Du học sinh Việt Nam đang học ở nước ngoài được gọi là kiều bào trong cách nói thân tình, và theo luật là công dân Việt Nam ở nước ngoài. Nhưng họ thường chưa được xem là người Việt Nam định cư ở nước ngoài, vì quyền ở lại của họ gắn với việc học và có thời hạn.
Vị thế "ở giữa" này có hệ quả thực tế. Phía Việt Nam, du học sinh giữ nguyên mọi quyền công dân, kể cả thường trú ở quê. Phía nước sở tại, họ chỉ được ở chừng nào còn đi học đúng quy định. Và một tỷ lệ đáng kể sẽ không về: ở lại làm việc, lập gia đình, rồi trở thành lớp định cư mới. Hiểu mình đang đứng ở đâu giúp du học sinh và cha mẹ biết giấy tờ nào cần giữ, việc nào cần làm sớm.
Bao nhiêu du học sinh và họ học ở đâu
Số du học sinh Việt Nam ở nước ngoài thường được Bộ Giáo dục và Đào tạo ước tính ở mức gần 200 nghìn người trong những năm gần đây, phần lớn đi tự túc bằng tiền gia đình. Đây là ước tính, vì nhiều em đi học phổ thông, học tiếng hay học nghề không qua kênh nào để cơ quan trong nước thống kê đầy đủ.
Các điểm đến đông người Việt nhất gồm Úc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada, Anh, cùng Đức, Pháp, Hà Lan, Phần Lan, Đài Loan, Trung Quốc và vài nước châu Á khác. Ở Nhật và Hàn, người Việt thuộc nhóm du học sinh nước ngoài đông nhất trong nhiều năm, với số lượng hàng chục nghìn người mỗi nơi. Bức tranh rất khác nhau giữa các nước: ở Mỹ và Úc nhiều em học đại học, sau đại học; ở Nhật và Hàn, một phần lớn bắt đầu từ trường tiếng rồi mới vào cao đẳng, đại học hoặc đi làm.
Cũng có một nhóm nhỏ tuổi hơn: học sinh trung học sang học ở Mỹ, Úc, Canada, Anh từ mười lăm, mười sáu tuổi, sống với gia đình bản xứ hoặc ký túc xá, có người giám hộ thay cha mẹ. Với nhóm này, câu hỏi về giấy tờ thuộc về cha mẹ nhiều hơn là các em.
Một điểm chung của gần như mọi du học sinh: họ là thế hệ đầu tiên trong gia đình sống ở nước đó. Không có ông bà, cô chú đi trước để hỏi, nên mọi thứ từ mở tài khoản, thuê nhà tới khám bệnh đều phải tự tìm hiểu, và những sai sót nhỏ về giấy tờ trong năm đầu thường đến từ đây chứ không phải từ sự cẩu thả.
Vị thế giấy tờ ở hai đầu
Có thể hình dung du học sinh như người cầm hai bộ chìa khoá: một bộ của Việt Nam không có hạn, một bộ của nước sở tại có hạn và có điều kiện.
| Phía | Du học sinh có gì | Điều cần giữ |
|---|---|---|
| Việt Nam | Quốc tịch, hộ chiếu Việt Nam, thường trú ở quê, quyền về nhà đất như mọi công dân | Hộ chiếu còn hạn đủ dài; giấy tờ hộ tịch để làm thủ tục khi cần |
| Nước sở tại | Thị thực hoặc giấy phép cư trú diện học tập, có khi kèm quyền làm thêm có giới hạn | Đi học đều, đủ tín chỉ, đúng trường đã đăng ký; báo cáo khi đổi địa chỉ, đổi trường theo luật nước đó |
| Cơ quan đại diện Việt Nam | Quyền được bảo hộ, cấp đổi hộ chiếu, chứng thực chữ ký, đăng ký hộ tịch | Đăng ký công dân; lưu đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của cơ quan đại diện |
Chỗ hay vướng nhất nằm ở cột giữa. Nhiều nước rút hoặc không gia hạn thị thực khi sinh viên bỏ học, học không đủ giờ hay làm thêm quá giờ cho phép, và một lần vi phạm có thể theo hồ sơ của người đó nhiều năm. Phía Việt Nam thì gần như không có rủi ro mất quyền, trừ chuyện hộ chiếu hết hạn đúng lúc cần dùng.
Không phải du học sinh nào cũng giống nhau
Du học tự túc. Nhóm đông nhất. Gia đình lo học phí, sinh hoạt phí; quyết định ở lại hay về sau tốt nghiệp nằm trong tay chính sinh viên và gia đình, chỉ phụ thuộc vào luật nước sở tại.
