Khi bị nợ lương ở nước ngoài, việc đầu tiên là gom chứng cứ (hợp đồng, phiếu lương, sổ ghi giờ, sao kê tài khoản, tin nhắn), sau đó đòi theo bậc: hỏi trực tiếp bằng văn bản, nhờ nghiệp đoàn hay doanh nghiệp phái cử can thiệp, rồi đưa lên thanh tra lao động nước sở tại và báo cơ quan đại diện Việt Nam. Ở hầu hết các nước nhận nhiều lao động Việt, quyền được trả lương đúng và đủ áp dụng cho cả người lao động nước ngoài. Thứ quyết định đòi được hay không thường là chứng cứ và thời điểm, không phải quốc tịch.
Ví dụ giả định: một nhóm năm người làm ở xưởng chế biến, ba tháng liền được trả đúng lương cơ bản nhưng không có tiền tăng ca, dù ai cũng làm thêm vài giờ mỗi tối. Người giữ sổ ghi giờ đòi được gần đủ; người không ghi chỉ đòi được phần quản lý chịu thừa nhận. Bài này đi theo trình tự thực tế, từ khoản chậm vài ngày tới tình huống khó nhất: chủ sử dụng đóng cửa bỏ đi, hoặc bạn đã hết hợp đồng, sắp bay về mà tiền vẫn chưa về tài khoản.
Nợ lương có nhiều dạng, không chỉ là "không trả"
Trả chậm. Lương đến muộn so với ngày trả ghi trong hợp đồng, lặp lại nhiều kỳ. Một lần chậm có thể do sự cố; chậm thành nếp là dấu hiệu doanh nghiệp đang gặp khó, nên bắt đầu ghi chép kỹ hơn.
Trả thiếu giờ. Giờ tăng ca, ca đêm, ngày nghỉ không được tính hoặc tính như giờ thường. Đây là dạng nợ lương phổ biến nhất và khó thấy nhất nếu bạn không tự ghi giờ.
Khấu trừ vô lý. Tiền nhà, tiền ăn, "phí quản lý", tiền phạt bị trừ cao hơn thoả thuận hoặc không có căn cứ. Về bản chất, đây là lương bị giữ lại.
Giữ lương "để làm tin". Chủ sử dụng hay người môi giới giữ lại một phần lương, hứa trả khi hết hợp đồng, để người lao động không bỏ việc. Nhiều nước cấm cách làm này, và đây cũng là một dấu hiệu lao động cưỡng bức theo cách nhìn của Tổ chức Lao động Quốc tế.
Không trả khi chấm dứt. Lương tháng cuối, tiền phép năm chưa nghỉ, các khoản phải trả khi kết thúc hợp đồng bị dây dưa tới khi người lao động đã về nước. Đây là thời điểm rủi ro nhất, vì người đã về rất khó theo đuổi.
Gom chứng cứ trước khi lên tiếng
Đừng đợi tới lúc tranh chấp mới gom. Những thứ dưới đây nên có sẵn trong một thư mục riêng, có bản sao lưu ngoài điện thoại:
- Hợp đồng lao động và mọi phụ lục, bản ngôn ngữ nước sở tại và bản dịch.
- Phiếu lương từng tháng, kể cả những tháng được trả đủ, để chứng minh mức lương thông thường.
- Sổ ghi giờ làm tự giữ mỗi ngày; nếu có, ảnh chụp bảng chấm công, bảng phân ca.
- Sao kê tài khoản cho thấy số tiền và ngày thực nhận.
- Tin nhắn, thư với quản lý, nghiệp đoàn, doanh nghiệp phái cử về chuyện lương; ghi chú ngày giờ các cuộc nói chuyện trực tiếp.
- Tên, cách liên lạc của đồng nghiệp cùng bị nợ, nếu họ đồng ý làm chứng.
Ghi chép do chính người lao động làm đều đặn, có ngày tháng, thường được cơ quan lao động coi trọng, nhất là khi chủ sử dụng không giữ bảng chấm công đầy đủ. Đừng sửa lại sổ ghi giờ cho "đẹp" sau khi có tranh chấp; ghi chép thật, kể cả có chỗ sót, đáng tin hơn ghi chép viết lại.
Nếu cả nhóm cùng bị nợ, mỗi người vẫn nên giữ hồ sơ riêng. Khiếu nại theo nhóm có sức nặng hơn, nhưng mỗi khoản nợ được tính theo từng người.
Bậc một và hai: hỏi trực tiếp, rồi nhờ bên trung gian
Phần lớn khoản nợ nhỏ được giải quyết ở bậc một: một tin nhắn hoặc lá thư lịch sự gửi người phụ trách, nêu rõ tháng nào, khoản nào, số tiền bạn tính, kèm ảnh phiếu lương và sổ ghi giờ, đề nghị trả trong kỳ lương tới. Viết bằng ngôn ngữ đơn giản, nếu cần nhờ người dịch. Tránh lời lẽ đe doạ; mục đích là để lại một bản ghi rõ ràng rằng bạn đã hỏi.
