Đồ dùng cá nhân và gia đình đã qua sử dụng của người về định cư được hải quan xử lý theo diện tài sản di chuyển: khai báo đầy đủ, chứng minh mình về định cư, và được xem xét miễn thuế trong định mức theo Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016; ô tô, xe máy, thú cưng, thuốc và hàng hạn chế đi theo quy định riêng, chặt hơn nhiều. Quy tắc an toàn nhất là hỏi chi cục hải quan nơi hàng sẽ đến trước khi đóng thùng, không phải sau khi hàng đã nằm ở cảng.
Bài này nói về nguyên lý và thứ tự làm việc, không nêu định mức, thuế suất hay chi phí cụ thể vì chúng thay đổi và phụ thuộc từng lô hàng. Phần lớn tiền và thời gian người về mất ở khâu này đến từ việc gửi những thứ không đáng gửi, hoặc gửi trước khi giấy tờ cư trú sẵn sàng.
Tài sản di chuyển là gì và vì sao cần giấy tờ cư trú trước
Trong ngôn ngữ hải quan, tài sản di chuyển là đồ dùng, vật dụng phục vụ sinh hoạt và làm việc của cá nhân, gia đình, đã qua sử dụng, được mang theo khi chuyển nơi sinh sống. Người Việt Nam định cư ở nước ngoài về nước định cư thuộc nhóm được hưởng cơ chế này. Điểm mấu chốt là hàng phải là đồ của chính gia đình, đã dùng, với số lượng hợp lý cho sinh hoạt; năm chiếc ti vi mới nguyên hộp thì không còn là tài sản di chuyển mà là hàng hoá.
Để được xem xét theo diện này, người nhận hàng phải chứng minh mình về định cư, thường bằng giấy tờ cư trú tại Việt Nam và giấy tờ nhân thân. Vì vậy thứ tự hợp lý là: về trước, đăng ký cư trú, rồi mới cho hàng đến. Hàng đến trước khi giấy tờ xong sẽ nằm ở kho cảng, phát sinh phí lưu kho mỗi ngày.
Luật Hải quan 2014 yêu cầu khai báo trung thực, đầy đủ. Danh sách hàng nên chi tiết theo từng thùng: thùng số mấy, chứa gì, bao nhiêu món, đồ mới hay cũ. Danh sách sơ sài như "đồ gia dụng, 40 thùng" dễ dẫn tới kiểm tra thực tế toàn bộ, mất thêm thời gian. Đồ có giá trị lớn như đàn piano, xe đạp thể thao, máy ảnh chuyên nghiệp nên ghi riêng.
Mang theo hành lý hay gửi hàng: ba cách và khi nào dùng
Cách thứ nhất là mang theo trong hành lý khi bay về. Phù hợp với giấy tờ quan trọng, đồ có giá trị, thuốc cần dùng, máy tính, và vài vali quần áo cho tháng đầu. Hành lý vượt mức miễn thuế hoặc có hàng phải khai thì đi luồng khai báo ở sân bay. Giấy tờ gốc như hộ chiếu, bằng cấp, hồ sơ bệnh án luôn nên đi cùng người, không gửi trong hàng.
Cách thứ hai là gửi đường hàng không, nhanh nhưng đắt, hợp với một lượng nhỏ đồ cần sớm. Cách thứ ba là gửi đường biển: nguyên container cho gia đình chuyển gần hết nhà, hoặc ghép hàng chung container cho lượng vừa phải. Đường biển rẻ hơn tính trên khối lượng nhưng mất nhiều tuần và có thêm thủ tục ở cảng đến.
Dù chọn cách nào, người nhận hàng ở Việt Nam cần làm thủ tục hải quan tại chi cục nơi hàng đến, hoặc uỷ quyền cho người khác làm thay bằng văn bản. Hỏi bên vận chuyển xem họ lo tới đâu: chỉ chở tới cảng, hay lo cả thủ tục và giao tận nhà. Đọc kỹ điều khoản về bảo hiểm hàng, đền bù khi vỡ, và ai trả phí lưu kho nếu chậm. Không ký với bên nào hứa "bao thuế, không cần giấy tờ", vì hậu quả của việc khai sai rơi vào người nhận hàng.
