Về Việt Nam sống lâu dài nên chuẩn bị theo bốn chặng: quyết định và giữ đường lùi (6–12 tháng trước), lo giấy tờ khi còn ở nước ngoài (3–6 tháng trước), chuyển đồ và khép các việc bên kia (tháng cuối), rồi đăng ký cư trú, bảo hiểm y tế, trường cho con trong vài tuần đầu sau khi về. Phần lớn rắc rối của người về không nằm ở thủ tục khó mà ở thứ tự sai: bán nhà trước khi biết con xếp được lớp nào, gửi container trước khi có nơi ở được đăng ký, để hộ chiếu Việt Nam hết hạn rồi mới nhớ ra mình cần nó để đăng ký thường trú.
Lộ trình dưới đây viết cho công dân Việt Nam và người gốc Việt đã sống ở nước ngoài nhiều năm, nay muốn về ở hẳn hoặc ở phần lớn thời gian trong năm. Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng, nên coi đây là khung để đối chiếu, không phải danh sách bắt buộc. Những chỗ liên quan pháp luật chỉ nêu nguyên lý; chi tiết hồ sơ, mẫu đơn và thời gian xử lý nên hỏi lại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đang sống hoặc cơ quan tiếp nhận trong nước ngay trước khi nộp.
Chặng một: quyết định về và giữ một đường lùi
Quyết định về thường bắt đầu từ một lý do lớn: cha mẹ ở quê già yếu, nghỉ hưu, muốn con lớn lên gần ông bà, một cơ hội làm ăn, hoặc đơn giản là mệt với nhịp sống bên kia. Lý do lớn ấy cần được đặt cạnh những câu hỏi nhỏ hơn nhưng quyết định chuyện ở lâu được hay không: thu nhập ở Việt Nam đến từ đâu, con học bằng tiếng gì, ai trong nhà chưa muốn về, sức khoẻ của ai cần theo dõi thường xuyên.
Nhiều gia đình chọn về thử trước: một người về trước vài tháng, hoặc cả nhà về một mùa hè dài, thuê nhà ở đúng khu định sống, đi chợ, đưa con đi học thử một khoá hè, đi khám bệnh một lần. Vài tháng ở thật cho nhiều thông tin hơn mười chuyến về ăn Tết, vì ăn Tết là sống như khách.
Đường lùi là thứ cần giữ trong một hai năm đầu. Nếu đang có thẻ thường trú ở nước ngoài, mỗi nước có nghĩa vụ cư trú riêng để giữ thẻ; về hẳn quá lâu có thể mất tư cách đó. Nếu đã có quốc tịch nước sở tại thì đường lùi rộng hơn, nhưng vẫn nên giữ một tài khoản ngân hàng, một địa chỉ nhận thư đáng tin và hồ sơ thuế gọn gàng ở bên kia. Bán nhà, đóng mọi tài khoản và cắt hết bảo hiểm ngay trong tháng đầu là cách về khiến nhiều người hối hận nhất khi kế hoạch không suôn sẻ.
Bảng lộ trình theo mốc thời gian
Bảng dưới gom các việc theo thời điểm nên làm. Mốc chỉ là gợi ý; gia đình có con đang học hoặc có người cần chăm sóc y tế nên bắt đầu sớm hơn.
