Bị tai nạn khi đang làm việc ở nước ngoài, bạn cần làm ba việc theo thứ tự: được cấp cứu và khám ở cơ sở y tế, nói rõ với bác sĩ rằng thương tích xảy ra trong lúc làm việc, và giữ lại chứng cứ về tai nạn. Ở hầu hết các nước nhận nhiều lao động Việt, bảo hiểm tai nạn lao động bắt buộc chi trả chữa trị và một phần thu nhập trong thời gian nghỉ, áp dụng cả cho người lao động nước ngoài. Nhưng quyền này chỉ dùng được khi tai nạn được ghi nhận đúng là tai nạn lao động.
Ví dụ giả định: một công nhân trẻ bị kẹt tay ở máy dập, được đưa đi khám và băng bó, được khuyên khai là bị thương khi nấu ăn. Hai tháng sau ngón tay vẫn cứng, phải mổ lại; đến lúc ấy hồ sơ bệnh án ghi là tai nạn ở nhà, mọi chi phí và những tháng nghỉ không lương anh tự gánh. Rủi ro lớn nhất thường không nằm ở vết thương mà ở những ngày sau đó: bị khuyên "cứ về phòng nghỉ", bị đề nghị khai là ngã ở nhà, tự trả tiền thuốc, rồi hết hợp đồng mà vết thương chưa lành. Phần dưới đi qua từng bước, cùng những việc gia đình ở Việt Nam có thể làm.
Những giờ đầu: an toàn trước, giấy tờ sau
Khi tai nạn xảy ra, việc đầu tiên là rời khỏi chỗ nguy hiểm nếu còn đi được và báo người phụ trách ca. Vết thương nặng, chảy máu nhiều, chấn thương đầu, bỏng hoá chất, điện giật thì gọi cấp cứu theo số của nước sở tại, không chờ xin phép quản lý. Mạng sống và chức năng cơ thể của bạn quan trọng hơn dây chuyền sản xuất.
Với những vết thương tưởng nhẹ như đứt tay, trật cổ chân, đau lưng sau khi bê vật nặng, vẫn nên đi khám trong ngày. Nhiều tổn thương gân, xương, cột sống không lộ rõ ngay; đi khám muộn vài tuần khiến việc chứng minh tổn thương do tai nạn lao động khó hơn hẳn.
Nếu không đi được một mình, nhờ đồng nghiệp đi cùng. Mang theo thẻ cư trú, thẻ bảo hiểm nếu có. Nếu ngôn ngữ là rào cản, hỏi bệnh viện về phiên dịch; nhiều bệnh viện ở các nước có đông người nước ngoài có dịch vụ phiên dịch hoặc tờ hướng dẫn nhiều thứ tiếng. Đừng để người khác trả lời thay bạn những câu hỏi về việc tai nạn xảy ra thế nào.
Vì sao phải nói rõ "bị thương khi đang làm việc"
Ở nhiều nước, bảo hiểm tai nạn lao động và bảo hiểm y tế thông thường là hai hệ thống khác nhau. Tai nạn lao động thường được chữa trị mà người lao động không phải trả hoặc trả rất ít, có trợ cấp thay lương khi phải nghỉ, có bồi thường nếu để lại thương tật. Bảo hiểm y tế thông thường thì người bệnh tự đồng chi trả và không có trợ cấp thay lương. Khai sai loại là tự mình bỏ phần quyền lợi lớn nhất.
Một số chủ sử dụng không muốn ghi nhận tai nạn lao động vì sợ bị thanh tra, bị tăng phí bảo hiểm, bị ảnh hưởng hồ sơ an toàn. Có nơi đề nghị người lao động khai là bị thương ở nhà, đổi lại hứa trả tiền thuốc hay cho nghỉ có lương vài ngày. Lời hứa ấy thường kết thúc khi vết thương kéo dài hơn dự kiến. Che giấu tai nạn lao động là việc nhiều nước coi là vi phạm của chủ sử dụng, không phải của người lao động.
Bạn không cần tranh cãi tại chỗ. Chỉ cần trả lời bác sĩ trung thực: bị thương ở đâu, lúc mấy giờ, đang làm việc gì. Hồ sơ bệnh án ghi đúng từ đầu là nền móng cho mọi yêu cầu về sau.
Giữ chứng cứ về tai nạn
Ngay khi có thể, tự ghi lại hoặc nhờ người tin cậy ghi giúp những thông tin dưới đây. Ghi càng sớm càng chính xác:
- Ngày, giờ, địa điểm cụ thể trong xưởng hay công trường; đang làm công việc gì, theo chỉ đạo của ai.
- Ảnh chụp nơi xảy ra tai nạn, máy móc, dụng cụ, sàn trơn, thiếu che chắn nếu có thể chụp mà không gây nguy hiểm.
- Tên những người chứng kiến và cách liên lạc với họ.
- Giấy khám, chẩn đoán, phim chụp, đơn thuốc, hoá đơn chi phí, giấy cho nghỉ của bác sĩ.