Du học bằng học bổng có cam kết. Một số học bổng của nhà nước Việt Nam, của chính phủ nước ngoài hoặc của cơ quan nơi làm việc kèm điều kiện về nước làm việc một thời gian. Đây là cam kết dân sự, có thể kèm nghĩa vụ hoàn trả nếu không thực hiện, nên cần đọc kỹ trước khi nhận.
Du học kèm làm thêm. Ở Nhật, Hàn, Đài Loan, nhiều em vừa học vừa làm để tự trang trải. Ranh giới giữa du học sinh và người lao động ở nhóm này mỏng, nhưng về giấy tờ, các em vẫn là du học sinh và phải giữ đúng điều kiện của diện học.
Học sinh phổ thông vị thành niên. Cha mẹ ở Việt Nam vẫn là người đại diện theo pháp luật. Giấy ủy quyền cho người giám hộ ở nước ngoài, giấy tờ y tế, liên lạc khẩn cấp phải được chuẩn bị đúng luật nước sở tại; khi cần, chữ ký của cha mẹ có thể chứng thực tại cơ quan có thẩm quyền ở Việt Nam rồi hợp pháp hoá.
Nghiên cứu sinh, sau đại học có gia đình đi kèm. Thường lớn tuổi hơn, có vợ hoặc chồng, con nhỏ đi theo. Con sinh ra trong thời gian học cần được đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện để có giấy tờ Việt Nam, nhất là ở nước không cho quốc tịch theo nơi sinh.
Từ du học sinh thành người định cư
Nhiều nước mở đường cho sinh viên quốc tế ở lại sau tốt nghiệp: thị thực tìm việc, giấy phép làm việc sau học, rồi diện lao động có tay nghề, và sau nhiều năm là thường trú. Không ít người Việt định cư ở Úc, Canada, Mỹ, Đức, Nhật hôm nay đã đi đúng con đường ấy, bắt đầu bằng một tấm thị thực du học. Chi tiết từng nước thuộc về các trang chuyên về du học và định cư; ở đây chỉ cần thấy rằng du học là một trong những cửa chính để thành kiều bào theo nghĩa đầy đủ.
Mỗi bước chuyển kéo theo việc ở phía Việt Nam. Kết hôn ở nước sở tại thì cần ghi chú kết hôn để có giá trị ở Việt Nam. Sinh con thì đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện hoặc ghi chú khai sinh khi về. Khi được thường trú ở nước ngoài và không còn sống ở quê, việc thường trú ở Việt Nam có thể bị xoá theo Luật Cư trú 2020, nên gia đình cần biết để sắp xếp giấy tờ nhà cửa. Nhập quốc tịch nước sở tại là một bước khác hẳn, liên quan tới quốc tịch Việt Nam, và được bàn riêng ở mục Giữ quốc tịch Việt Nam.
Du học sinh trong cộng đồng người Việt ở nước sở tại
Ở nhiều thành phố, du học sinh là lớp người Việt mới, gặp cộng đồng định cư lâu năm ở những chỗ rất đời thường: làm thêm ở nhà hàng, tiệm làm móng, tiệm bánh mì của người Việt; thuê phòng của gia đình người Việt; lên chùa, lên nhà thờ dịp Tết. Hai lớp người nói cùng tiếng Việt nhưng có khi khác giọng, khác từ, khác thói quen, và chuyện đó thường được giải quyết bằng bữa cơm hơn là bằng lý lẽ.
Với gia đình định cư lâu năm, du học sinh mang theo tiếng Việt của hôm nay, những món ăn, bài hát, cách nói mới; với du học sinh, gia đình định cư là bằng chứng sống về một con đường có thể đi, cả cái được lẫn cái mất. Hội sinh viên Việt Nam ở các trường, các thành phố là nơi nhiều em tìm được chỗ dựa đầu tiên: người đón ở sân bay, chỉ chỗ thuê nhà, cho mượn nồi cơm điện, tổ chức đón Tết, đêm văn nghệ, giải bóng đá. Không ít du học sinh sau vài năm trở thành người dạy tiếng Việt cuối tuần cho con em các gia đình định cư, hay làm phiên dịch tình nguyện ở bệnh viện, ở trường học cho người lớn tuổi không giỏi tiếng bản xứ. Họ là cầu nối giữa người mới sang và người đã ở lâu.
Ba hiểu lầm hay gặp về du học sinh
"Du học sinh không phải kiều bào nên không được bảo hộ". Sai. Bảo hộ công dân là quyền của mọi công dân Việt Nam ở nước ngoài, không phân biệt ở bao lâu hay sang theo diện nào. Du học sinh bị tai nạn, bị bắt giữ, bị lừa đảo, mất hộ chiếu đều có thể liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách khu vực.
