Người Việt ở Đài Loan gồm ba nhóm lớn: hơn 200.000 lao động di trú, khoảng 110.000 người phối ngẫu gốc Việt (phần lớn là phụ nữ lấy chồng Đài Loan), và hàng chục nghìn du học sinh. Theo số liệu của cơ quan lao động Đài Loan những năm 2023–2024, lao động Việt là một trong hai nhóm lao động nước ngoài đông nhất, cùng với lao động Indonesia.
Đài Loan là nơi tiếng Việt có vị trí khá đặc biệt: được dạy trong trường tiểu học như một trong các "ngôn ngữ của tân trú dân", tức người nhập cư mới. Bài dưới tả nơi người Việt sống, nghề nghiệp, chuyện của các gia đình Việt – Đài, những nguồn hỗ trợ chính thức và cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách công dân ở Đài Loan.
Người Việt sống ở đâu trên đảo
Lao động Việt tập trung ở các vùng công nghiệp phía bắc và miền trung: Đào Viên (Taoyuan), Tân Trúc, Tân Bắc, Đài Trung, Chương Hoá; phía nam là Đài Nam, Cao Hùng. Nhà máy điện tử, dệt may, cơ khí, nhựa, chế biến thực phẩm ở các khu này đều có đông người Việt.
Quanh ga Đào Viên và ga Trung Lịch, ga Đài Trung có những dãy phố Đông Nam Á với tiệm tạp hoá Việt, quán phở, bánh mì, tiệm điện thoại, tiệm gửi hàng về Việt Nam, đông nghịt vào chủ nhật khi lao động được nghỉ. Nhiều quán do chính các cô dâu Việt mở sau khi đã ổn định cuộc sống ở Đài Loan.
Cô dâu Việt thì sống khắp đảo, kể cả vùng nông thôn ở Vân Lâm, Gia Nghĩa, Bình Đông, Nghi Lan và các huyện miền núi. Nhiều chị làm nông cùng gia đình chồng, bán hàng ở chợ, mở quán ăn, làm phiên dịch ở bệnh viện, đồn cảnh sát, cơ quan lao động.
Những nghề người Việt làm ở Đài Loan
Công nhân nhà máy. Nhóm đông nhất. Làm theo ca, ở ký túc xá do công ty hoặc môi giới bố trí. Hợp đồng ghi rõ lương, giờ làm, các khoản khấu trừ ăn ở; người lao động nên giữ bản hợp đồng song ngữ và đối chiếu bảng lương mỗi tháng.
Người chăm sóc trong gia đình. Thường gọi là khán hộ công: sống trong nhà chủ, chăm người già, người bệnh. Đây là nhóm dễ bị làm quá giờ, thiếu ngày nghỉ, vì luật lao động chung không áp dụng đầy đủ cho lao động giúp việc gia đình. Biết rõ quyền của mình theo hợp đồng và có số tổng đài hỗ trợ lao động của Đài Loan là điều cần thiết.
Thuyền viên đánh cá. Nhiều người Việt làm trên tàu cá ven bờ và xa bờ, xuất phát từ các cảng ở Cao Hùng, Nghi Lan, Bình Đông. Điều kiện làm việc trên biển khắc nghiệt, khó liên lạc; trước khi lên tàu nên biết rõ chủ tàu, hợp đồng, cách liên lạc với gia đình và cơ quan đại diện.
Du học sinh và chương trình vừa học vừa làm. Học ở đại học, khoa tiếng Hoa, một số chương trình đào tạo kết hợp thực tập ở doanh nghiệp. Cần đọc kỹ chương trình thực tập là học hay là làm, có giới hạn giờ làm thêm không.
Kinh doanh và dịch vụ. Quán ăn Việt, tiệm tạp hoá, tiệm làm tóc, làm móng, văn phòng dịch thuật, phiên dịch. Phần lớn chủ là cô dâu Việt đã sống ở Đài Loan lâu năm.
Cô dâu Việt và các gia đình Việt – Đài
Từ cuối những năm 1990, nhiều phụ nữ Việt, phần đông quê ở miền Tây Nam Bộ, lấy chồng Đài Loan. Sau hơn hai mươi năm, nhiều chị đã nhập tịch, con cái học đại học, đi làm; có người làm giáo viên tiếng Việt, phiên dịch toà án, chủ doanh nghiệp, giảng viên.
Những năm đầu ở Đài Loan thường khó nhất: bất đồng ngôn ngữ với gia đình chồng, nhớ nhà, chưa có bạn, có khi gặp bạo lực gia đình. Chính quyền các địa phương ở Đài Loan có trung tâm phục vụ gia đình người nhập cư mới, mở lớp tiếng Hoa, tư vấn pháp lý, hỗ trợ nuôi con, nhiều nơi có nhân viên nói tiếng Việt.
