Ngoài Tết, Trung thu và ngày giỗ là hai dịp gia đình ở nước ngoài nên giữ cho con, vì mỗi dịp dạy một điều khác: Trung thu là ngày hội của trẻ em, còn ngày giỗ dạy con biết mình có những người đi trước, có quê, có họ hàng. Cả hai đều làm được gọn trong một căn hộ: một chiếc đèn tự làm, một mâm trái cây dưới trăng, một bữa cơm nấu món người đã khuất từng thích, một cuộc gọi về quê đúng ngày.
Bài này gợi ý cách đón Trung thu cùng con ở nước ngoài, cách làm đèn và mâm cỗ, chuyện nên kể; rồi cách nhớ ngày giỗ khi ở xa, tham dự giỗ ở quê qua cuộc gọi, và kể cho con nghe về ông bà, cụ kỵ mà con chưa từng gặp.
Trung thu ở nước ngoài rơi vào lúc nào, nước nào cùng đón
Trung thu là rằm tháng Tám âm lịch, thường rơi vào khoảng giữa tháng Chín đến đầu tháng Mười dương lịch, đúng lúc năm học ở Bắc bán cầu vừa bắt đầu. Ở Hàn Quốc, dịp này là kỳ nghỉ lễ Chuseok kéo dài vài ngày; ở Đài Loan cũng là ngày nghỉ. Gia đình người Việt ở hai nơi này dễ đón Trung thu đúng ngày, lại có bánh trung thu bày bán khắp nơi.
Ở Mỹ, Úc, Canada, châu Âu, Trung thu là ngày bình thường. Các chợ Việt, chợ châu Á thường bán bánh nướng, bánh dẻo và đèn lồng từ vài tuần trước, và nhiều cộng đồng tổ chức đêm rước đèn cho thiếu nhi vào cuối tuần gần rằm. Ở nước Úc và các nước Nam bán cầu, Trung thu rơi vào mùa xuân, trời tối muộn hơn, nên các buổi rước đèn thường bắt đầu sau bữa tối.
Ở Nhật, người ta có tục ngắm trăng mùa thu với những viên bánh gạo trắng xếp tháp và bó cỏ lau, nhưng không phải ngày nghỉ và không có rước đèn; gia đình người Việt ở Nhật thường tự tổ chức hoặc đến các buổi Trung thu do hội người Việt, hội sinh viên tổ chức vào cuối tuần. Những buổi như vậy thường có múa lân, văn nghệ thiếu nhi, phát quà và bánh, là dịp con gặp nhiều trẻ cùng gốc một lúc.
Trung thu của người Việt khác với của các nước láng giềng ở chỗ đây chủ yếu là Tết của trẻ em: trẻ được rước đèn, phá cỗ, xem múa lân, nghe chuyện chú Cuội, chị Hằng. Giải thích điều đó cho con giúp con thấy đây là ngày của mình, không chỉ là ngày người lớn ăn bánh uống trà.
Đón Trung thu cùng con trong căn hộ ở nước ngoài
Một đêm Trung thu trọn vẹn không cần nhiều. Những việc dưới đây chia ra làm trong một hai tuần trước rằm, mỗi việc gắn với vài từ tiếng Việt mới cho con.
- Làm đèn ông sao năm cánh bằng que tre hoặc que gỗ và giấy bóng kính màu; trẻ nhỏ làm đèn lồng giấy gấp, trẻ lớn thử đèn cá chép.
- Dùng đèn pin nhỏ hoặc nến điện thay nến thật trong đèn giấy, vì giấy bắt lửa rất nhanh, nhất là khi trẻ cầm đi trong nhà.
- Bày mâm cỗ trông trăng: bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, chuối, nho; có thể tách múi bưởi xếp hình con chó bông như các bà ở quê hay làm.
- Tắt đèn trong nhà, mở cửa sổ hoặc ra ban công ngắm trăng, chỉ cho con vết đen trên mặt trăng mà người xưa bảo là cây đa của chú Cuội.
- Rước đèn quanh khu nhà, hát "Rước đèn tháng Tám", "Chiếc đèn ông sao"; nếu có nhóm gia đình Việt quen nhau thì rủ nhau đi chung.
- Gọi về quê cho con xem đèn và cỗ ở nhà ông bà, khoe đèn mình tự làm.
- Phá cỗ: chia bánh cho cả nhà, để con là người cắt và mời.
Năm nào bận, chỉ cần một chiếc đèn, một cái bánh và mười phút ngắm trăng cũng đủ giữ nếp. Điều con nhớ là năm nào nhà mình cũng có Trung thu, không phải năm đó mâm cỗ to hay nhỏ.
Chuyện Trung thu nên kể cho con
Chú Cuội ngồi gốc cây đa. Cuội có cây đa thần chữa được bệnh, dặn vợ chỉ tưới nước sạch; vợ quên, cây bật gốc bay lên trời, Cuội níu theo và ở lại cung trăng. Trẻ nhỏ thích đoạn cây bay, trẻ lớn có thể nghe thêm câu "nói dối như Cuội".
Chị Hằng. Người đẹp ở cung trăng, nhân vật mà người Việt, người Hoa và nhiều dân tộc châu Á đều kể theo cách riêng. Con ở Hàn, ở Đài Loan sẽ thấy bạn bè cũng biết chị Hằng dưới tên khác.
Cá chép hoá rồng. Chuyện cá chép vượt Vũ Môn thành rồng, giải thích vì sao có đèn cá chép trong đêm Trung thu: lời chúc trẻ em chăm chỉ, vượt khó.
Múa lân. Con lân trong múa lân là con vật hiền lành, mang may mắn, có ông Địa bụng to vui nhộn dẫn đường. Nếu cộng đồng nơi mình sống có múa lân, cho con xem và kể ý nghĩa.
Trung thu của ba mẹ ngày xưa. Chuyện ba mẹ làm đèn bằng lon sữa bò, đi rước đèn khắp xóm, chờ phá cỗ đến khuya. Chuyện thật của người thân luôn là chuyện con nhớ lâu nhất.
Ngày giỗ khi ở xa: nhớ ngày, tham dự và làm phần của mình
Ngày giỗ là ngày tưởng nhớ người thân đã mất, tính theo ngày mất âm lịch. Ở quê, giỗ ông bà, cha mẹ thường do con trưởng hoặc người giữ nhà thờ họ lo, con cháu các nơi về dự, nấu cỗ, thắp nhang, ăn chung một bữa. Ở miền Nam, đám giỗ còn là dịp họ hàng, xóm giềng gặp nhau đông vui.
Người ở nước ngoài khó về đúng ngày, nhưng vẫn có nhiều cách tham dự. