Khi con bắt đầu đi học trường nước sở tại, cách giữ tiếng Việt hiệu quả nhất là để ngôi nhà thành một vùng tiếng Việt rõ ràng: ba mẹ nói tiếng Việt với con, với nhau, ở bữa cơm và giờ ngủ, và kiên nhẫn đáp lại bằng tiếng Việt kể cả khi con trả lời bằng tiếng khác. Những tháng đầu đi học, con mang tiếng của trường về nhà là chuyện tất yếu; điều quyết định là ba mẹ phản ứng ra sao trong giai đoạn này.
Bài này dành cho gia đình có con từ khoảng ba đến tám tuổi, vừa vào nhà trẻ, mẫu giáo hay lớp một ở Mỹ, Úc, Canada, châu Âu, Nhật, Hàn, Đài Loan. Nội dung gồm vì sao năm đầu là năm dễ trượt, cách đặt nếp tiếng Việt trong nhà, cách đáp khi con trả lời bằng tiếng khác, xưng hô và dạ thưa, và những tình huống khó như có bạn của con đến chơi.
Năm đầu đi học: vì sao tiếng Việt trượt nhanh đến vậy
Trước khi đi học, con có thể nghe tiếng Việt phần lớn thời gian thức. Từ ngày vào trường, con ở trong môi trường tiếng nước sở tại sáu bảy tiếng mỗi ngày, năm ngày một tuần. Chỉ sau vài tháng, tiếng của trường trở thành thứ tiếng con dùng để chơi, để kể chuyện bạn bè, để giải thích điều mình nghĩ. Tối về, con kể chuyện trường bằng tiếng của trường, vì đó là tiếng của chính những chuyện ấy.
Nhiều ba mẹ lo con không theo kịp lớp nên chủ động nói tiếng nước sở tại ở nhà để "giúp con". Ý tốt nhưng thường phản tác dụng: tiếng nước ngoài của con tiến bộ ở trường rất nhanh mà không cần ba mẹ hỗ trợ, còn tiếng Việt thì mất đi nguồn duy nhất. Giáo viên mầm non ở nhiều nước hiện nay cũng khuyên phụ huynh giữ tiếng mẹ đẻ ở nhà, vì nền tảng ngôn ngữ vững trong tiếng mẹ đẻ giúp trẻ học tiếng thứ hai tốt hơn.
Một gia đình ở ngoại ô Toronto (ví dụ giả định) kể lại: con gái vào mẫu giáo tháng Chín, đến Tết thì cô bé đã trả lời mẹ bằng tiếng Anh gần như mọi câu, dù vẫn hiểu hết. Ba mẹ nhận ra trong mấy tháng ấy chính mình cũng dần nói tiếng Anh với con vì muốn con quen trường. Họ thống nhất quay lại tiếng Việt ở nhà, kiên trì nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt, và đến hè năm sau con đã nói tiếng Việt trở lại với cả nhà, chậm hơn nhưng tự nhiên.
Nếu con có biểu hiện căng thẳng những tuần đầu, như im lặng ở lớp, khóc khi đến trường, đó thường là giai đoạn im lặng bình thường của trẻ học ngôn ngữ mới. Ba mẹ nên trao đổi với cô giáo, nhưng không cần bỏ tiếng Việt ở nhà vì lý do này.
Đặt nếp tiếng Việt trong nhà cho rõ ràng
Thống nhất giữa ba và mẹ trước. Hai người lớn cần nói cùng một điều với con. Nếu mẹ kiên trì tiếng Việt mà ba chuyển sang tiếng Anh mỗi khi mệt, con sẽ tìm đến người dễ hơn. Thoả thuận rõ: tiếng Việt với con ở nhà, kể cả khi bực, kể cả khi vội.
Nói tiếng Việt với nhau trước mặt con. Con không chỉ học từ lời nói với mình mà còn nghe ba mẹ nói với nhau. Nếu ba mẹ nói với nhau bằng tiếng nước ngoài vì công việc hay thói quen, con sẽ hiểu rằng tiếng ấy mới là tiếng thật của người lớn.