Một điều các chị đi trước hay dặn người mới: tự học tiếng Hoa sớm, tự giữ giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ hôn nhân của mình, biết tên trung tâm hỗ trợ ở địa phương, và có vài người bạn Việt ở gần. Khi gặp bạo lực gia đình, có thể gọi cảnh sát, tìm tới trung tâm phòng chống bạo lực gia đình của địa phương và báo cho cơ quan đại diện Việt Nam.
Tiếng Việt trong trường học Đài Loan
Từ năm học 2019, chương trình giáo dục phổ thông của Đài Loan đưa ngôn ngữ của tân trú dân, trong đó có tiếng Việt, vào trường tiểu học như một môn tự chọn trong nhóm ngôn ngữ bản địa. Ở bậc trung học cơ sở và phổ thông cũng có thể học như một môn tự chọn. Giáo viên dạy phần lớn là chính các bà mẹ Việt được đào tạo và cấp chứng nhận.
Với con của các gia đình Việt – Đài, đây là cơ hội hiếm có: học tiếng mẹ ngay trong trường công, có sách giáo khoa, được công nhận. Nhiều trường đại học ở Đài Loan cũng mở khoa hoặc chương trình tiếng Việt, Đông Nam Á học, thu hút cả sinh viên người Đài.
Tuy vậy, nhiều trẻ vẫn ngại nói tiếng Việt vì sợ bạn bè trêu, hoặc vì gia đình bên nội muốn con chỉ nói tiếng Hoa. Các bà mẹ giữ được tiếng Việt cho con thường cho con về quê ngoại dịp hè, kể chuyện quê, nấu món Việt và nói tiếng Việt trong bếp, nơi con hay quanh quẩn nhất.
Cơ quan đại diện và nguồn hỗ trợ khi gặp khó
Việt Nam không có đại sứ quán ở Đài Loan. Việc bảo hộ công dân, cấp hộ chiếu, hộ tịch cho người Việt ở đây do Văn phòng Kinh tế và Văn hoá Việt Nam tại Đài Bắc phụ trách, cùng một văn phòng ở Cao Hùng phụ trách miền nam. Lịch tiếp công dân, giấy tờ cần nộp và đường dây nóng bảo hộ công dân được đăng trên trang của văn phòng.
Phía Đài Loan có tổng đài tư vấn lao động nước ngoài đa ngôn ngữ, có tiếng Việt, tiếp nhận khiếu nại về lương, ngược đãi, đổi chủ. Người lao động có quyền đổi chủ trong một số trường hợp theo quy định của Đài Loan, và có quyền khiếu nại môi giới thu phí sai quy định.
Chuyện hay gặp nhất mà người đi trước dặn lại: không giao thẻ cư trú, sổ ngân hàng cho môi giới hay chủ giữ; không vay nặng lãi của người quen; không nghe lời rủ "bỏ trốn ra ngoài làm lương cao". Người rời chỗ làm không theo thủ tục sẽ mất tư cách cư trú hợp pháp, không còn bảo hiểm y tế, khi bị bắt sẽ bị trục xuất và hạn chế quay lại; nhiều người gặp tai nạn, bệnh nặng trong tình trạng đó mà không dám đi viện.
Chủ nhật của lao động Việt: nhà ga, chợ, nhà thờ, sân bóng
Phần lớn lao động nhà máy được nghỉ chủ nhật. Từ trưa, các khu quanh ga Đào Viên, Trung Lịch, Đài Trung đông người Việt đi chợ, ăn uống, gửi tiền, gửi quà về nhà, cắt tóc, mua điện thoại. Nhiều người đi tàu cả tiếng đồng hồ chỉ để ăn một bát phở, nghe tiếng Việt quanh mình.
Nhà thờ có thánh lễ tiếng Việt, chùa có sinh hoạt cho người Việt, các nhóm đồng hương tổ chức giải bóng đá, cầu lông, các buổi giao lưu văn nghệ. Một số tổ chức phi lợi nhuận ở Đài Loan mở nhà tạm trú cho lao động gặp nạn, lớp tiếng Hoa, lớp tin học vào chủ nhật cho lao động di trú.
Khán hộ công thì khác: nhiều người không có ngày nghỉ cố định, ít được ra ngoài, nên dễ cô lập nhất. Theo thời gian, quy định về ngày nghỉ cho lao động giúp việc gia đình ở Đài Loan đã được nhắc nhiều trong tranh luận xã hội; người lao động nên nắm rõ điều khoản ngày nghỉ trong hợp đồng của chính mình.
Du học sinh Việt ở Đài Loan
Đài Loan thu hút đông du học sinh Việt Nam nhờ học bổng, chi phí sinh hoạt vừa phải, và nhiều chương trình dạy bằng tiếng Anh, tiếng Hoa ở các ngành kỹ thuật, bán dẫn, quản trị. Một số trường có chương trình liên kết đào tạo kết hợp thực tập tại doanh nghiệp, thu hút người học từ các tỉnh của Việt Nam.
