Trước khi về sống hẳn, gia đình nên trả lời được tám câu: vì sao về, thu nhập ở Việt Nam lấy từ đâu, con học bằng tiếng gì, ai trong nhà chưa muốn về, sức khoẻ của ai cần theo dõi, nhà ở thế nào, quan hệ với người thân trong nước ra sao, và nếu không ổn thì quay lại bằng cách nào. Trả lời rõ được sáu câu trở lên thì quyết định thường đứng vững; còn mơ hồ ở câu thu nhập hoặc câu con cái thì nên về thử trước.
Các câu hỏi dưới đây không nhằm khuyên về hay ở. Chúng là cách để biến một mong muốn cảm xúc, rất chính đáng, thành một kế hoạch mà cả nhà cùng hiểu. Ví dụ gia đình trong bài là ví dụ giả định, ghép từ những hoàn cảnh thường gặp.
Câu một: về vì điều gì, và điều đó có cần về hẳn không
Lý do về càng cụ thể càng dễ đo. "Nhớ nhà" là lý do thật, nhưng khó biết khi nào đã đủ. "Mẹ tám mươi tuổi sống một mình ở Huế" là lý do có thể đo: mẹ cần người ở cạnh mỗi ngày, hay cần người về mỗi quý và một người giúp việc tin cậy? Câu trả lời quyết định cả nhà về, một người về, hay về theo mùa.
Ví dụ giả định: anh Quang ở Melbourne muốn về vì cha mất, mẹ ở Đà Nẵng một mình. Sau khi bàn, cả nhà nhận ra điều mẹ cần nhất là có người đưa đi khám định kỳ và ở cùng trong những tháng mưa bão. Gia đình chọn để chị gái anh Quang ở Đà Nẵng nhận việc đưa đón, anh về ba lần mỗi năm, và kế hoạch về hẳn lùi lại năm năm, khi con út học xong phổ thông.
Không phải lúc nào cũng có lựa chọn trung gian, nhưng nên thử tìm. Nhiều người về hẳn rồi mới nhận ra lý do ban đầu có thể giải quyết bằng cách khác, trong khi cái giá của việc về, như con đổi trường, vợ hoặc chồng bỏ việc, lớn hơn dự tính.
Câu hai và ba: thu nhập ở đâu ra, và chi tiêu thật là bao nhiêu
Liệt kê nguồn thu sau khi về. Lương từ công việc mới ở Việt Nam, làm từ xa cho công ty bên kia, lương hưu nước ngoài, tiền cho thuê nhà, lãi từ tiết kiệm. Mỗi nguồn có rủi ro riêng: làm từ xa có thể bị ngừng, lương hưu có thể có điều kiện cư trú, tiền thuê nhà phụ thuộc người quản lý.
Đừng tính chi tiêu theo chuyến về chơi. Đi chơi thì ăn ngoài nhiều, không đóng học phí, không trả tiền điện mùa nóng. Sống thật thì có học phí trường có dạy tiếng Anh, bảo hiểm sức khoẻ bổ sung, sửa nhà, đám tiệc họ hàng, chi phí đi lại thăm con hoặc người thân còn ở nước ngoài.
Tính đủ chi phí của chính việc chuyển về. Gửi đồ, mua lại đồ điện, đặt cọc nhà, vé máy bay, thời gian không có lương lúc chuyển giao. Nhiều gia đình thấy năm đầu tốn hơn hẳn các năm sau.
Giữ một khoản dự phòng ở cả hai nơi. Một khoản đủ sống vài tháng ở Việt Nam và một khoản đủ cho chuyến quay lại nếu cần, cộng thêm chi phí y tế khẩn cấp. Thiếu khoản này thì mọi sự cố đều thành khủng hoảng.
Câu bốn: con học bằng tiếng gì, và con nghĩ sao
Với trẻ chưa đi học hoặc đang học tiểu học, việc về thường suôn sẻ nếu ở nhà vẫn nói tiếng Việt. Trẻ học lớp lớn hơn đã quen chương trình bằng tiếng nước sở tại, chuyển sang học hoàn toàn bằng tiếng Việt là một bước nhảy lớn: đọc hiểu sách giáo khoa, viết văn nghị luận, học lịch sử địa lý với thuật ngữ mới.
Các lựa chọn ở Việt Nam gồm trường công lập theo nơi cư trú, trường tư thục chương trình Việt Nam, trường có chương trình song ngữ và trường quốc tế. Mỗi lựa chọn kéo theo một mức chi phí và một con đường thi cử khác nhau. Gia đình nên biết con sẽ học đến hết phổ thông ở đâu, thi gì, rồi học đại học ở đâu, trước khi chọn trường cho năm đầu.
