bị ảnh hưởng theo quy định riêng của Luật Quốc tịch khi cha mẹ thay đổi quốc tịch; con từ đủ mười lăm tuổi cần văn bản đồng ý. Đừng giả định con tự động mất hay giữ, hãy hỏi khi làm hồ sơ của cha mẹ.
Cha mẹ không còn giấy tờ chứng minh quốc tịch. Hồ sơ khai sinh cho con khó hơn vì không chứng minh được cha mẹ là công dân. Nên làm xác nhận có quốc tịch Việt Nam cho cha mẹ trước, rồi mới làm giấy cho con.
Con lớn lên với hai quốc tịch: những điều cha mẹ nên dặn
Một đứa trẻ có quốc tịch Việt Nam và quốc tịch nước sở tại sẽ được mỗi nước coi là công dân của mình. Khi con về Việt Nam, phía Việt Nam nhìn con như công dân Việt Nam; khi con ở nước kia, nước kia nhìn con như công dân nước họ. Điều này thuận lợi cho chuyện thăm ông bà, học tập, nhận thừa kế ở Việt Nam sau này, nhưng cũng kèm nghĩa vụ công dân theo luật mỗi nước.
Khi con đến tuổi tự đi lại, hãy dạy con nguyên tắc dùng giấy nhất quán: vào Việt Nam bằng hộ chiếu nào thì ra bằng hộ chiếu đó, giữ hộ chiếu còn hạn, và đừng để hộ chiếu Việt Nam hết hạn quá lâu mà không đổi. Cũng nên cho con biết có một tập giấy tờ gia đình đang được cất ở đâu, gồm khai sinh hai nước và văn bản chọn quốc tịch.
Một số nước có quy định riêng về trẻ em mang nhiều quốc tịch, ví dụ đến tuổi nhất định phải chọn một quốc tịch. Đó là luật của nước kia, nằm ngoài phạm vi bài này; cha mẹ nên tìm hiểu sớm để không bị bất ngờ khi con sắp trưởng thành.
Con đã lớn mới làm giấy tờ Việt Nam: vẫn kịp, nhưng nhiều bước hơn
Không ít gia đình chỉ nghĩ tới giấy tờ Việt Nam cho con khi con đã đi học, thậm chí khi con chuẩn bị về Việt Nam học đại học hay nhận phần thừa kế của ông bà. Với gia đình cha mẹ đều là công dân Việt Nam, việc này vẫn làm được: con đã có quốc tịch Việt Nam từ lúc sinh, chỉ là chưa có giấy. Thủ tục thường là ghi chú khai sinh, tức ghi vào sổ hộ tịch Việt Nam việc khai sinh đã đăng ký ở nước ngoài.
Cái khó là gom đủ giấy tờ của cha mẹ tại thời điểm con sinh ra. Nếu khi đó cha mẹ còn hộ chiếu Việt Nam nhưng nay đã hết hạn, đã đổi tên, hay một người đã thôi quốc tịch, hồ sơ cần thêm giấy tờ để chứng minh tình trạng quốc tịch đúng vào năm sinh của con. Giữ bản chụp hộ chiếu của cha mẹ ở các năm sinh con là một thói quen nhỏ mà đỡ rất nhiều việc về sau.
Với gia đình một bên là người nước ngoài, con đã lớn mà chưa từng có văn bản thoả thuận chọn quốc tịch thì đường đi khó hơn, vì luật gắn thoả thuận với lúc đăng ký khai sinh. Hãy hỏi cơ quan đại diện xem trường hợp của con có thể lập thoả thuận khi ghi chú khai sinh hay không; nếu không, con có thể xin nhập quốc tịch Việt Nam theo các điều kiện dành cho người có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, vốn nhẹ hơn điều kiện chung.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở Mỹ, cha mẹ đều là người Việt, có cần làm gì để con có quốc tịch Việt Nam không?
Về nguyên tắc con đã có quốc tịch Việt Nam theo huyết thống. Việc cần làm là có giấy tờ phía Việt Nam cho con, thường qua đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện hoặc ghi chú khai sinh, để sau này xin hộ chiếu, làm giấy tờ ở Việt Nam thuận lợi.
Đã làm khai sinh ở nước ngoài mà quên văn bản chọn quốc tịch, giờ làm lại được không?
Luật gắn văn bản thoả thuận với thời điểm đăng ký khai sinh. Nếu con chưa từng được đăng ký hộ tịch phía Việt Nam, khi làm ghi chú khai sinh, hãy hỏi cơ quan đại diện cách lập thoả thuận. Nếu không còn đường đó, con có thể phải xin nhập quốc tịch về sau.
Con có quốc tịch Việt Nam thì có phải đi nghĩa vụ quân sự ở Việt Nam không?
Nghĩa vụ quân sự theo luật Việt Nam áp dụng cho công dân nam trong độ tuổi và điều kiện luật định, có tính đến tình trạng cư trú. Người sống ở nước ngoài nên hỏi cơ quan có thẩm quyền khi con về Việt Nam sinh sống lâu dài.
Con lai có được mang họ mẹ người Việt không?
Có thể, tuỳ cha mẹ thoả thuận và tuỳ quy định đặt tên của nước nơi đăng ký khai sinh. Điều quan trọng là tên trên giấy Việt Nam và giấy nước ngoài ghép được với nhau, tránh hai danh tính khác hẳn.
Con nuôi người nước ngoài có quốc tịch Việt Nam không?
Trẻ em là người nước ngoài được công dân Việt Nam nhận làm con nuôi theo đúng thủ tục pháp luật có thể có quốc tịch Việt Nam theo quy định riêng của Luật Quốc tịch. Hồ sơ con nuôi có yếu tố nước ngoài phức tạp, nên hỏi cơ quan đại diện hoặc Sở Tư pháp.
Con có quốc tịch Việt Nam thì có được cấp hộ chiếu Việt Nam ngay không?
Khi đã có giấy khai sinh hoặc trích lục ghi chú khai sinh phía Việt Nam, cha mẹ có thể làm hồ sơ xin cấp hộ chiếu cho con tại cơ quan đại diện. Trẻ em thường cần cha mẹ đứng đơn và có mặt theo hướng dẫn.