Từng có những chương trình gắn mác "vừa học vừa làm" mà thực chất là đưa sinh viên vào nhà máy làm ca dài, học rất ít, khiến chính quyền Đài Loan phải chấn chỉnh. Vì vậy trước khi nhận lời chương trình nào, nên hỏi rõ: học ở đâu, bao nhiêu giờ mỗi tuần; thực tập ở đâu, có lương không, ai trả; giới hạn giờ làm thêm theo quy định của Đài Loan là bao nhiêu.
Hội sinh viên Việt Nam ở các trường và các hội đồng hương là nơi đón người mới, chia sẻ kinh nghiệm học tập và tìm việc làm thêm hợp pháp. Văn phòng sinh viên quốc tế của trường có trách nhiệm hỗ trợ khi bạn gặp vấn đề với chương trình học hay nơi thực tập.
Món Việt ở Đài Loan và những quán của chị em cô dâu
Ở Đài Loan, món Việt được người địa phương biết tới qua các quán nhỏ của chị em cô dâu Việt: phở, bún bò, bánh mì, gỏi cuốn, chè. Nhiều quán mở ngay trong chợ truyền thống, cạnh sạp hàng của gia đình chồng, có khi chỉ vài bộ bàn ghế nhựa.
Một số chị từ quán nhỏ đã mở thành nhà hàng, cung cấp đồ ăn cho nhà máy có nhiều lao động Việt, hoặc bán đặc sản Việt qua mạng cho người Đài. Ở các hội chợ ẩm thực Đông Nam Á do chính quyền địa phương tổ chức, gian hàng Việt luôn đông khách.
Với lao động mới sang, quán của các chị cô dâu thường là nơi hỏi chuyện đầu tiên: chỗ khám bệnh nói được tiếng Việt, cách gửi tiền về nhà qua kênh chính thức, cách liên lạc văn phòng đại diện. Nhiều chị cũng là tình nguyện viên phiên dịch ở bệnh viện, đồn cảnh sát địa phương.
Những năm gần đây, các chương trình truyền hình, phát thanh của Đài Loan làm về người nhập cư mới cũng hay mời các chị kể chuyện nấu ăn, nuôi con, mở quán. Hình ảnh cô dâu Việt nhờ vậy dần đổi khác: từ người cần giúp đỡ thành người làm chủ, người dạy tiếng Việt, người nối hai gia đình hai bên bờ biển.
Câu hỏi thường gặp
Ở Đài Loan có bao nhiêu người Việt?
Theo số liệu của cơ quan lao động và cơ quan nội chính Đài Loan những năm 2023–2024, có hơn 200.000 lao động Việt và khoảng 110.000 người phối ngẫu gốc Việt, cộng thêm hàng chục nghìn du học sinh. Nhiều cô dâu Việt đã nhập tịch nên không còn tính là người nước ngoài.
Người Việt ở Đài Loan làm hộ chiếu ở đâu?
Tại Văn phòng Kinh tế và Văn hoá Việt Nam tại Đài Bắc, hoặc văn phòng ở Cao Hùng với người sống ở miền nam. Hồ sơ, cách nộp và lịch làm việc được đăng trên trang của văn phòng; nên kiểm tra trước khi đi vì có thể phải đặt lịch.
Con của mẹ Việt ở Đài Loan có được học tiếng Việt trong trường không?
Có. Từ năm học 2019, tiếng Việt là một trong các ngôn ngữ của tân trú dân được dạy ở trường tiểu học như môn tự chọn, và có thể học tiếp ở bậc trên. Phụ huynh đăng ký với nhà trường; nếu trường chưa có lớp, có thể học trực tuyến theo chương trình của giáo dục Đài Loan.
Khán hộ công bị chủ bắt làm không có ngày nghỉ thì làm gì?
Đọc lại hợp đồng xem quy định ngày nghỉ thế nào, ghi chép giờ làm, giữ tin nhắn với chủ và môi giới. Gọi tổng đài tư vấn lao động nước ngoài của Đài Loan có tiếng Việt để được hướng dẫn, và báo cho văn phòng đại diện Việt Nam nếu bị ngược đãi.
Cô dâu Việt mới sang Đài Loan nên học tiếng Hoa ở đâu?
Các trung tâm phục vụ gia đình người nhập cư mới của chính quyền địa phương và nhiều trường học buổi tối mở lớp tiếng Hoa miễn phí cho người phối ngẫu nước ngoài. Học sớm giúp tự đi khám bệnh, làm giấy tờ, tìm việc và hiểu gia đình chồng.
Rời chỗ làm ở Đài Loan không báo có sao không?
Có hậu quả nặng: mất tư cách cư trú hợp pháp, mất bảo hiểm y tế, bị phạt và trục xuất khi bị phát hiện, bị hạn chế quay lại Đài Loan. Nếu chủ vi phạm hợp đồng, con đường đúng là khiếu nại qua tổng đài lao động để được xét đổi chủ hợp pháp.