| Thời điểm | Việc chính | Vì sao làm lúc này |
|---|---|---|
| 6–12 tháng trước | Về thử, chọn thành phố và khu ở, bàn với con, hỏi điều kiện giữ thẻ cư trú nước ngoài | Quyết định khó đổi khi đã bán nhà, nghỉ việc |
| 3–6 tháng trước | Kiểm hộ chiếu Việt Nam, giấy tờ hộ tịch đã ghi chú chưa, xin hồ sơ học tập của con, hồ sơ bệnh án | Giấy tờ làm ở cơ quan đại diện cần thời gian, về rồi khó xin bản gốc bên kia |
| 1–3 tháng trước | Hỏi hải quan về đồ đạc, chọn cách gửi, kiểm dịch thú cưng, báo trường của con | Thủ tục kiểm dịch và gửi hàng có lịch riêng |
| Tháng cuối | Khai thuế lần cuối hoặc báo thay đổi cư trú thuế, chuyển địa chỉ nhận thư, giữ một tài khoản | Tránh thư từ thuế, ngân hàng thất lạc khi đã đi |
| Tuần đầu ở Việt Nam | Ổn định nơi ở, đăng ký tạm trú hoặc thường trú, căn cước, số điện thoại chính chủ | Gần như mọi việc sau đều cần thông tin cư trú |
| 1–3 tháng đầu | Tham gia bảo hiểm y tế, nhập học cho con, nhận đồ đạc, mở việc làm hoặc kinh doanh | Bảo hiểm y tế tham gia lần đầu có khoảng chờ trước khi dùng được |
| 6–12 tháng | Nhìn lại: con thích nghi chưa, thu nhập đủ chưa, có giữ hay buông đường lùi | Đây là giai đoạn sốc văn hoá ngược rõ nhất |
Điểm chung của bảng là giấy tờ đi trước đồ đạc, nơi ở đi trước trường học, và mọi quyết định không đảo ngược được để sau cùng.
Chặng hai: giấy tờ phải xong khi còn ở nước ngoài
Việc quan trọng nhất là xác định từng người trong nhà sẽ về với tư cách gì. Người còn quốc tịch Việt Nam và có hộ chiếu Việt Nam còn hạn sẽ về như một công dân: được đăng ký thường trú, tạm trú, làm căn cước, mua nhà, đi làm như người trong nước. Người đã nhập quốc tịch nước khác nhưng chưa rõ còn quốc tịch Việt Nam hay không, hoặc hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn từ lâu, nên làm rõ chuyện này với cơ quan đại diện Việt Nam trước, vì về rồi mới làm thường vòng vèo hơn.
Thứ hai là hộ tịch. Con sinh ở nước ngoài đã được đăng ký khai sinh với cơ quan đại diện, hoặc đã có hướng ghi chú khai sinh khi về chưa. Kết hôn, ly hôn đăng ký ở nước ngoài đã được ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam chưa. Những việc này theo Luật Hộ tịch 2014 có thể làm sau khi về ở Sở Tư pháp hoặc UBND cấp xã, nhưng bản gốc giấy tờ nước ngoài và việc hợp pháp hoá lãnh sự thì dễ lo hơn nhiều khi còn ở bên kia.
Thứ ba là giấy tờ cho phần đời sẽ sống ở Việt Nam: học bạ và bảng điểm của con có xác nhận của trường, bằng cấp và chứng chỉ nghề của người lớn, hồ sơ bệnh án và danh sách thuốc đang dùng, sổ tiêm chủng của trẻ, giấy đăng ký xe nếu định gửi xe về. Xin bản sao có xác nhận ngay từ nơi cấp lúc còn ở gần, rồi hỏi cơ quan sẽ tiếp nhận ở Việt Nam xem loại nào cần hợp pháp hoá lãnh sự, loại nào chỉ cần dịch có chứng thực.
Chặng ba: nơi ở, đồ đạc và những việc khép lại bên kia
Nơi ở trước, mua nhà sau. Thuê một chỗ ở có thể đăng ký cư trú trong năm đầu giúp gia đình hiểu khu đó thật sự thế nào: đường ngập không, xa trường không, hàng xóm ra sao. Mua nhà là việc của năm thứ hai, khi đã biết mình ở lại.
Đồ đạc gửi ít hơn dự tính. Đồ dùng cá nhân đã qua sử dụng của người về định cư được hải quan xem xét theo diện tài sản di chuyển, nhưng điện áp, ổ cắm, khí hậu ẩm và chi phí gửi khiến nhiều món mang về không đáng. Hỏi chi cục hải quan nơi hàng đến trước khi đóng thùng.
