Khi đã sang nước ngoài làm việc, hãy đối chiếu hợp đồng lao động với bốn thứ có thật trong tay: phiếu lương, giờ làm mình tự ghi, các khoản bị trừ và chỗ ở được bố trí. Chỗ nào lệch so với hợp đồng là chỗ phải hỏi, bằng văn bản, sớm nhất có thể. Lệch nhỏ mà hỏi ngay thường được sửa; lệch nhỏ mà im lặng nhiều tháng thì thành thói quen, rồi thành thứ mà chủ sử dụng coi là bạn đã đồng ý.
Người lao động Việt thường có hai loại hợp đồng: hợp đồng với doanh nghiệp đưa đi làm ở Việt Nam và hợp đồng lao động ký với chủ sử dụng ở nước sở tại. Bài này nói về loại thứ hai, nhìn từ góc người đã đang làm việc. Việc chọn doanh nghiệp và đọc hợp đồng phái cử trước khi đi là chuyện của giai đoạn tuyển dụng, nằm ngoài phạm vi ở đây.
Bạn đang cầm bản hợp đồng nào?
Câu hỏi nghe đơn giản mà nhiều người không trả lời được. Có người chỉ được xem hợp đồng một lần ở buổi ký tại Việt Nam, không được giữ bản nào. Có người giữ bản tiếng Việt nhưng bản có giá trị ở nước sở tại lại là bản tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Trung hay tiếng Anh. Có người được ký thêm một bản mới khi vừa đến nơi, với điều kiện khác bản đã ký trước.
Việc đầu tiên là gom đủ: hợp đồng với doanh nghiệp phái cử, hợp đồng lao động với chủ sử dụng (cả bản ngôn ngữ nước sở tại lẫn bản dịch nếu có), các phụ lục, quy định nội bộ nơi làm, bản cam kết về chỗ ở và tiền ăn. Nếu thiếu bản nào, bạn có quyền đề nghị được nhận một bản. Hãy đề nghị qua tin nhắn hoặc thư để có dấu vết.
Khi hai bản ngôn ngữ ghi khác nhau, đừng tự suy đoán bản nào thắng. Ghi lại điểm khác biệt, hỏi doanh nghiệp phái cử, và nếu cần thì hỏi thanh tra lao động hay tổ chức hỗ trợ người lao động nước sở tại. Ở nhiều nơi, điều kiện lao động thấp hơn luật địa phương quy định thì phần đó không có hiệu lực, dù hợp đồng ghi gì.
Một mẹo nhỏ: chụp từng trang hợp đồng ngay khi được cầm, kể cả trang chữ ký, rồi đặt tên tệp theo ngày. Khi tranh chấp xảy ra sau một hai năm, câu hỏi đầu tiên của bất kỳ ai giúp bạn luôn là "hợp đồng ghi gì", và bản chụp rõ nét trả lời câu đó nhanh hơn mọi lời kể. Nếu không hiểu ngôn ngữ của bản gốc, nhờ người có chuyên môn dịch các điều khoản về lương, giờ làm, khấu trừ và chấm dứt trước, chưa cần dịch toàn văn.
Năm điều khoản cần đặt cạnh thực tế
Công việc và nơi làm. Hợp đồng ghi làm ở xưởng chế biến thực phẩm mà bạn bị điều đi công trường xây dựng, hay ghi làm ở một địa chỉ mà bạn bị đưa tới nơi khác, là thay đổi lớn. Ở một số chương trình lao động, đổi ngành nghề, đổi nơi làm không đúng thủ tục còn ảnh hưởng tới tư cách lưu trú của chính bạn.
Giờ làm thường và tăng ca. Đối chiếu giờ ghi trong hợp đồng với giờ thật bạn ghi mỗi ngày. Tăng ca, làm ngày nghỉ, làm ca đêm thường được trả cao hơn giờ thường theo luật nhiều nước. Giờ chuẩn bị đầu ca, thay đồ bảo hộ, họp trước ca có được tính là giờ làm không cũng là câu nên hỏi.