Gắn tiếng Việt với những lúc ấm áp. Bữa cơm, giờ tắm, giờ đọc truyện, lúc ôm con trước khi ngủ là những khoảnh khắc nên luôn bằng tiếng Việt. Con sẽ gắn tiếng Việt với cảm giác được thương, không phải với lúc bị nhắc nhở.
Có ngoại lệ rõ ràng. Bài tập về nhà bằng tiếng nước ngoài thì làm bằng tiếng nước ngoài, nhưng giảng giải, động viên có thể bằng tiếng Việt. Khi có khách không nói tiếng Việt, cả nhà chuyển sang tiếng chung cho lịch sự. Ngoại lệ rõ giúp quy tắc chính bền hơn.
Đặt tên cho nếp nhà. Một số gia đình gọi đơn giản là "ở nhà mình nói tiếng Việt". Câu ngắn ấy, nói đi nói lại bằng giọng bình thản, dễ nhớ hơn mọi bài giảng về cội nguồn.
Khi con trả lời bằng tiếng khác: năm cách đáp
Các nhà ngôn ngữ học quan sát gia đình song ngữ đã mô tả nhiều cách cha mẹ phản ứng khi con dùng tiếng khác. Cách đáp càng "đòi" tiếng Việt thì con càng nói tiếng Việt nhiều, nhưng đòi quá gắt lại làm con căng thẳng. Bảng dưới đây xếp từ nhẹ đến mạnh.
| Cách đáp | Ví dụ | Tác dụng |
|---|---|---|
| Ba mẹ cũng chuyển sang tiếng khác | Con: "Can I have water?" — Mẹ: "Sure." | Con hiểu không cần tiếng Việt; tiếng Việt trượt nhanh |
| Tiếp tục bằng tiếng Việt, không nhắc gì | Mẹ: "Đây, nước của con." | Giữ được lượng nghe, nhưng con chưa phải nói |
| Nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt | Mẹ: "À, con muốn uống nước hả? Đây." | Con nghe câu mẫu đúng ngay lúc cần, không bị dừng |
| Hỏi lại như không hiểu | Mẹ: "Con nói gì, mẹ chưa hiểu?" | Con tự chuyển sang tiếng Việt; dùng vừa phải |
| Yêu cầu nói lại bằng tiếng Việt | Mẹ: "Con nói tiếng Việt cho mẹ nghe nào." | Hiệu quả nhưng dễ gây bực nếu dùng mọi lúc |
Cách nhắc lại câu bằng tiếng Việt là cách nên dùng nhiều nhất trong đời thường, vì nó không làm cuộc trò chuyện đứt quãng. Hai cách mạnh hơn nên để dành cho lúc thư thả, khi con không đang buồn hay đang vội kể một chuyện quan trọng.
Xưng hô và dạ thưa: phần khó nhất với trẻ ở nước ngoài
Ở trường nước ngoài, con gọi mọi người bằng tên, nói "you" với cả thầy cô lẫn bạn. Tiếng Việt thì đòi con chọn đúng cặp xưng hô cho từng người: con với ba mẹ, cháu với ông bà, cháu với bác, chú, cô, dì, em với anh chị. Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, đây là phần khó nhất và cũng dễ bị bỏ nhất, vì con hay chuyển sang "tui", "mình", "bạn" cho đơn giản.
Cách dạy hiệu quả là dạy qua người thật. Trước mỗi cuộc gọi về Việt Nam, nói với con: "Lát nữa con nói chuyện với bác Hai, bác là anh của mẹ, con xưng là cháu nhé." Sau cuộc gọi, khen con khi xưng đúng. Cây gia đình có ảnh, dán ở chỗ con hay nhìn, giúp con nhớ quan hệ họ hàng. Với họ nội, họ ngoại khác vùng, có thể giải thích luôn vì sao bên nội gọi là chú mà bên ngoại gọi là cậu.