- Tin nhắn báo tai nạn gửi quản lý, nghiệp đoàn hay doanh nghiệp phái cử, và câu trả lời của họ.
- Ghi chép về tình trạng sức khoẻ, những việc không làm được trong các tuần sau.
Nếu chủ sử dụng lập biên bản tai nạn, đề nghị được xem và nhận một bản. Đừng ký vào biên bản ghi sai diễn biến, sai giờ hay ghi rằng bạn tự làm sai quy trình khi điều đó không đúng; bạn có quyền ghi ý kiến của mình hoặc từ chối ký và báo lý do bằng văn bản.
Bảo hiểm tai nạn lao động ở nước sở tại thường chi trả gì
Mỗi nước có luật riêng, nhưng cấu trúc quyền lợi ở các nước có hệ thống bảo hiểm tai nạn lao động bắt buộc khá giống nhau. Bảng dưới là nguyên lý chung, mức và điều kiện cụ thể phải tra theo luật nơi bạn làm việc:
| Loại quyền lợi | Nội dung thường gặp | Cần gì để yêu cầu |
|---|---|---|
| Chi phí chữa trị | Khám, điều trị, thuốc, phục hồi chức năng liên quan tai nạn | Hồ sơ bệnh án ghi rõ tai nạn lao động |
| Trợ cấp thay lương | Một phần thu nhập trong những ngày không làm việc được | Giấy cho nghỉ của bác sĩ, xác nhận tiền lương |
| Bồi thường thương tật | Khoản chi một lần hoặc định kỳ tuỳ mức độ tổn thương | Kết luận giám định theo quy trình nước sở tại |
| Quyền lợi tử tuất | Chi phí mai táng, trợ cấp cho thân nhân | Giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, giấy chứng tử |
| Bồi thường thêm từ chủ sử dụng | Khi chủ sử dụng có lỗi về an toàn, có thể phải bồi thường ngoài bảo hiểm | Thường cần tư vấn pháp lý |
Hồ sơ yêu cầu bảo hiểm thường do chủ sử dụng hỗ trợ lập, nhưng ở nhiều nước người lao động có quyền tự nộp trực tiếp cho cơ quan bảo hiểm hay văn phòng lao động khi chủ sử dụng không hợp tác. Hỏi thanh tra lao động hoặc tổ chức hỗ trợ người lao động nếu bạn bị từ chối giúp.
Nghỉ điều trị, hết hợp đồng và tư cách lưu trú
Câu hỏi lo lắng nhất của người bị tai nạn thường là: nghỉ lâu có bị đuổi việc không, hợp đồng hết trong lúc đang điều trị thì sao. Ở nhiều nước, luật hạn chế việc sa thải người lao động đang nghỉ điều trị tai nạn lao động. Nếu bị doạ cho nghỉ việc hay đưa về nước khi vết thương chưa lành, ghi lại và hỏi thanh tra lao động ngay.
Khi hợp đồng hoặc thẻ cư trú sắp hết mà bạn vẫn đang điều trị, có những nước cho phép chuyển sang hoặc gia hạn tư cách lưu trú để tiếp tục chữa bệnh, giải quyết quyền lợi bảo hiểm. Điều kiện khác nhau theo từng nước; hỏi cơ quan nhập cư, doanh nghiệp phái cử và tổ chức hỗ trợ trước ngày hết hạn, đừng để quá hạn rồi mới hỏi.
Về nước khi vết thương chưa ổn định và quyền lợi chưa giải quyết xong là lựa chọn thiệt nhất. Việc giám định, nhận trợ cấp từ xa có thể làm được ở một số nơi, nhưng phức tạp và chậm hơn nhiều so với khi bạn còn ở đó.
Khi tai nạn nghiêm trọng: gia đình và các cơ quan phía Việt Nam
Nếu người lao động bị thương nặng, hôn mê hay tử vong, gia đình ở Việt Nam thường nhận tin qua doanh nghiệp phái cử hoặc bạn cùng phòng. Gia đình nên liên hệ ngay doanh nghiệp phái cử để có thông tin chính thức, đồng thời liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó. Cơ quan đại diện có thể làm việc với bệnh viện, cảnh sát, chủ sử dụng, hướng dẫn thủ tục giấy tờ và hỗ trợ việc đưa người bệnh hoặc thi hài, tro cốt về nước.
Phía Việt Nam, Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020 quy định doanh nghiệp đưa người đi phải phối hợp giải quyết quyền lợi khi người lao động gặp rủi ro, và có Quỹ Hỗ trợ việc làm ngoài nước với các khoản hỗ trợ người lao động bị tai nạn, bệnh tật hay tử vong, theo điều kiện và mức quy định hiện hành. Gia đình nên hỏi doanh nghiệp phái cử cách lập hồ sơ đề nghị hỗ trợ.