Quan trọng không kém là để con nói thật. Trẻ tuổi mới lớn thường không phản đối mạnh trước mặt cha mẹ nhưng mang nỗi buồn mất bạn bè suốt nhiều tháng. Hỏi con những câu cụ thể: con sợ nhất điều gì, con muốn giữ liên lạc với ai, con muốn thử học một khoá hè ở Việt Nam trước không. Một đứa trẻ được tham gia quyết định thường thích nghi tốt hơn một đứa trẻ bị thông báo.
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở Toronto có con gái mười bốn tuổi. Thay vì báo tin cả nhà sẽ về, chị cho con về ở với bà ngoại ở TP.HCM một mùa hè, học một khoá tiếng Anh nâng cao ở trường song ngữ gần nhà và đi học vẽ với bạn cùng tuổi. Cuối mùa hè con nói thẳng là chưa muốn rời bạn bè ở Toronto trước khi học xong lớp mười. Gia đình lùi kế hoạch hai năm, và lần về sau đó con là người chủ động chọn trường.
Câu năm và sáu: vợ chồng có cùng muốn về không, và sức khoẻ cả nhà thế nào
Trong nhiều gia đình, một người háo hức về và người kia đồng ý vì thương. Nếu vợ hoặc chồng là người nước ngoài, hoặc là người gốc Việt lớn lên hoàn toàn ở nước ngoài, thì việc về đồng nghĩa với việc họ trở thành người ngoài cuộc: không rành tiếng, không có bạn, có thể phải bỏ sự nghiệp. Hỏi thẳng nhau: một năm sau, mỗi người sẽ làm gì mỗi ngày.
Sức khoẻ là câu nhiều gia đình bỏ qua khi đang khoẻ. Người có bệnh mãn tính như tiểu đường, tim mạch, ung thư đã điều trị cần biết thuốc mình dùng có sẵn ở Việt Nam không, bệnh viện nào gần nơi ở có chuyên khoa phù hợp, chi phí điều trị dài hạn nếu bảo hiểm y tế không chi trả hết. Người lớn tuổi cần nghĩ tới lúc không tự đi lại được: ai chăm, ở đâu.
Khí hậu cũng là chuyện sức khoẻ. Người sống lâu ở xứ lạnh về miền Nam có khi mất cả năm mới quen cái nóng ẩm; người về Hà Nội gặp mùa nồm và không khí ô nhiễm mùa đông. Trẻ hen suyễn, dị ứng nên được bác sĩ bên kia ghi rõ tình trạng và thuốc dự phòng trước khi đi.
Câu bảy: quan hệ với họ hàng, bạn bè trong nước
Về gần gia đình là niềm vui, nhưng cũng là một mạng lưới kỳ vọng. Họ hàng có thể nghĩ người ở nước ngoài về là có nhiều tiền, nhờ vay mượn, nhờ đứng ra lo việc. Người thân đang ở trong căn nhà của gia đình có thể lo bị mất chỗ ở khi người đi xa trở về. Những chuyện này nên được nói ra nhẹ nhàng từ trước, nhất là khi liên quan đến nhà đất chung.
Bạn bè cũ thì đã có cuộc sống khác sau mười, hai mươi năm. Nhiều người về kể rằng tình thân vẫn còn nhưng nhịp sống đã lệch: người ở nhà bận con cháu, bận làm ăn, không còn thời gian như người mới về. Xây dựng một vòng bạn mới, qua lớp học, nhóm thể thao, công việc thiện nguyện, quan trọng không kém tìm lại bạn cũ.
Cũng nên nghĩ tới chiều ngược lại: người thân, con cái còn ở nước ngoài. Cha mẹ về hưu ở Việt Nam trong khi con đã đi làm ở bên kia sẽ trở thành người đứng chờ cuộc gọi video. Khoảng cách và chi phí đi lại để gặp cháu nội, cháu ngoại là một phần của quyết định.
Một cách làm nhiều gia đình thấy hiệu quả là trước khi về, mời người thân thân thiết nhất ngồi lại một buổi, nói rõ mình về để làm gì, ở đâu, sống bằng gì, và mình mong được giúp điều gì. Nói trước những điều mình chưa thể giúp cũng quan trọng như nói điều mình mong được giúp, để không ai phải đoán.
Câu tám: nếu không ổn thì quay lại bằng cách nào
Không ai muốn nghĩ tới thất bại khi đang chuẩn bị về, nhưng một đường lùi rõ ràng giúp quyết định nhẹ hơn. Đường lùi gồm ba phần: tư cách cư trú, tiền và nơi ở. Người đã có quốc tịch nước sở tại thì phần cư trú gần như không lo. Người chỉ có thẻ thường trú cần biết nghĩa vụ cư trú để giữ thẻ, và mốc thời gian mình phải quyết định có quay lại hay không.