Món nào đáng mang, món nào nên để lại
Không có danh sách chung cho mọi nhà, nhưng kinh nghiệm của nhiều gia đình cho thấy một số nhóm đồ thường đáng mang và một số nhóm thường không đáng. Bảng dưới tóm theo lý do.
| Nhóm đồ | Thường | Lý do cân nhắc |
|---|---|---|
| Giấy tờ, ảnh gia đình, đồ kỷ niệm | Mang | Không thay thế được; nên số hoá trước |
| Máy tính, điện thoại, máy ảnh đang dùng | Mang | Điện áp sạc thường dùng được nhiều nơi; kiểm tra trước |
| Đồ điện gia dụng lớn chạy điện 110–120V | Để lại | Điện ở Việt Nam là 220V; cần biến áp, dễ hỏng, khó bảo hành |
| Đồ gỗ nguyên khối, đồ mây tre | Cân nhắc | Khí hậu ẩm làm cong vênh, mốc; gỗ chưa xử lý có thể cần kiểm dịch thực vật |
| Sách, đồ dùng học tập của con | Mang có chọn lọc | Nặng, nhưng sách ngoại văn cho trẻ khó tìm |
| Quần áo mùa đông dày | Mang ít | Ở miền Nam gần như không dùng; miền Bắc chỉ cần vài bộ |
| Xe đạp, dụng cụ thể thao | Cân nhắc | Khai riêng; kiểm tra có phải hàng cũ đã dùng |
| Thực phẩm, hạt giống, cây cảnh | Không mang | Hạn chế và kiểm dịch nghiêm, dễ bị giữ hoặc tiêu huỷ |
Một mẹo nhiều gia đình dùng là sống thử với những gì có trong bốn vali trong vài tháng đầu. Những món thật sự nhớ tới mới đáng gửi lần sau; những món quên mất thì không đáng tiền cước.
Hàng cấm và hàng phải có giấy phép
Nhiều thứ bình thường ở nước ngoài lại bị cấm hoặc hạn chế khi đưa vào Việt Nam. Nhóm thường gặp trong đồ của gia đình về định cư gồm:
- Vũ khí, đạn, đồ có hình dạng hoặc tính năng như vũ khí, công cụ hỗ trợ như bình xịt hơi cay, dùi cui điện.
- Pháo các loại, chất dễ cháy nổ, bình gas du lịch.
- Thuốc gây nghiện, hướng thần, tiền chất khi không có giấy tờ y tế phù hợp.
- Văn hoá phẩm có nội dung bị pháp luật Việt Nam cấm phổ biến.
- Đồ cổ, cổ vật, động vật và sản phẩm từ động vật hoang dã như ngà, sừng, da thuộc loài được bảo vệ.
- Thiết bị bay không người lái và một số thiết bị phát sóng vô tuyến, vì có quy định quản lý riêng.
- Thực phẩm tươi sống, thịt, sữa, cây giống, hạt giống, đất, vì phải qua kiểm dịch.
Danh mục cụ thể thay đổi theo thời kỳ. Khi có món nào nghi ngờ, hỏi chi cục hải quan trước; để món đó lại hoặc bán đi luôn rẻ hơn việc bị giữ hàng cả container vì một món.
Ô tô, xe máy đang dùng
Xe là món nhiều người muốn mang về nhất, vì đã quen và vì xe ở nước ngoài thường rẻ hơn. Nhưng xe không được đối xử như đồ gia dụng. Việc nhập khẩu ô tô, xe máy đã qua sử dụng của người về định cư có điều kiện riêng về chủ sở hữu, thời gian sử dụng, tình trạng xe, và vẫn phải nộp các loại thuế theo quy định; không có chuyện "Việt kiều về được mang xe miễn thuế".
Một số loại xe gần như chắc chắn không mang về lưu hành được, như ô tô tay lái bên phải từ Nhật, Úc, Anh, New Zealand. Xe đã cải tạo kết cấu cũng gặp khó khi đăng kiểm. Sau khi nhập về, xe phải qua kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường, đăng ký và gắn biển số như mọi xe khác; phụ tùng của dòng xe không bán chính hãng ở Việt Nam có thể khó tìm.
Vì những lý do trên, phần lớn gia đình bán xe ở nước ngoài và mua xe ở Việt Nam. Ai vẫn muốn mang xe về nên hỏi cơ quan hải quan về điều kiện của chính trường hợp mình trước khi vận chuyển, tính đủ thuế, phí, thời gian chờ, rồi so với giá mua một chiếc tương đương trong nước. Bằng lái xe nước ngoài, nếu muốn dùng lâu dài, cũng cần làm thủ tục đổi sang bằng Việt Nam.
Đưa chó, mèo về Việt Nam
Thú cưng được đưa vào Việt Nam phải qua kiểm dịch động vật theo Luật Thú y 2015. Hồ sơ thường gồm giấy chứng nhận sức khoẻ do cơ quan thú y có thẩm quyền của nước xuất cấp gần ngày đi, giấy chứng nhận đã tiêm phòng bệnh dại còn hiệu lực, cùng thông tin nhận dạng con vật. Chủ nuôi khai báo kiểm dịch với cơ quan kiểm dịch động vật tại cửa khẩu nơi đến; nếu hồ sơ hoặc tình trạng con vật có vấn đề, con vật có thể bị cách ly theo dõi.