Tiền lương và cách tính. Lương theo giờ, theo tháng hay theo sản phẩm; ngày trả lương; trả tiền mặt hay chuyển khoản. So mức lương với mức lương tối thiểu nơi bạn làm, vì ở nhiều nước mức này khác nhau theo vùng và thay đổi theo năm.
Các khoản khấu trừ. Thuế thu nhập, bảo hiểm bắt buộc là khoản trừ hợp lệ. Tiền nhà, tiền ăn, tiền điện nước, tiền đi lại phải đúng mức thoả thuận và thường bị giới hạn theo luật. Các khoản lạ như "phí quản lý", "tiền phạt đi muộn" trừ thẳng vào lương cần được giải thích bằng văn bản.
Ngày nghỉ và nghỉ phép. Số ngày nghỉ mỗi tuần, nghỉ phép năm, nghỉ ốm có lương hay không. Ở nhiều nước người lao động nước ngoài có quyền nghỉ phép năm như người bản xứ, nhưng không ai tự động nhắc bạn.
Cách đọc phiếu lương mỗi tháng
Phiếu lương thường viết bằng ngôn ngữ nước sở tại, nhiều thuật ngữ. Đừng vì thế mà cất đi không xem. Làm theo trình tự sau, mất khoảng nửa giờ mỗi kỳ:
- Tìm dòng tổng số giờ làm thường, giờ tăng ca, giờ ca đêm, giờ làm ngày nghỉ. So với sổ ghi giờ của bạn trong cùng kỳ.
- Tìm đơn giá mỗi loại giờ. Nhân thử vài dòng để xem số tiền có khớp không.
- Liệt kê từng khoản trừ, dịch tên từng khoản. Khoản nào bạn không biết là gì, đánh dấu lại.
- So số tiền thực nhận với số tiền thật sự vào tài khoản hoặc cầm trong tay.
- Chụp ảnh phiếu lương, lưu theo tháng. Không vứt phiếu lương cũ, kể cả khi đã đổi chỗ làm.
- Gửi câu hỏi cho bộ phận nhân sự hoặc người phụ trách bằng tin nhắn, ghi rõ tháng, dòng nào, số nào bạn chưa hiểu.
Sau ba, bốn tháng làm đều, bạn sẽ quen mặt phiếu lương và chỉ mất vài phút mỗi kỳ. Thói quen này còn có lợi khi về nước: khi cần chứng minh thu nhập, thuế đã nộp hay số năm đóng bảo hiểm ở nước ngoài, những tờ phiếu lương cũ thường là thứ duy nhất còn lại.
Chỗ ở do chủ sử dụng bố trí: những gì phải khớp
Rất nhiều người lao động Việt ở ký túc xá hoặc nhà do chủ sử dụng, nghiệp đoàn thuê. Tiền nhà được trừ thẳng vào lương, nên nó là một phần của hợp đồng chứ không phải chuyện riêng. Đối chiếu số người một phòng, diện tích, trang bị cơ bản (giường, tủ, chỗ nấu ăn, máy giặt dùng chung, sưởi hoặc điều hoà) với những gì được hứa.
Tiền nhà trừ vào lương mà cao bất thường so với chất lượng chỗ ở là một dạng giảm lương trá hình. Một số nước có quy định về mức tối đa hoặc cách tính tiền nhà, tiền ăn được trừ đối với lao động nước ngoài trong các chương trình nhất định. Nếu cả phòng sáu người mỗi người bị trừ ngang một căn hộ riêng, đó là chuyện nên đưa ra hỏi.
Chỗ ở cũng là chuyện an toàn: lối thoát hiểm, ổ điện, bình chữa cháy, khoá cửa phòng. Bạn có quyền yêu cầu sửa những thứ nguy hiểm. Chụp ảnh tình trạng chỗ ở khi mới đến và khi có hư hỏng, gửi yêu cầu sửa bằng tin nhắn.
