Người Việt sang nước ngoài làm việc hay đi học tự bảo vệ mình tốt nhất bằng ba thứ chuẩn bị sớm: giấy tờ luôn nằm trong tay mình và có bản sao, một bản ghi chép giờ làm, tiền lương, tiền nhà do chính mình giữ, và danh sách những nơi cần tìm khi gặp chuyện, từ cảnh sát, bệnh viện nước sở tại đến cơ quan đại diện Việt Nam. Phần lớn rắc rối của người xa nhà không đến từ một biến cố lớn, mà từ những thứ nhỏ để lâu: hộ chiếu đưa người khác giữ, tiền lương không ai đối chiếu, thị thực sắp hết hạn mà không ai nhắc.
Bài này là bản đồ chung cho cả hai nhóm, người lao động theo hợp đồng và du học sinh, vì hai nhóm khác nhau về tư cách lưu trú nhưng giống nhau ở chỗ dễ tổn thương: ngôn ngữ chưa vững, chưa hiểu luật nơi ở, thường mang nợ hoặc kỳ vọng của gia đình. Các bài khác trong chuyên mục đi sâu từng tình huống: bị nợ lương, tai nạn lao động, ở quá hạn, làm thêm quá giờ, bị bắt giữ, cuộc gọi lừa đảo giả cơ quan nhà nước.
Ba lớp bảo vệ của một người Việt sống xa nhà
Lớp thứ nhất là giấy tờ và tư cách lưu trú. Hộ chiếu, thị thực, thẻ cư trú, giấy phép lao động hay xác nhận nhập học quyết định bạn được ở đâu, làm gì, bao lâu. Khi giấy tờ hợp lệ và nằm trong tay mình, bạn có quyền đi khám bệnh, khiếu nại, báo cảnh sát mà không sợ bị hỏi ngược. Khi giấy tờ có vấn đề, mọi quyền khác đều yếu đi, vì người làm sai với bạn biết bạn ngại xuất hiện trước cơ quan nhà nước.
Lớp thứ hai là hợp đồng và chứng cứ. Hợp đồng lao động, hợp đồng thuê nhà, phiếu lương, biên nhận chuyển tiền, tin nhắn với chủ, với môi giới, với chủ nhà. Ở hầu hết các nước nhận nhiều lao động Việt như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, các nước châu Âu, quyền của người làm công được luật lao động nước sở tại bảo vệ, kể cả người nước ngoài. Nhưng quyền chỉ đòi được khi có giấy, có số liệu. Người giữ chứng cứ tốt thường chỉ cần một buổi làm việc với thanh tra lao động; người không giữ gì phải dựa vào trí nhớ và lời hứa.
Lớp thứ ba là mạng lưới người biết bạn đang ở đâu: gia đình ở Việt Nam, vài người bạn cùng chỗ làm hoặc cùng lớp, nhà trường, công đoàn hay tổ chức hỗ trợ người lao động ở nước sở tại, và cơ quan đại diện Việt Nam. Lớp này hay bị xem nhẹ nhất. Người gặp nạn mà không ai biết lịch làm việc, địa chỉ chỗ ở, số hộ chiếu của mình thì người thân ở nhà gần như không giúp được gì trong những giờ đầu.
Tuần đầu tiên ở nước ngoài: những việc nên làm ngay
Tuần đầu thường bận nhận việc, nhập học, làm thủ tục cư trú. Dù vậy, có vài việc mất ít thời gian mà về sau đỡ được rất nhiều rắc rối:
- Chụp ảnh rõ trang thông tin hộ chiếu, thị thực, thẻ cư trú, hợp đồng lao động hoặc giấy nhập học; lưu một bản trong điện thoại, một bản trong hộp thư cá nhân, gửi một bản cho người thân tin cậy ở Việt Nam.
- Ghi lại địa chỉ chỗ ở bằng tiếng nước sở tại, tên và cách liên lạc người phụ trách trực tiếp (quản lý xưởng, người của nghiệp đoàn, cố vấn du học sinh của trường).