Phần phức tạp nhiều khi nằm ở chiều vận chuyển chứ không ở Việt Nam. Mỗi hãng bay có quy định riêng về giống chó mèo được chở, chở trong khoang hay khoang hàng, mùa nóng có nhận chở hay không. Giống mõm ngắn thường bị hạn chế vì nguy cơ hô hấp khi bay. Nên đặt chỗ cho thú cưng trước, xác nhận lại nhiều lần, và cho con vật làm quen với lồng vận chuyển vài tuần trước chuyến bay.
Sau khi về, khí hậu nóng ẩm là thử thách với chó mèo lông dày quen xứ lạnh. Cần nơi ở mát, nước sạch đủ, phòng ve, bọ chét và giun tim theo hướng dẫn của bác sĩ thú y địa phương. Tìm một phòng khám thú y gần nhà ngay trong tuần đầu, mang theo sổ tiêm của con vật. Ở chung cư, hỏi ban quản lý về nội quy nuôi thú cưng trước khi ký hợp đồng thuê, vì nhiều toà nhà có quy định riêng về thang máy, khu vực chung và đăng ký vật nuôi.
Trình tự gợi ý cho một lần chuyển nhà về
Ghép các phần trên lại, một gia đình chuyển phần lớn đồ đạc về có thể đi theo thứ tự sau:
- Ba đến sáu tháng trước: chọn đồ mang, bán hoặc cho bớt đồ không đáng gửi, hỏi hải quan về các món còn băn khoăn.
- Hai đến ba tháng trước: chọn cách vận chuyển, hỏi rõ bên vận chuyển lo tới khâu nào; bắt đầu hồ sơ kiểm dịch cho thú cưng.
- Tháng cuối: lập danh sách hàng chi tiết theo từng thùng, chụp ảnh đồ giá trị, giữ giấy tờ gốc trong hành lý xách tay.
- Sau khi về: đăng ký cư trú, chuẩn bị giấy tờ chứng minh về định cư theo yêu cầu của hải quan.
- Khi hàng tới: làm thủ tục tại chi cục hải quan nơi hàng đến, có mặt hoặc uỷ quyền bằng văn bản, kiểm tra hàng trước khi ký nhận.
Giữ toàn bộ chứng từ hải quan và vận chuyển ít nhất vài năm. Khi cần chứng minh nguồn gốc một món đồ giá trị, hoặc khi bán lại xe đã nhập, các giấy tờ này là bằng chứng duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều về định cư mang đồ đạc có phải nộp thuế không?
Đồ dùng cá nhân, gia đình đã qua sử dụng của người về định cư được xem xét theo diện tài sản di chuyển và có thể được miễn thuế trong định mức theo quy định. Hàng mới, số lượng lớn, ô tô, xe máy thì có quy định và thuế riêng.
Có nên gửi đồ về trước khi về người không?
Thường là không. Hàng tới trước khi gia đình có giấy tờ cư trú sẽ khó làm thủ tục theo diện tài sản di chuyển và phát sinh phí lưu kho. Nên về trước, đăng ký cư trú, rồi mới cho hàng đến.
Mang ô tô từ nước ngoài về Việt Nam có được không?
Có điều kiện riêng về chủ xe, thời gian sử dụng, tình trạng xe và phải nộp thuế. Xe tay lái bên phải nhìn chung không được nhập về lưu hành. Nhiều gia đình thấy bán xe ở nước ngoài rồi mua lại trong nước đơn giản hơn.
Đồ điện mua ở Mỹ, Canada, Nhật dùng ở Việt Nam được không?
Đồ chạy điện 110–120V cần biến áp khi dùng với điện 220V ở Việt Nam, dễ hỏng nếu cắm nhầm và khó bảo hành. Thiết bị có sạc đa điện áp như máy tính, điện thoại thường dùng được. Kiểm tra nhãn thông số trước khi mang.
Đưa chó mèo về Việt Nam cần giấy tờ gì?
Thường cần giấy chứng nhận sức khoẻ của cơ quan thú y nước xuất, giấy tiêm phòng dại còn hiệu lực và khai báo kiểm dịch tại cửa khẩu theo Luật Thú y 2015. Hỏi thêm hãng bay về quy định chở thú cưng của họ.
Khai báo hải quan sơ sài thì có sao không?
Danh sách không rõ ràng dễ dẫn tới kiểm tra thực tế toàn bộ lô hàng, mất thời gian và phí lưu kho. Khai sai hoặc giấu hàng có thể bị xử lý theo pháp luật. Liệt kê chi tiết từng thùng là cách nhanh nhất.