Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài về sống lâu dài đăng ký thường trú hoặc tạm trú tại công an cấp xã nơi mình ở, như mọi công dân khác theo Luật Cư trú 2020; giấy tờ cốt lõi là hộ chiếu Việt Nam còn giá trị (hoặc giấy tờ khác chứng minh quốc tịch Việt Nam) và giấy tờ chứng minh chỗ ở hợp pháp. Có chỗ ở thuộc sở hữu của mình, hoặc được người thân là chủ nhà đồng ý cho nhập, thì đăng ký thường trú; đang thuê nhà, ở tạm nhà người quen thì thường bắt đầu bằng tạm trú.
Chỗ người về hay vướng không nằm ở mẫu đơn mà ở giấy tờ quốc tịch: hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn từ lâu, chỉ còn hộ chiếu nước ngoài, hoặc tên trên các giấy tờ lệch nhau. Bài này đi qua từng tình huống, theo nguyên lý của luật. Thành phần hồ sơ chi tiết và cách nộp trực tuyến có thể thay đổi, nên hỏi lại công an cấp xã nơi định đăng ký trước khi đi.
Về với tư cách công dân: điều gì quyết định
Luật Cư trú 2020 không chia công dân thành người trong nước và người ở nước ngoài khi đăng ký nơi ở: ai là công dân Việt Nam, có chỗ ở hợp pháp, thì được đăng ký thường trú hoặc tạm trú. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "Việt kiều có được nhập hộ không" mà là "mình có chứng minh được mình là công dân Việt Nam không".
Cách chứng minh gọn nhất là hộ chiếu Việt Nam còn giá trị. Người nhập cảnh bằng hộ chiếu này được ghi nhận là công dân về nước, và hộ chiếu cũng là giấy tờ nhân thân dùng cho mọi thủ tục sau đó. Ngoài hộ chiếu, giấy xác nhận có quốc tịch Việt Nam do cơ quan có thẩm quyền cấp, hoặc giấy tờ hộ tịch chứng minh quốc tịch, cũng là căn cứ, nhưng thường cần cơ quan tiếp nhận xem xét kỹ hơn.
Người đã nhập quốc tịch nước khác mà không làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam thường vẫn còn quốc tịch Việt Nam, theo nguyên lý của Luật Quốc tịch 2008 sửa đổi năm 2014. Tuy vậy, có quốc tịch trên lý thuyết và có giấy tờ để chứng minh là hai chuyện khác nhau. Người lâu năm không dùng hộ chiếu Việt Nam nên làm lại hộ chiếu tại cơ quan đại diện Việt Nam nơi đang sống trước khi về, hoặc xin xác nhận quốc tịch nếu hồ sơ phức tạp.
Thường trú hay tạm trú: chọn theo chỗ ở
Loại đăng ký phụ thuộc vào việc chỗ ở có quan hệ thế nào với mình. Bảng dưới tóm các trường hợp thường gặp của người về, theo nguyên lý Luật Cư trú 2020.
| Chỗ ở khi về | Thường đăng ký | Giấy tờ chỗ ở cần có |
|---|---|---|
| Nhà đứng tên mình (mua trước khi đi hoặc mua sau khi về) | Thường trú | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà hoặc giấy tờ tương đương |
| Nhà của cha mẹ, vợ chồng, con, anh chị em ruột | Thường trú nếu chủ hộ, chủ nhà đồng ý | Văn bản đồng ý của chủ nhà, giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình |
| Nhà thuê, mượn có hợp đồng | Tạm trú; thường trú khi đáp ứng điều kiện về diện tích và được chủ nhà đồng ý | Hợp đồng thuê, mượn; giấy tờ nhà của chủ |
| Ở nhờ người quen vài tuần | Chủ nhà thông báo lưu trú | Không cần hồ sơ riêng của người về |
| Căn hộ dịch vụ, khách sạn trong lúc tìm nhà | Cơ sở lưu trú khai báo | Hộ chiếu khi nhận phòng |
Người ở nơi không phải nơi thường trú từ ba mươi ngày trở lên thì phải đăng ký tạm trú. Khi đã mua nhà hoặc ổn định chỗ ở, đăng ký thường trú mới tại nơi đó; nơi thường trú cũ, nếu có từ trước khi đi, sẽ được xử lý theo quy định.
Các bước đăng ký cho người còn hộ chiếu Việt Nam
Với người về bằng hộ chiếu Việt Nam còn hạn và đã có chỗ ở, trình tự thường như sau. Nhiều bước nộp được qua cổng dịch vụ công trực tuyến; làm trực tiếp thì đến công an cấp xã nơi có nhà.
- Chuẩn bị hộ chiếu Việt Nam bản gốc, giấy tờ chỗ ở hợp pháp, văn bản đồng ý của chủ nhà nếu không phải nhà mình.