- Lưu số gọi cảnh sát, cứu thương của nước sở tại, và đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách khu vực bạn sống.
- Tìm hiểu xem cơ quan đại diện có nhận đăng ký công dân không; nếu có, đăng ký để khi có thiên tai, dịch bệnh hay sự cố, cơ quan biết bạn ở đâu.
- Mở một cuốn sổ hoặc một tệp ghi chú riêng: ngày làm, giờ vào, giờ ra, ca đêm, số tiền nhận, khoản bị trừ. Ghi mỗi ngày, mất chưa tới hai phút.
- Hỏi rõ bảo hiểm y tế của mình: ai đóng, thẻ ở đâu, đi khám ở đâu khi ốm, ngoài giờ hành chính thì đến chỗ nào.
Danh sách này không cần làm trong một ngày. Nhưng nếu đến cuối tháng đầu mà bạn vẫn chưa có bản chụp giấy tờ ở đâu khác ngoài chiếc điện thoại, hoặc chưa biết số gọi cứu thương của nơi mình ở, hãy xem đó là việc phải làm trước mọi việc khác.
Giấy tờ tuỳ thân: luôn trong tay mình, không giao cho ai giữ hộ
Ở nhiều nơi, chủ sử dụng, người môi giới, thậm chí người cùng phòng đề nghị "giữ hộ hộ chiếu cho khỏi mất". Lời đề nghị nghe có vẻ tốt bụng, nhưng giữ giấy tờ của người khác là dấu hiệu đầu tiên trong danh sách các chỉ báo lao động cưỡng bức mà Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) dùng. Người không có hộ chiếu trong tay khó bỏ việc, khó đi khám, khó trình báo, và đó chính là lý do người khác muốn giữ nó.
Phía Việt Nam, Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020 coi việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người lao động là hành vi doanh nghiệp không được làm. Nhiều nước nhận lao động cũng cấm chủ sử dụng giữ hộ chiếu, thẻ cư trú của người làm công. Nếu nơi ở yêu cầu kiểm tra giấy tờ, họ có thể xem và chụp, rồi trả lại.
Trường hợp bạn tự nguyện gửi giấy tờ vào két của ký túc xá hay của công ty vì sợ mất, hãy chắc rằng bạn lấy ra được bất cứ lúc nào mà không cần xin phép ai, và có biên nhận ghi rõ. Bài riêng trong chuyên mục nói kỹ cách theo dõi hạn hộ chiếu, thị thực, thẻ cư trú và việc nên làm khi bị giữ giấy tờ.
Tiền lương, giờ làm và áp lực món nợ trước khi đi
Nhiều người lao động Việt sang nước ngoài mang theo một khoản vay để trả chi phí đi, học tiếng, vé máy bay. Món nợ này làm thay đổi mọi quyết định sau đó: người ta chịu làm quá giờ không công, chịu bị trừ lương vô lý, ngại khiếu nại vì sợ mất việc, sợ không trả nợ được. Hiểu điều này giúp bạn nhận ra khi nào mình đang cắn răng chịu một việc sai luật chứ không phải "chịu khó như mọi người".
Nguyên tắc đơn giản là đối chiếu. Mỗi kỳ lương, đặt phiếu lương cạnh cuốn sổ ghi giờ của mình: số giờ có khớp không, giờ tăng ca và ca đêm có được tính khác giờ thường không, các khoản trừ tiền nhà, tiền ăn, tiền điện có đúng mức đã thoả thuận không. Chỗ nào không hiểu, hỏi bằng văn bản hoặc tin nhắn, giữ lại câu trả lời. Một câu hỏi lịch sự bằng tin nhắn ngay từ tháng đầu thường giải quyết được những sai lệch mà để sáu tháng sau mới hỏi thì thành tranh chấp.
Với du học sinh, áp lực tiền bạc đến từ học phí, tiền nhà và mong muốn gửi tiền về giúp gia đình. Áp lực đó dễ đẩy người ta vào công việc trả tiền mặt, không giấy tờ, quá số giờ thị thực cho phép. Khoản tiền thêm vài tuần có thể đổi lấy rủi ro mất tư cách du học, một cái giá lớn hơn nhiều so với số tiền kiếm được.