Khi thấy lệch: mức độ và cách phản ứng
Không phải chỗ lệch nào cũng cần khiếu nại chính thức. Bảng dưới gợi ý cách phản ứng theo mức độ nghiêm trọng, để bạn vừa giữ được quyền vừa không làm căng quan hệ không cần thiết:
| Loại lệch | Ví dụ | Bước đầu | Nếu không được giải quyết |
|---|---|---|---|
| Sai sót nhỏ, có thể nhầm | Thiếu vài giờ tăng ca một tháng | Hỏi người phụ trách bằng tin nhắn, kèm sổ ghi giờ | Nhờ nghiệp đoàn hoặc công ty phái cử hỏi giúp |
| Lệch lặp lại | Tháng nào cũng bị trừ một khoản không rõ | Đề nghị giải thích bằng văn bản | Hỏi thanh tra lao động nước sở tại |
| Thay đổi điều kiện cơ bản | Bị chuyển việc khác ngành, lương giảm hẳn | Báo công ty phái cử, giữ toàn bộ giấy tờ | Báo cơ quan đại diện Việt Nam, thanh tra lao động |
| Dấu hiệu cưỡng ép | Bị giữ giấy tờ, cấm ra ngoài, doạ đuổi về | Tìm cách liên lạc người tin cậy, cảnh sát | Cơ quan đại diện, tổ chức hỗ trợ nạn nhân |
Điều quan trọng là để lại dấu vết từ bước đầu. Một chuỗi tin nhắn lịch sự hỏi đi hỏi lại về cùng một khoản trừ là chứng cứ rất tốt khi về sau cần cơ quan nhà nước vào cuộc.
Chấm dứt hợp đồng trước hạn: điều khoản ít ai đọc kỹ
Phần chấm dứt hợp đồng thường nằm ở cuối, chữ nhỏ, ít người đọc cho tới khi cần. Hãy tìm ba điều: trong trường hợp nào chủ sử dụng được chấm dứt hợp đồng, bạn phải báo trước bao lâu nếu muốn nghỉ, và ai trả vé máy bay về nước khi hợp đồng kết thúc sớm. Ở một số chương trình, nếu chủ sử dụng chấm dứt vì lý do của họ (thiếu đơn hàng, đóng cửa xưởng), người lao động có thể được chuyển sang chủ khác thay vì phải về ngay.
Một tình huống hay gặp là chủ sử dụng hoặc người môi giới doạ "về nước" mỗi khi người lao động phàn nàn. Lời doạ này chỉ có sức nặng khi bạn không biết quy định. Việc buộc người lao động về nước thường phải theo thủ tục, có lý do, và ở nhiều nước người lao động được quyền trình bày với cơ quan quản lý lao động trước khi bị đưa về. Ký giấy "tự nguyện về nước" khi chưa hiểu nội dung là sai lầm khó sửa.
Nếu bạn muốn tự nghỉ trước hạn, đọc kỹ điều khoản bồi thường trong hợp đồng phái cử ở Việt Nam và hợp đồng với chủ sử dụng, rồi hỏi doanh nghiệp phái cử bằng văn bản về hệ quả cụ thể trước khi quyết định. Bỏ trốn khỏi nơi làm không giải quyết được món nợ, mà còn biến bạn thành người cư trú bất hợp pháp với hệ quả kéo dài nhiều năm.
Ai giúp bạn đọc và giải thích hợp đồng
Doanh nghiệp đưa bạn đi có trách nhiệm theo dõi, hỗ trợ người lao động trong thời gian làm việc ở nước ngoài theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020. Ở nhiều nước họ có cán bộ quản lý tại chỗ. Đây là nơi hỏi đầu tiên, nhưng cũng nên nhớ họ có quan hệ làm ăn với chủ sử dụng.