"Học xong ở lại làm việc là thành Việt kiều, mất quyền ở Việt Nam". Ở lại làm việc không làm thay đổi quốc tịch. Người đó vẫn là công dân Việt Nam, vẫn có quyền về nhà đất, thừa kế như mọi công dân. Thứ có thể thay đổi là thường trú ở quê khi đã định cư hẳn ở nước ngoài, và đó là chuyện cư trú, không phải quốc tịch.
"Cha mẹ ở Việt Nam không còn liên quan tới giấy tờ của con". Với du học sinh dưới mười tám tuổi, cha mẹ vẫn là người đại diện theo pháp luật, nên nhiều giấy tờ ở nước ngoài cần chữ ký của cha mẹ. Với sinh viên đã trưởng thành, cha mẹ thường là người giữ bản chụp giấy tờ và là đầu mối liên lạc khẩn cấp mà trường, bệnh viện hay cơ quan đại diện sẽ tìm đến.
Mấy việc nên làm trong tháng đầu ở nước ngoài
Những việc dưới đây không tốn nhiều thời gian nhưng giúp nhiều khi có chuyện:
- Chụp và lưu ở hai nơi khác nhau bản chụp hộ chiếu, thị thực, thư nhập học, bảo hiểm, giấy khai sinh; để thêm một bộ ở nhà cho cha mẹ.
- Ghi hạn hộ chiếu Việt Nam và hạn thị thực vào lịch điện thoại, đặt nhắc trước vài tháng; cấp đổi hộ chiếu ở cơ quan đại diện cần thời gian.
- Đăng ký công dân với cơ quan đại diện Việt Nam theo hướng dẫn trên trang của cơ quan đó, và lưu đường dây nóng bảo hộ công dân.
- Tìm hiểu văn phòng sinh viên quốc tế của trường: đây là nơi trả lời chính thức về thị thực, giờ làm thêm, đổi ngành, tạm nghỉ học.
- Cho cha mẹ biết địa chỉ ở, tên một người bạn thân, và cách liên lạc với văn phòng trường khi không liên lạc được với mình.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh có phải đăng ký với đại sứ quán Việt Nam không?
Không bắt buộc theo nghĩa bị phạt nếu không làm, nhưng nên làm. Đăng ký công dân giúp cơ quan đại diện liên lạc khi có thiên tai, dịch bệnh hay sự cố, và giúp việc cấp đổi hộ chiếu, chứng thực giấy tờ thuận hơn. Cách đăng ký được đăng trên trang của từng cơ quan đại diện.
Đi du học có bị cắt thường trú ở quê không?
Thông thường là không. Theo nguyên lý của Luật Cư trú 2020, người ra nước ngoài không nhằm định cư không bị xoá thường trú chỉ vì vắng mặt. Khi đã có thường trú ở nước ngoài và định cư hẳn thì tình trạng có thể khác, nên lúc đó cần hỏi công an cấp xã nơi thường trú.
Hộ chiếu hết hạn khi đang học ở nước ngoài thì làm ở đâu?
Du học sinh làm thủ tục cấp hộ chiếu mới tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước mình đang học, tức đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán phụ trách khu vực. Nên làm sớm trước khi hết hạn, vì nhiều thủ tục gia hạn thị thực ở nước sở tại đòi hộ chiếu còn hạn đủ dài.
Nhận học bổng có cam kết về nước rồi ở lại thì sao?
Tuỳ nội dung cam kết. Thường người nhận phải hoàn trả kinh phí hoặc chịu các hậu quả đã ghi trong thoả thuận với bên cấp học bổng. Đây là nghĩa vụ dân sự, không phải chuyện xuất nhập cảnh. Nên đọc kỹ điều khoản trước khi nhận và trao đổi với bên cấp khi kế hoạch thay đổi.
Du học sinh có được mua nhà ở Việt Nam trong thời gian đang học ở nước ngoài không?
Có, vì du học sinh là công dân Việt Nam với đủ quyền về nhà ở như người trong nước. Khi không về được để ký giấy tờ, có thể ủy quyền cho người thân bằng văn bản chứng thực tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại.
Con của du học sinh sinh ở nước ngoài có quốc tịch Việt Nam không?
Nếu cha mẹ là công dân Việt Nam, con có thể có quốc tịch Việt Nam theo huyết thống khi được đăng ký khai sinh và xác định quốc tịch theo luật. Việc này làm tại cơ quan đại diện Việt Nam, hoặc khi về nước thì làm thủ tục tại cơ quan hộ tịch có thẩm quyền.