- Nếu nhập vào hộ của người thân, mang giấy tờ chứng minh quan hệ: giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn. Giấy do nước ngoài cấp thì hỏi trước có cần ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam hoặc hợp pháp hoá lãnh sự.
- Điền tờ khai thay đổi thông tin cư trú theo mẫu của cơ quan công an, ghi đúng họ tên như trên hộ chiếu Việt Nam.
- Nộp hồ sơ, nhận giấy hẹn hoặc mã hồ sơ trực tuyến.
- Sau khi được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, kiểm tra lại thông tin của mình và của con trên hệ thống định danh điện tử.
- Làm căn cước, rồi dùng thông tin cư trú mới để làm các việc tiếp theo: bảo hiểm y tế, nhập học cho con, mở tài khoản, đăng ký xe.
Luật Cư trú 2020 đã bỏ sổ hộ khẩu giấy; nơi cư trú giờ được quản lý trong cơ sở dữ liệu. Ai còn giữ sổ hộ khẩu cũ của gia đình thì giữ như giấy tờ kỷ niệm, không phải giấy tờ để nộp.
Khi hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn hoặc tên trên giấy tờ lệch nhau
Tình huống hay gặp là người về bằng hộ chiếu nước ngoài vì hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn từ nhiều năm. Khi đó, trên hệ thống nhập cảnh, người này được ghi nhận như người nước ngoài, và muốn đăng ký cư trú như công dân thì phải chứng minh lại quốc tịch Việt Nam. Đường gọn nhất là làm hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan đại diện trước khi về. Đã về rồi thì hỏi Cục Quản lý xuất nhập cảnh hoặc phòng quản lý xuất nhập cảnh công an cấp tỉnh về cách xử lý trong trường hợp của mình.
Lệch tên là chuyện thứ hai. Người nhập quốc tịch nước khác thường đổi thứ tự họ tên, bỏ dấu, hoặc lấy tên mới. Giấy khai sinh Việt Nam ghi "Nguyễn Thị Thu Hà", hộ chiếu nước ngoài ghi "Ha Thu Nguyen" hoặc một tên tiếng Anh. Các cơ quan trong nước làm việc theo giấy tờ Việt Nam, nên cần giữ một chuỗi giấy tờ nối hai tên: quyết định nhập quốc tịch có ghi tên cũ, giấy đổi tên của nước sở tại, kèm bản dịch có chứng thực.
Ngày sinh cũng có khi lệch, nhất là người sinh trong giai đoạn giấy tờ khai muộn. Đừng tự sửa cho khớp. Mang đủ các giấy tờ đang có đến cơ quan tiếp nhận và hỏi hướng xử lý; việc cải chính hộ tịch, nếu cần, làm theo Luật Hộ tịch 2014 tại UBND cấp xã hoặc Sở Tư pháp tuỳ trường hợp.
Căn cước và định danh điện tử sau khi có nơi cư trú
Theo Luật Căn cước 2023, căn cước là giấy tờ nhân thân của công dân Việt Nam, thay cho căn cước công dân trước đây. Người về định cư có nơi cư trú trong cơ sở dữ liệu thì làm căn cước tại cơ quan quản lý căn cước của công an, thu nhận vân tay, ảnh mặt. Trẻ em cũng được cấp căn cước khi cha mẹ có nhu cầu, việc này có ích khi con cần làm thủ tục bằng giấy tờ Việt Nam.
Có căn cước rồi, nên kích hoạt định danh điện tử mức cao. Rất nhiều việc sau này đi qua tài khoản này: nộp hồ sơ trực tuyến, xuất trình thông tin cư trú, tra cứu bảo hiểm y tế. Người về thường quên rằng số điện thoại dùng để kích hoạt phải là số đăng ký chính chủ bằng giấy tờ Việt Nam của mình.
Hộ chiếu nước ngoài vẫn dùng bình thường khi xuất nhập cảnh nước kia. Nhưng khi ra vào Việt Nam, người có cả hai quốc tịch nên thống nhất dùng hộ chiếu Việt Nam, để hệ thống nhập cảnh ghi nhận mình là công dân, tránh phải giải thích vì sao một người nước ngoài lại có nơi thường trú.
Người trong nhà không còn quốc tịch Việt Nam
Một gia đình về thường không đồng nhất về giấy tờ: cha mẹ còn quốc tịch Việt Nam, con sinh ở nước ngoài chỉ có hộ chiếu nước ngoài, vợ hoặc chồng là người nước khác. Những người không có quốc tịch Việt Nam không đăng ký thường trú, tạm trú theo Luật Cư trú 2020 mà cư trú theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam 2014, sửa đổi 2019 và 2023.