Xe cộ hỏi kỹ trước khi quyết. Ô tô, xe máy đang dùng có quy định nhập khẩu riêng, chặt hơn đồ gia dụng, và vẫn phải nộp thuế. Nhiều gia đình bán xe bên kia rồi mua lại ở Việt Nam cho đỡ rủi ro thủ tục.
Khép việc thuế và tài chính. Báo thay đổi cư trú thuế theo cách nước đang sống yêu cầu, giữ lại một tài khoản để nhận lương hưu hoặc hoàn thuế, chuyển địa chỉ nhận thư về người thân tin cậy. Chi tiết nên hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia thuế bên đó.
Báo cho những nơi đang giữ hồ sơ của mình. Bác sĩ gia đình, trường của con, quỹ hưu, công ty bảo hiểm: mỗi nơi cần biết địa chỉ mới và cách liên lạc, để vài năm sau cần giấy xác nhận vẫn còn người trả lời.
Chặng bốn: tuần đầu và tháng đầu ở Việt Nam
Khi đã về, thứ tự các việc gần như cố định vì việc sau cần kết quả của việc trước. Một gia đình công dân Việt Nam có thể đi theo trình tự sau:
- Ổn định nơi ở và lấy đủ giấy tờ chứng minh chỗ ở hợp pháp (hợp đồng thuê, giấy tờ nhà của người thân đồng ý cho ở).
- Đăng ký tạm trú hoặc thường trú tại công an cấp xã nơi ở, dùng hộ chiếu Việt Nam còn giá trị cùng giấy tờ chỗ ở theo Luật Cư trú 2020.
- Làm căn cước theo Luật Căn cước 2023 cho người lớn và trẻ em trong nhà, kích hoạt định danh điện tử để làm thủ tục trực tuyến về sau.
- Đăng ký số điện thoại chính chủ, mở tài khoản ngân hàng trong nước bằng giấy tờ Việt Nam.
- Tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình hoặc qua nơi làm việc, chọn nơi khám ban đầu gần nhà.
- Nộp hồ sơ nhập học cho con, nhờ trường hướng dẫn việc đánh giá trình độ để xếp lớp.
- Làm các thủ tục ghi chú hộ tịch còn thiếu, nhận hàng gửi về, rồi mới tính đến việc làm, kinh doanh hay mua nhà.
Người trong gia đình không còn quốc tịch Việt Nam đi theo một đường khác: nhập cảnh bằng thị thực hoặc giấy miễn thị thực, cư trú theo diện thân nhân. Đường đó không làm cùng lúc với phần của công dân nên cần lên lịch riêng, tránh để thị thực của một người hết hạn trong lúc cả nhà đang bận nhập học, dọn nhà.
Năm đầu: con, công việc và cảm giác lạc lõng
Trẻ dưới mười tuổi thường thích nghi nhanh hơn người lớn nghĩ, miễn là có bạn và có một người lớn kiên nhẫn với tiếng Việt chưa tròn của con. Tuổi mười ba đến mười bảy là khó nhất: chương trình học khác, áp lực thi cử khác, và con mất cả nhóm bạn bên kia. Với lứa tuổi này, việc chọn trường theo ngôn ngữ giảng dạy quan trọng hơn chọn trường theo tiếng tăm.
Về công việc, công dân Việt Nam đi làm không cần giấy phép lao động, nhưng thị trường trong nước định giá kinh nghiệm nước ngoài rất khác nhau tuỳ ngành. Người làm nghề cần giấy phép hành nghề như y, dược, luật, xây dựng, kế toán phải tính thêm thời gian công nhận bằng cấp và thi, kiểm tra theo luật chuyên ngành. Người định kinh doanh nên chạy thử quy mô nhỏ trước khi đổ phần lớn tiền tích luỹ vào.
Cảm giác lạc lõng sau vài tháng đầu là chuyện phổ biến, được giới nghiên cứu gọi là sốc văn hoá ngược. Quê nhà đã thay đổi, người quen đã có cuộc sống riêng, còn người về mang thói quen của mười, hai mươi năm ở nơi khác. Biết trước điều đó giúp gia đình không vội kết luận "về là sai" chỉ vì một mùa khó chịu.