Thanh tra lao động hay cơ quan quản lý lao động nước sở tại thường có bộ phận tư vấn cho người nước ngoài, nhiều nơi có phiên dịch tiếng Việt theo lịch. Công đoàn, tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ người lao động nhập cư cũng là chỗ dựa tốt, thường miễn phí. Cơ quan đại diện Việt Nam, ở những nước có đông lao động Việt, thường có bộ phận phụ trách lao động để tiếp nhận phản ánh.
Khi đi hỏi, mang theo bản hợp đồng, phiếu lương vài tháng gần nhất, sổ ghi giờ và một tờ tóm tắt bằng tiếng Việt: bạn làm ở đâu, từ khi nào, điều gì khác với hợp đồng. Một buổi tư vấn chuẩn bị kỹ thường đáng giá hơn nhiều cuộc gọi kể lể không có giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Sang tới nơi bị yêu cầu ký hợp đồng mới khác bản đã ký ở Việt Nam thì làm thế nào?
Đừng ký ngay khi chưa hiểu. Đề nghị được xem kỹ, chụp lại, so với bản cũ và hỏi doanh nghiệp phái cử vì sao có bản mới. Nếu điều kiện mới kém hơn đáng kể, báo cho doanh nghiệp phái cử bằng văn bản và hỏi thêm cơ quan đại diện hay tổ chức hỗ trợ người lao động nước sở tại.
Hợp đồng ghi lương thấp hơn mức tối thiểu của nước sở tại thì có hiệu lực không?
Ở hầu hết các nước có luật lương tối thiểu, thoả thuận trả thấp hơn mức luật định không có hiệu lực ở phần thấp hơn, kể cả khi người lao động đã ký. Mức tối thiểu thay đổi theo năm và có nơi theo vùng, nên kiểm tra trên trang của cơ quan lao động nước sở tại hoặc hỏi thanh tra lao động.
Giờ thay đồ bảo hộ, giờ họp đầu ca có được tính lương không?
Nhiều nước coi thời gian bắt buộc phải có mặt và làm theo chỉ đạo của chủ sử dụng là giờ làm, kể cả thay đồ bảo hộ bắt buộc hay họp đầu ca. Cách tính cụ thể khác nhau tuỳ nước, nên ghi lại thời gian này trong sổ của bạn và hỏi thanh tra lao động nếu thấy không được trả.
Bị trừ tiền phạt vì đi muộn, làm hỏng hàng có hợp lệ không?
Tuỳ luật nước sở tại. Nhiều nơi hạn chế hoặc cấm chủ sử dụng tự ý trừ tiền phạt vào lương, hoặc chỉ cho trừ trong giới hạn và phải có quy định rõ từ trước. Khoản trừ không có giải thích bằng văn bản nên được hỏi lại, kèm phiếu lương.
Không có bản hợp đồng trong tay thì chứng minh điều kiện làm việc bằng cách nào?
Đề nghị chủ sử dụng hoặc doanh nghiệp phái cử cung cấp bản sao. Trong lúc chờ, các giấy tờ khác cũng có giá trị: phiếu lương, sao kê tài khoản, tin nhắn giao việc, ảnh chụp bảng phân ca, lời xác nhận của đồng nghiệp. Ghi chép đều đặn hằng ngày của bạn cũng là một nguồn chứng cứ.
Hỏi về hợp đồng có bị chủ sử dụng ghét, cho nghỉ việc không?
Rủi ro này có thật, nhưng ở nhiều nước sa thải hay trả đũa vì người lao động hỏi về quyền lợi hợp pháp là trái luật. Hỏi lịch sự bằng văn bản, tập trung vào số liệu thay vì lời trách móc, giúp giảm căng thẳng. Nếu bị đe doạ sau khi hỏi, giữ lại tin nhắn và báo nơi hỗ trợ.