Chỗ ở và an toàn hằng ngày
Hợp đồng thuê và tiền cọc. Dù thuê qua công ty, qua người quen hay tự tìm, hãy có hợp đồng hoặc ít nhất tin nhắn ghi rõ giá thuê, tiền cọc, điều kiện trả cọc. Chụp ảnh phòng lúc dọn vào, nhất là các vết hỏng sẵn có, để khi trả phòng không bị trừ oan.
Ở ghép đông người. Phòng ở ghép giá rẻ thường đi kèm thiếu lối thoát hiểm, thiết bị điện quá tải, bếp nấu trong phòng ngủ. Biết lối thoát, không sạc thiết bị qua đêm cạnh chăn nệm, không để bình gas mini dưới gầm giường.
Đi lại ban đêm. Ca đêm, ca kíp ở nhà máy, nhà hàng thường tan lúc ít phương tiện công cộng. Đi theo nhóm, chọn đường sáng, báo người cùng phòng giờ về dự kiến. Đi xe đạp ở nước ngoài phải theo luật giao thông nơi đó, nhiều nước phạt nặng việc đi không đèn hay chở người.
Thời tiết lạ. Người quen khí hậu nhiệt đới thường xem nhẹ mùa đông, bão tuyết, nắng nóng khô. Hỏi người đã ở lâu về cách mặc, cách sưởi an toàn, dấu hiệu say nắng, cảm lạnh nặng, và theo dõi cảnh báo thời tiết của cơ quan khí tượng nước sở tại.
Đồ ăn và thuốc mang theo. Nhiều nước kiểm soát chặt thịt, trái cây tươi, một số loại thuốc mang vào. Đồ gia đình gửi theo có thể bị tịch thu hoặc phạt, nên hỏi quy định trước khi nhận hàng gửi từ nhà.
Khi gặp chuyện: ai giúp được việc gì
Nhiều người gặp nạn gọi ngay về Việt Nam hoặc tìm cơ quan đại diện trước, trong khi việc cần làm đầu tiên lại thuộc về cơ quan nước sở tại. Bảng dưới gợi ý thứ tự tìm trợ giúp cho vài tình huống hay gặp:
| Tình huống | Tìm trước | Tìm tiếp | Nên mang theo |
|---|---|---|---|
| Tai nạn, ốm nặng | Cứu thương, bệnh viện nước sở tại | Chủ sử dụng hoặc nhà trường, gia đình | Thẻ cư trú, thẻ bảo hiểm |
| Bị nợ lương, bị trừ lương vô lý | Người phụ trách trực tiếp, nghiệp đoàn hoặc công ty phái cử | Thanh tra lao động nước sở tại, cơ quan đại diện | Sổ ghi giờ, phiếu lương, tin nhắn |
| Bị giữ giấy tờ, bị đe doạ | Cảnh sát nước sở tại | Cơ quan đại diện, tổ chức hỗ trợ người lao động | Bản chụp giấy tờ, mô tả sự việc |
| Mất hộ chiếu | Cảnh sát để lấy xác nhận trình báo | Cơ quan đại diện để cấp lại hoặc cấp giấy thông hành | Bản chụp hộ chiếu, ảnh thẻ |
| Bị bắt giữ | Yêu cầu được báo cho cơ quan đại diện Việt Nam | Luật sư, gia đình | Không ký giấy tờ chưa hiểu |
Cơ quan đại diện không thay được cảnh sát, toà án hay bệnh viện nước sở tại, nhưng làm được những việc mà không ai khác làm: cấp lại giấy tờ, liên hệ gia đình, thăm lãnh sự khi bạn bị giam giữ, giới thiệu luật sư, phiên dịch. Biết đúng việc của từng nơi giúp bạn không mất những giờ quý nhất.