Những sai lầm hay gặp nhất của người về
Từ các câu chuyện người về hay kể lại, có một số sai lầm lặp đi lặp lại. Phần lớn đều tránh được nếu biết trước:
- Để hộ chiếu Việt Nam hết hạn, về bằng hộ chiếu nước ngoài, rồi không đăng ký thường trú được như công dân cho đến khi làm lại giấy tờ.
- Nhờ người thân đứng tên mua nhà hộ trong lúc chưa rõ quyền của mình theo Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024, sau đó vướng tranh chấp trong chính gia đình.
- Gửi cả container đồ về khi chưa có nơi ở ổn định, phải trả phí lưu kho hoặc bán tháo.
- Cho con vào ngay một chương trình học bằng tiếng Việt mà không kiểm tra khả năng đọc viết học thuật của con.
- Đóng hết tài khoản, bảo hiểm và địa chỉ ở nước ngoài, mất liên lạc với quỹ hưu, cơ quan thuế bên kia.
- Tin vào những người tự giới thiệu "lo trọn gói" giấy tờ, nhà đất cho Việt kiều mà không kiểm tra họ là ai.
Mỗi sai lầm trên đều có cách làm đúng được trình bày trong các bài riêng của chuyên mục này: đăng ký cư trú, chuyển trường cho con, chuyển đồ đạc, y tế, việc làm và doanh nghiệp, dưỡng già và sốc văn hoá ngược. Khi gặp tình huống cụ thể, cơ quan tiếp nhận hồ sơ là nơi có câu trả lời cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Có quốc tịch nước ngoài rồi thì về Việt Nam sống lâu dài được không?
Được, nhưng đường đi tuỳ việc người đó còn quốc tịch Việt Nam hay không. Còn quốc tịch và có hộ chiếu Việt Nam thì về như công dân. Không còn thì cư trú theo thị thực, giấy miễn thị thực hoặc thẻ tạm trú, thẻ thường trú dành cho người nước ngoài.
Nên về hẳn luôn hay về thử trước?
Về thử vài tháng ở đúng khu định sống, đưa con đi học thử và tự lo việc nhà như người địa phương thường cho nhiều thông tin hơn mọi lời khuyên. Gia đình có con tuổi mới lớn hoặc có người bệnh mãn tính càng nên về thử trước.
Giấy tờ nào nên lo khi còn ở nước ngoài?
Hộ chiếu Việt Nam còn hạn, giấy tờ hộ tịch của con và vợ chồng, học bạ và bảng điểm của con, bằng cấp và chứng chỉ nghề, hồ sơ bệnh án. Bản gốc và xác nhận của nơi cấp bên kia dễ xin hơn rất nhiều khi còn ở gần.
Về nước rồi có cần giữ thẻ thường trú nước ngoài không?
Đó là quyết định của mỗi gia đình. Nhiều người giữ thẻ trong một hai năm đầu làm đường lùi. Mỗi nước có nghĩa vụ cư trú riêng để giữ thẻ, nên hỏi cơ quan di trú nước đó trước khi về hẳn để biết mình được vắng mặt bao lâu.
Đăng ký thường trú khi về làm ở đâu?
Công dân Việt Nam đăng ký thường trú, tạm trú tại công an cấp xã nơi mình ở, theo Luật Cư trú 2020, với hộ chiếu Việt Nam còn giá trị hoặc giấy tờ chứng minh quốc tịch, cùng giấy tờ về chỗ ở hợp pháp. Nhiều bước có thể nộp trực tuyến.
Bao lâu thì biết quyết định về là đúng hay sai?
Thường phải qua trọn một năm, đủ bốn mùa, đủ một năm học của con và một cái Tết. Những tháng thứ ba đến thứ sáu hay là lúc khó chịu nhất, nên tránh quyết định lớn như bán nhà bên kia hay quay đi ngay trong giai đoạn này.