Với họ, các lựa chọn thường là thị thực, giấy miễn thị thực dành cho người gốc Việt và vợ, chồng, con của công dân Việt Nam, thẻ tạm trú theo diện thân nhân, và về lâu dài là thẻ thường trú cho người nước ngoài khi đủ điều kiện. Nơi ở của họ được chủ nhà hoặc cơ sở lưu trú khai báo tạm trú cho người nước ngoài với công an. Thủ tục này tách hẳn khỏi hồ sơ cư trú của người công dân trong cùng nhà.
Riêng với trẻ, trước khi chọn đường cư trú cho người nước ngoài, nên kiểm xem con có quốc tịch Việt Nam hay không. Trẻ có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam có thể đã có, hoặc có thể được xác định quốc tịch Việt Nam qua đăng ký khai sinh, tuỳ cha mẹ thoả thuận và luật nơi sinh. Nếu con là công dân Việt Nam, con được đăng ký cư trú cùng cha mẹ, đi học, bảo hiểm y tế như mọi trẻ khác, đỡ phải gia hạn giấy tờ hằng năm.
Những chỗ người về hay vướng
Chủ nhà là người thân nhưng không muốn cho nhập. Nhà là của anh chị em hoặc của cha mẹ đã chia cho người khác; chủ nhà ngại vì lo chuyện thừa kế. Khi đó đăng ký tạm trú trước, nói chuyện rõ ràng, đừng để việc cư trú thành mâu thuẫn gia đình.
Nhà mua bằng tên người khác. Nhà mua trước đây nhờ người thân đứng tên thì về mặt giấy tờ không phải nhà của mình; muốn đăng ký thường trú phải được chủ đứng tên đồng ý như nhà người khác. Đây cũng là lúc nên tính chuyện giấy tờ nhà cho đúng với quyền của mình.
Giấy tờ nước ngoài chưa ghi chú. Giấy kết hôn, khai sinh cấp ở nước ngoài cần ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam trước khi dùng để chứng minh quan hệ gia đình. Việc này làm ở UBND cấp xã hoặc Sở Tư pháp tuỳ trường hợp.
Nghĩ rằng phải "xin phép về nước". Công dân Việt Nam về nước sinh sống không cần xin một giấy phép riêng để được về ở; điều cần là giấy tờ chứng minh quốc tịch và chỗ ở. Ai nhận "xin phép hồi hương" kèm chi phí cần được hỏi lại kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều về nước có được nhập hộ khẩu không?
Sổ hộ khẩu giấy đã được bỏ theo Luật Cư trú 2020. Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài về sống lâu dài được đăng ký thường trú như mọi công dân, nếu chứng minh được quốc tịch Việt Nam và có chỗ ở hợp pháp, kể cả nhập vào nhà của người thân khi chủ nhà đồng ý.
Chỉ có hộ chiếu nước ngoài thì có đăng ký thường trú được không?
Không theo đường của công dân, trừ khi chứng minh được mình còn quốc tịch Việt Nam. Nên làm hộ chiếu Việt Nam ở cơ quan đại diện trước khi về. Người không còn quốc tịch thì cư trú theo thị thực, giấy miễn thị thực hoặc thẻ cư trú dành cho người nước ngoài.
Đăng ký thường trú làm ở đâu?
Tại công an cấp xã nơi có chỗ ở, hoặc nộp trực tuyến qua cổng dịch vụ công. Hồ sơ gồm tờ khai thay đổi thông tin cư trú, giấy tờ chỗ ở hợp pháp và văn bản đồng ý của chủ nhà nếu không phải nhà của mình.
Đang thuê nhà thì có đăng ký thường trú được không?
Có thể, nếu chủ nhà đồng ý và chỗ ở đáp ứng điều kiện diện tích tối thiểu do địa phương quy định. Nhiều người về chọn đăng ký tạm trú trong thời gian thuê, rồi đăng ký thường trú khi mua nhà hoặc ở ổn định.
Tên trên hộ chiếu nước ngoài khác tên Việt Nam thì làm sao?
Giữ chuỗi giấy tờ nối hai tên, như quyết định nhập quốc tịch ghi tên cũ hoặc giấy đổi tên, kèm bản dịch có chứng thực. Các thủ tục trong nước làm theo tên trên giấy tờ Việt Nam. Không tự sửa cho khớp mà hỏi cơ quan tiếp nhận.
Con sinh ở nước ngoài có được đăng ký cư trú cùng cha mẹ không?
Có, nếu con là công dân Việt Nam, tức đã được đăng ký khai sinh hoặc xác định quốc tịch Việt Nam. Nếu con chỉ có quốc tịch nước ngoài thì con cư trú theo diện người nước ngoài, thường là thẻ tạm trú theo diện thân nhân.