Nếu không có phản hồi hoặc bị từ chối, chuyển sang bậc hai: nhờ bên trung gian. Với lao động theo chương trình, đó có thể là nghiệp đoàn hay tổ chức quản lý ở nước sở tại, cán bộ của doanh nghiệp phái cử Việt Nam, hoặc công đoàn nơi làm. Theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020, doanh nghiệp đưa người đi có trách nhiệm phối hợp giải quyết quyền lợi của người lao động trong thời gian làm việc ở nước ngoài. Gửi yêu cầu bằng văn bản và hỏi rõ họ sẽ làm gì, trong bao lâu.
Một mẹo hay bị bỏ qua là đặt thời hạn trong chính lá thư: "đề nghị trả trước ngày trả lương kỳ tới". Thời hạn rõ ràng giúp bạn biết khi nào chuyển bậc, và khi đưa hồ sơ lên cơ quan nhà nước, nó cho thấy bạn đã cho chủ sử dụng đủ cơ hội tự sửa sai. Đừng nhận tiền mặt trả bù mà không có giấy biên nhận ghi rõ khoản đó là tiền gì của tháng nào.
Du học sinh làm thêm cũng đi theo trình tự tương tự, chỉ khác bên trung gian: bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế của trường, hội sinh viên, hoặc tổ chức tư vấn quyền lợi người lao động trẻ ở địa phương.
Bậc ba: thanh tra lao động nước sở tại và cơ quan đại diện
Khi trung gian không giải quyết được, nơi có thẩm quyền buộc chủ sử dụng trả lương là cơ quan nhà nước của nước sở tại: thanh tra lao động, văn phòng lao động khu vực hay cơ quan giải quyết tranh chấp lao động, tên gọi khác nhau tuỳ nước. Ở các nước nhận nhiều lao động nước ngoài, những cơ quan này thường có hướng dẫn và phiên dịch cho người nước ngoài, trong đó có tiếng Việt theo lịch. Quy trình phổ biến là tiếp nhận đơn, làm việc với chủ sử dụng, hoà giải, và nếu cần thì yêu cầu trả hoặc chuyển sang thủ tục pháp lý.
Cùng lúc, bạn nên báo cơ quan đại diện Việt Nam, nhất là khi nhiều người cùng bị nợ hoặc chủ sử dụng có dấu hiệu bỏ trốn. Cơ quan đại diện không ra quyết định thay cơ quan nước sở tại, nhưng có thể làm việc với doanh nghiệp phái cử, liên hệ cơ quan chức năng sở tại, giới thiệu tổ chức hỗ trợ pháp lý.
Một điều nên biết: nhiều nước giới hạn thời gian được đòi tiền lương chưa trả, có nơi chỉ vài năm kể từ ngày lẽ ra được trả. Đừng để khoản nợ trôi qua nhiều năm với hy vọng "sẽ được trả bù".
Khoản bị trừ mà không được nộp: thuế và bảo hiểm
Một dạng thiệt hại ít người để ý là khoản tiền đã bị trừ trên phiếu lương với tên "thuế thu nhập" hay "bảo hiểm" nhưng chủ sử dụng không nộp cho cơ quan nhà nước. Người lao động chỉ phát hiện khi đi khám bệnh mà thẻ bảo hiểm không có hiệu lực, khi gia hạn thẻ cư trú bị hỏi về nghĩa vụ thuế, hay khi về nước muốn nhận lại khoản đóng góp lương hưu mà không có hồ sơ.
Cách tự kiểm khá đơn giản: hỏi cơ quan thuế hoặc cơ quan bảo hiểm nước sở tại xem có hồ sơ đóng góp dưới tên bạn không, nhiều nơi cho tra cứu trực tuyến hoặc cấp giấy xác nhận. So số đã đóng với tổng các khoản bị trừ trên phiếu lương. Nếu lệch, đây cũng là khoản chủ sử dụng phải giải trình, và cơ quan thuế, cơ quan bảo hiểm thường có thẩm quyền riêng để xử lý.
Đặc biệt với người sắp về nước: ở một số nước, người lao động nước ngoài đã đóng lương hưu được làm thủ tục nhận lại một phần sau khi rời đi, theo luật nước đó hoặc theo hiệp định giữa hai nước. Muốn nhận phải có hồ sơ đóng góp đầy đủ, nên việc kiểm tra cần làm khi bạn còn ở nước sở tại.
Khi chủ sử dụng đóng cửa, phá sản hoặc bỏ đi
Đây là tình huống khó nhất vì người phải trả không còn ở đó. Một số nước có cơ chế nhà nước tạm ứng một phần tiền lương chưa trả khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán; ví dụ Nhật Bản và Hàn Quốc đều có chế độ như vậy, áp dụng theo điều kiện riêng của từng nước, kể cả với người lao động nước ngoài đủ điều kiện. Thanh tra lao động hay cơ quan lao động địa phương là nơi hướng dẫn thủ tục.