Chữ "dạ" và "ạ" là phần lễ phép đặc trưng mà trẻ ở nước ngoài hay quên. Không cần ép con thưa từng câu như ở quê; chỉ cần giữ "dạ" khi được gọi và "ạ" khi nói với ông bà. Ba mẹ làm mẫu bằng cách tự nói "dạ" với ông bà trong các cuộc gọi, để con thấy đây là cách người lớn nói chuyện, không phải luật riêng cho trẻ con.
Con trộn hai thứ tiếng trong một câu: có đáng lo không
Câu như "Mẹ ơi, hôm nay con có field trip với cả class" rất hay gặp ở trẻ song ngữ. Các nhà ngôn ngữ học gọi đây là chuyển mã, và với trẻ đang học hai thứ tiếng thì đó là dấu hiệu bình thường: con dùng từ nào đến trước, nhất là từ gắn với trường học mà ở nhà con chưa từng nghe tiếng Việt.
Người lớn song ngữ cũng chuyển mã thường xuyên, nên ba mẹ không cần coi đó là lỗi. Cách đáp tốt là nhắc lại câu của con với từ tiếng Việt thay vào: "À, con đi tham quan với cả lớp hả? Đi đâu vậy con?" Con nghe từ mới đúng lúc mình cần, không bị dừng chuyện, và lần sau có thể tự dùng.
Có những từ tiếng Việt mà chính ba mẹ cũng không chắc, nhất là từ về trường học, khoa học, công nghệ ở nước ngoài. Không sao cả: ba mẹ có thể cùng con tra từ, hỏi ông bà hay người quen ở Việt Nam. Việc người lớn cũng đang học thêm tiếng Việt cho con thấy tiếng Việt là một ngôn ngữ đầy đủ, nói được mọi chuyện, không chỉ chuyện ăn uống trong nhà.
Một ngày tiếng Việt trong nhà: sắp theo khung giờ thật
Gia đình đi làm, con đi học thì thời gian chung mỗi ngày thường chỉ còn buổi sáng vội và vài giờ buổi tối. Thay vì đặt mục tiêu chung chung, ba mẹ có thể nhìn vào từng khung giờ và quyết định tiếng Việt nằm ở đâu.
Buổi sáng: vài câu chào, hỏi con ngủ ngon không, dặn con mang áo ấm, tất cả bằng tiếng Việt, kể cả khi đang chạy ra xe. Trên đường đến trường, nếu đi bộ hay đi xe cùng con, đó là mười lăm phút trò chuyện quý, có thể đố nhau tên các thứ nhìn thấy dọc đường. Buổi chiều đón con: hỏi chuyện trường bằng câu cụ thể, như "hôm nay con chơi với ai lúc ra chơi", và nhắc lại câu trả lời của con bằng tiếng Việt.
Buổi tối: bữa cơm là khung tiếng Việt chắc chắn nhất, nên tắt tivi và cất điện thoại. Giờ tắm và giờ đọc truyện trước khi ngủ là hai khung nữa. Cộng lại, một ngày bận vẫn có thể có hơn một tiếng rưỡi tiếng Việt trò chuyện thật. Cuối tuần, đi chợ Việt, nấu ăn cùng nhau, gọi điện về quê làm khung tiếng Việt dày thêm. Ghi lại các khung này lên giấy dán tủ lạnh giúp cả ba lẫn mẹ cùng nhớ trong những tuần đầu.
Những tình huống khó và cách xử lý
Nếp tiếng Việt trong nhà hay bị thử thách ở những khoảnh khắc cụ thể. Chuẩn bị trước một cách xử lý giúp ba mẹ không phải nghĩ trong lúc vội.
- Bạn của con đến nhà chơi: nói tiếng chung với bạn cho lịch sự, nhưng vẫn nói tiếng Việt khi nói riêng với con, kèm một câu giải thích ngắn cho bạn nếu cần.
- Ở chỗ đông người, con ngại: hạ giọng, nói tiếng Việt bình thường, không ép con trả lời to; về nhà hỏi con có ngại không và nghe con nói.