Gia đình ở Việt Nam làm được gì cho người đang ở xa
Người thân ở nhà thường chỉ biết lo mà không biết làm gì. Thật ra có vài việc rất cụ thể: giữ một bản chụp giấy tờ của con em, biết tên và địa chỉ nơi làm, nơi học, tên người phụ trách, tên công ty phái cử hay nhà trường; giữ một lịch hẹn gọi điện cố định, chẳng hạn tối chủ nhật hằng tuần, để khi đến giờ mà không liên lạc được thì biết sớm có chuyện.
Gia đình cũng nên học cách nhận ra cuộc gọi lừa đảo. Kịch bản phổ biến là có người tự xưng nhân viên đại sứ quán, công an hay bệnh viện báo con em bị tai nạn, bị bắt, cần chuyển tiền gấp. Khi đã có lịch gọi cố định và số liên lạc của bạn cùng phòng, gia đình có thể kiểm tra trong vài phút thay vì hoảng hốt chuyển tiền.
Cuối cùng, gia đình đỡ cho người ở xa nhiều nhất bằng cách giảm bớt áp lực "phải gửi tiền về". Một người lao động hay du học sinh biết rằng gia đình chấp nhận chuyện mình bỏ một công việc sai luật, chịu thiệt một tháng lương để giữ an toàn, sẽ dám nói ra khi gặp chuyện thay vì im lặng chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động và du học sinh có cần đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam không?
Không phải mọi nơi đều bắt buộc, nhưng nên làm nếu cơ quan đại diện phụ trách khu vực bạn sống có nhận đăng ký công dân. Khi có thiên tai, dịch bệnh, biến động hay khi bạn gặp nạn, cơ quan biết bạn đang ở đâu và liên hệ gia đình nhanh hơn. Cách đăng ký xem trên trang của cơ quan đại diện.
Chủ sử dụng nói giữ hộ chiếu để tránh mất thì có nên đưa không?
Không nên. Giữ giấy tờ của người làm công là việc luật Việt Nam cấm doanh nghiệp đưa người đi làm, và nhiều nước sở tại cũng cấm chủ sử dụng. Chủ có thể xem, chụp lại giấy tờ rồi trả. Nếu bị ép giao nộp, ghi lại sự việc và hỏi tổ chức hỗ trợ người lao động hoặc cơ quan đại diện.
Không giỏi tiếng nước sở tại thì khiếu nại bằng cách nào?
Phần lớn cơ quan lao động, cảnh sát ở các nước nhận nhiều lao động nước ngoài có phiên dịch hoặc đường dây hỗ trợ nhiều thứ tiếng, trong đó thường có tiếng Việt. Bạn cũng có thể nhờ tổ chức hỗ trợ người lao động, nghiệp đoàn, hoặc hỏi cơ quan đại diện cách tìm phiên dịch. Giữ chứng cứ bằng văn bản giúp vượt rào ngôn ngữ.
Có nên nhờ người quen ở nước ngoài giữ tiền tiết kiệm hộ không?
Rủi ro cao, kể cả với người quen tốt. Người giữ hộ có thể gặp chuyện, chuyển chỗ, hoặc tranh chấp về số tiền mà không có giấy tờ chứng minh. Tiền của mình nên nằm trong tài khoản đứng tên mình ở tổ chức được cấp phép, gửi về nhà qua kênh chính thức có biên nhận.
Gia đình ở Việt Nam mất liên lạc với con em ở nước ngoài thì nên làm gì?
Trước hết liên hệ những người gần nhất: bạn cùng phòng, người phụ trách nơi làm hay nhà trường, công ty phái cử. Sau một thời gian hợp lý mà vẫn không liên lạc được, gia đình có thể báo cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó, cung cấp họ tên, ngày sinh, số hộ chiếu, địa chỉ và lần liên lạc cuối.
Du học sinh có được hưởng quyền lợi lao động như người bản xứ khi đi làm thêm không?
Ở đa số nước, du học sinh làm thêm đúng giấy phép được hưởng mức lương tối thiểu, an toàn lao động và các quyền cơ bản như người làm công khác. Điểm khác là giới hạn giờ làm theo thị thực. Làm vượt giới hạn hay làm không giấy phép thì vừa mất quyền lợi vừa có thể mất tư cách du học.