Khi doanh nghiệp vào thủ tục phá sản, tiền lương thường thuộc nhóm khoản được ưu tiên thanh toán, nhưng việc nhận được bao nhiêu, bao giờ, phụ thuộc vào tài sản còn lại. Bạn cần đăng ký khoản nợ của mình theo hướng dẫn của người quản lý tài sản, kèm chứng cứ.
Với người lao động theo chương trình, chủ sử dụng đóng cửa còn kéo theo câu hỏi về tư cách lưu trú. Ở nhiều chương trình, người lao động được hỗ trợ chuyển sang chủ sử dụng khác thay vì phải về ngay. Báo doanh nghiệp phái cử và cơ quan quản lý lao động nước sở tại sớm, đừng tự đi tìm việc chui trong lúc chờ.
Sắp về nước mà chưa nhận đủ lương
Người đã về Việt Nam rất khó theo đuổi khoản nợ ở nước ngoài. Nếu còn thời gian trước chuyến bay, hãy làm những việc sau:
- Tính toán đầy đủ khoản còn thiếu, có bảng chi tiết theo tháng, gửi chủ sử dụng và doanh nghiệp phái cử bằng văn bản trước ngày về.
- Nộp đơn tới thanh tra lao động nước sở tại khi bạn còn ở đó, để hồ sơ được mở dưới tên bạn.
- Hỏi cơ quan thụ lý về khả năng theo đuổi tiếp sau khi bạn đã về, ví dụ qua người được ủy quyền.
- Giữ tài khoản ngân hàng ở nước sở tại hoạt động nếu luật nơi đó cho phép, để tiền có chỗ nhận; báo cho ngân hàng và chủ sử dụng.
- Để lại địa chỉ liên lạc ở Việt Nam cho doanh nghiệp phái cử và cơ quan thụ lý; mang theo bản sao toàn bộ hồ sơ.
Về đến nơi, nếu doanh nghiệp phái cử không phối hợp, bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về người lao động đi làm việc ở nước ngoài hoặc Sở phụ trách lao động nơi doanh nghiệp đặt trụ sở. Hồ sơ đầy đủ mang về từ nước ngoài là thứ giúp phản ánh có kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động nước ngoài có được thanh tra lao động bảo vệ như người bản xứ không?
Ở hầu hết các nước nhận nhiều lao động Việt, luật về tiền lương và điều kiện lao động áp dụng cho mọi người làm công, không phân biệt quốc tịch. Cách tiếp cận có thể khác, chẳng hạn cần phiên dịch, nhưng quyền đòi lương đã làm là quyền cơ bản.
Đang cư trú quá hạn thì có đòi được lương không?
Ở nhiều nước, tiền công cho thời gian đã làm vẫn là khoản chủ sử dụng phải trả, kể cả khi người lao động không có giấy phép. Tuy vậy, xuất hiện trước cơ quan nhà nước khi đang quá hạn có hệ quả về cư trú. Nên hỏi tổ chức hỗ trợ người lao động hoặc luật sư trước khi quyết định.
Chủ sử dụng hứa trả bù vào tháng sau thì có nên chờ?
Có thể chờ một lần nếu lời hứa được ghi bằng tin nhắn, có số tiền và ngày trả cụ thể. Nếu lời hứa lặp lại nhiều lần, hoặc không chịu ghi thành văn bản, nên chuyển sang bậc nhờ trung gian ngay, vì thời gian càng kéo dài càng khó đòi.
Cả nhóm cùng bị nợ lương thì nên khiếu nại chung hay riêng?
Khiếu nại cùng lúc có sức nặng hơn và giúp cơ quan thấy đây là vấn đề của cả doanh nghiệp. Tuy vậy mỗi người nên giữ hồ sơ riêng và tự ký đơn của mình, vì số tiền nợ tính theo từng người. Cử một hai người liên lạc chung giúp thông tin không bị rối.
Gia đình ở Việt Nam có thể đòi lương thay người đang ở nước ngoài không?
Gia đình có thể liên hệ doanh nghiệp phái cử ở Việt Nam, yêu cầu họ phối hợp giải quyết, và phản ánh với cơ quan quản lý nhà nước. Việc khiếu nại với cơ quan nước sở tại thường phải do chính người lao động hoặc người được ủy quyền hợp lệ làm.
Có nên đình công, bỏ việc tập thể để đòi lương?
Quyền đình công và cách thực hiện khác nhau theo luật từng nước, và với lao động nước ngoài có thể kéo theo hệ quả về hợp đồng, cư trú. Trước khi làm, nên hỏi công đoàn hoặc tổ chức hỗ trợ người lao động về quy định nơi đó. Con đường khiếu nại qua cơ quan lao động thường an toàn hơn.