- Con nói "tiếng Việt khó quá": công nhận là khó, kể rằng ba mẹ cũng thấy tiếng nước ngoài khó, rồi giao một việc nhỏ con làm được ngay bằng tiếng Việt.
- Anh chị lớn đã chuyển sang tiếng nước ngoài, em nhỏ học theo: nói chuyện riêng với con lớn, nhờ con làm "người giữ tiếng Việt" cho em, có ghi nhận rõ ràng.
- Ba mẹ quá mệt sau ca làm: không cần nói nhiều, chỉ cần những câu ngắn bằng tiếng Việt; một cuốn truyện đọc chậm năm phút vẫn hơn một tối tiếng nước ngoài.
- Cô giáo khuyên nói tiếng nước sở tại ở nhà: cảm ơn cô, giải thích gia đình đang giữ tiếng mẹ đẻ và hỏi cô cần ba mẹ hỗ trợ việc học ở nhà theo cách nào khác.
Không gia đình nào giữ nếp hoàn hảo. Những hôm lỡ nói tiếng nước ngoài cả buổi, hôm sau quay lại tiếng Việt là được; điều làm tiếng Việt mất không phải một hôm lỡ, mà là nhiều tháng lặng lẽ buông.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ nói tiếng Việt ở nhà thì con có bị chậm tiếng nước sở tại ở trường không?
Thường là không, hoặc chỉ chậm hơn bạn một thời gian ngắn ở năm đầu. Trẻ nhỏ tiếp nhận tiếng của trường rất nhanh khi ở đó cả ngày, và nền tảng ngôn ngữ tốt ở tiếng mẹ đẻ giúp con học tiếng thứ hai vững hơn. Nếu lo, hãy hỏi giáo viên về tiến bộ của con.
Con nói tiếng Việt sai dấu, có nên sửa ngay không?
Không nên dừng con lại để sửa mỗi lần. Ba mẹ nhắc lại câu đúng trong lời đáp của mình, con sẽ nghe và tự điều chỉnh dần. Sửa quá nhiều làm con ngại mở miệng, mà điều cần nhất ở giai đoạn này là con vẫn muốn nói tiếng Việt.
Ba là người nước ngoài không hiểu tiếng Việt, cả nhà nên nói gì ở bàn ăn?
Thường cả nhà dùng tiếng chung ở bàn ăn để ba không bị đứng ngoài, còn mẹ nói tiếng Việt khi nói riêng với con. Có thể dành một bữa trong tuần là bữa tiếng Việt, ba học vài câu đơn giản cùng con, vừa vui vừa cho con thấy tiếng Việt được cả nhà tôn trọng.
Con đã hoàn toàn chuyển sang tiếng nước ngoài, có muộn để kéo lại không?
Thường chưa muộn nếu con vẫn hiểu khi ba mẹ nói. Bắt đầu lại từ những nếp nhỏ, tăng lượng nghe, tìm cơ hội con phải nói tiếng Việt như gọi cho ông bà, và kiên nhẫn trong vài tháng. Nếu con không còn hiểu, việc học lại sẽ giống học ngoại ngữ, cần lớp học có hệ thống.
Có nên thưởng khi con nói tiếng Việt không?
Lời khen cụ thể và niềm vui của người nghe là phần thưởng tốt nhất. Thưởng quà vật chất cho mỗi câu tiếng Việt có thể biến tiếng Việt thành việc làm để đổi lấy quà, và khi hết quà thì con cũng thôi. Tiếng Việt nên gắn với người thân, món ăn, những dịp vui.
Ở nhà có ông bà nói phương ngữ nặng, con có học sai không?
Con học được giọng của ông bà, và đó là tài sản chứ không phải lỗi. Khi học chữ, con sẽ biết cách viết chuẩn, còn giọng nói thì mỗi vùng mỗi khác. Nghe nhiều giọng giúp con hiểu người Việt ở mọi vùng khi về nước.