Về tiền, giữ một tài khoản và một khoản dự phòng ở bên kia. Về nơi ở, một số gia đình chưa bán nhà mà cho thuê trong một hai năm đầu, dù việc quản lý từ xa tốn công. Lựa chọn nào cũng có cái giá, nhưng biết mình có thể quay lại giúp cả nhà đánh giá cuộc sống mới công bằng hơn, thay vì cố chịu đựng vì không còn đường.
Cuối cùng là đặt một mốc nhìn lại, ví dụ sau mười hai tháng. Đến mốc đó, cả nhà ngồi lại với tám câu hỏi ban đầu và trả lời lần nữa bằng trải nghiệm thật. Có gia đình quyết định ở lại hẳn, có gia đình chọn sống hai nơi, cũng có gia đình quay lại và không coi đó là thất bại.
Bảng tự chấm mức sẵn sàng
Bảng dưới giúp gia đình tự nhìn lại từng câu. Không có điểm đậu hay rớt; cột cuối gợi ý việc nên làm khi câu trả lời còn mơ hồ.
| Câu hỏi | Dấu hiệu đã rõ | Nếu chưa rõ thì làm gì |
|---|---|---|
| Vì sao về | Nói được điều cụ thể sẽ thay đổi sau khi về | Viết ra, thử tìm cách giải quyết không cần về hẳn |
| Thu nhập | Có ít nhất một nguồn thu chắc chắn trong năm đầu | Về thử, tìm việc hoặc thử làm từ xa trước |
| Chi tiêu | Đã sống thử một tháng theo kiểu ở thật | Lập ngân sách theo giá thuê nhà, học phí thật |
| Con học | Đã chọn được trường và lộ trình thi cử tới hết phổ thông | Cho con học thử một khoá hè |
| Vợ chồng | Cả hai hình dung được một ngày bình thường của mình | Mỗi người về thử riêng một thời gian |
| Sức khoẻ | Biết thuốc, bác sĩ, bệnh viện cho bệnh của mình | Mang hồ sơ bệnh án đi khám thử một lần |
| Họ hàng | Đã nói rõ chuyện nhà đất, tiền bạc chung | Nói chuyện trước khi về, không để tới khi đã ở |
| Đường lùi | Biết mốc phải quay lại để giữ tư cách cư trú | Hỏi cơ quan di trú nước đang sống |
Nếu phần lớn các dòng còn nằm ở cột cuối, đó không phải lý do để bỏ ý định về, mà là lý do để về thử trước hoặc lùi thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì con khó thích nghi nhất khi về Việt Nam?
Tuổi mới lớn, khoảng mười hai đến mười bảy, thường khó nhất vì con mất nhóm bạn, phải học chương trình mới và ngôn ngữ học thuật mới đúng giai đoạn thi cử. Trẻ nhỏ hơn thường hoà nhập nhanh nếu ở nhà vẫn nói tiếng Việt.
Về hưu ở Việt Nam có cần lo về thu nhập không?
Có. Lương hưu nước ngoài của mỗi nước có điều kiện chi trả riêng khi người nhận sống ở nước khác, và tỷ giá thay đổi. Nên hỏi cơ quan chi trả hưu bên đó trước khi về, kèm một khoản dự phòng cho chi phí y tế khi lớn tuổi.
Vợ hoặc chồng là người nước ngoài thì có nên về không?
Nên bàn rất kỹ, vì người đó sẽ là người lạ ở Việt Nam: tiếng, bạn bè, việc làm đều phải bắt đầu lại. Nhiều cặp vợ chồng chọn để người nước ngoài sống thử vài tháng trước, và tìm hiểu đường cư trú dành cho thân nhân.
Có nên bán nhà ở nước ngoài trước khi về không?
Nhiều gia đình giữ nhà, cho thuê trong một hai năm đầu làm đường lùi, dù quản lý từ xa tốn công. Bán ngay thì có tiền mua nhà ở Việt Nam, nhưng khó quay lại nếu kế hoạch không ổn. Không có câu trả lời chung cho mọi nhà.
Về thử bao lâu là đủ để quyết định?
Ba đến sáu tháng ở đúng khu định sống thường đủ để thấy nhịp sống thật: đi chợ, đi khám, đưa con đi học, qua một mùa mưa hoặc nóng. Một vài chuyến về chơi dịp Tết không cho thông tin như vậy.
Nếu về rồi thấy không hợp thì sao?
Quay lại không phải thất bại. Điều cần là biết trước mình có quyền quay lại hay không, còn bao lâu thì mất tư cách cư trú bên kia, và có khoản tiền dự phòng cho chuyến đi. Có gia đình sau đó chọn sống hai nơi theo mùa.