Quyền lợi bảo hiểm ở nước sở tại và khoản hỗ trợ ở Việt Nam là hai nguồn khác nhau, không thay thế nhau. Giữ bản sao mọi giấy tờ y tế, giấy chứng tử, biên bản tai nạn, giấy tờ quan hệ gia đình; nhiều giấy cần được hợp pháp hoá hoặc dịch theo quy định khi dùng ở Việt Nam.
Phòng trước khi có tai nạn: đồ bảo hộ, huấn luyện và quyền từ chối việc nguy hiểm
Nhiều tai nạn của lao động nước ngoài xảy ra trong vài tháng đầu, khi người mới chưa quen máy móc, chưa hiểu hết lời hướng dẫn bằng ngôn ngữ lạ, lại ngại hỏi vì sợ bị cho là chậm. Ở hầu hết các nước, chủ sử dụng có nghĩa vụ huấn luyện an toàn trước khi giao việc, cấp đồ bảo hộ phù hợp và không thu tiền đồ bảo hộ bắt buộc của người lao động. Nếu bạn chưa được hướng dẫn bằng cách mình hiểu được, hãy đề nghị được hướng dẫn lại, có người phiên dịch hoặc làm mẫu.
Những việc có rủi ro cao mà lao động Việt hay được giao gồm làm việc trên cao, vận hành máy ép, máy cắt, xe nâng, tiếp xúc hoá chất tẩy rửa, dung môi, làm việc trong kho lạnh hay nơi nắng nóng kéo dài. Với mỗi việc, hỏi rõ: đồ bảo hộ nào bắt buộc, khi máy kẹt thì ai được phép xử lý, gặp sự cố thì báo ai. Không tự tháo che chắn hay bỏ thiết bị an toàn để làm cho nhanh, kể cả khi người khác làm thế.
Nhiều nước công nhận quyền của người lao động được dừng hoặc từ chối công việc khi có nguy hiểm nghiêm trọng, trước mắt cho tính mạng, sức khoẻ, mà không bị xử lý kỷ luật. Cách thực hiện quyền này khác nhau theo luật từng nơi; nếu bị ép làm việc rõ ràng nguy hiểm, báo người phụ trách, ghi lại bằng tin nhắn và hỏi thanh tra lao động.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động không có giấy phép làm việc bị tai nạn có được bảo hiểm chi trả không?
Tuỳ nước. Ở một số nước, bảo hiểm tai nạn lao động xét việc có quan hệ làm công thật hay không, không xét tình trạng cư trú, nên người làm việc không giấy phép vẫn có thể được bồi thường. Nhưng việc yêu cầu có thể kéo theo hệ quả về cư trú. Nên hỏi tổ chức hỗ trợ người lao động hoặc luật sư.
Chủ sử dụng đề nghị trả tiền thuốc để không báo tai nạn thì có nên nhận?
Không nên đồng ý khai sai. Khoản tiền thuốc ban đầu thường nhỏ so với quyền lợi của bảo hiểm tai nạn lao động nếu vết thương kéo dài hoặc để lại di chứng. Bạn có thể cảm ơn sự hỗ trợ, nhưng vẫn khai đúng với bác sĩ và giữ giấy tờ.
Tai nạn trên đường đi làm có được tính là tai nạn lao động không?
Nhiều nước tính tai nạn trên tuyến đường hợp lý giữa nơi ở và nơi làm, trong khoảng thời gian hợp lý, là tai nạn liên quan công việc, với điều kiện riêng. Có nước tách thành một loại quyền lợi khác. Hỏi cơ quan bảo hiểm hay thanh tra lao động nơi bạn làm việc.
Đau lưng, đau khớp do làm việc nặng lâu ngày có được coi là tai nạn lao động không?
Thường không gọi là tai nạn mà có thể được xem là bệnh liên quan nghề nghiệp, tuỳ danh mục và tiêu chuẩn của từng nước. Muốn được công nhận cần hồ sơ khám bệnh nhiều lần và mô tả công việc cụ thể. Đi khám sớm và nói rõ tính chất công việc với bác sĩ.
Gia đình ở Việt Nam có thể nhận trợ cấp tử tuất từ bảo hiểm nước ngoài không?
Nhiều nước chi quyền lợi tử tuất cho thân nhân của người lao động nước ngoài, kể cả thân nhân ở nước khác, nếu chứng minh được quan hệ gia đình. Hồ sơ thường cần giấy tờ hộ tịch đã dịch và hợp pháp hoá. Doanh nghiệp phái cử và cơ quan đại diện có thể hướng dẫn trình tự.
Có nên ký giấy thoả thuận bồi thường một lần với chủ sử dụng không?
Chỉ nên ký khi đã hiểu rõ mình đang từ bỏ quyền gì. Nhiều thoả thuận kèm điều khoản không yêu cầu thêm về sau. Nếu thương tật có thể kéo dài, nên hỏi tổ chức hỗ trợ pháp lý hoặc luật sư nước sở tại trước khi ký, và chắc chắn bảo hiểm tai nạn lao động đã được yêu cầu riêng.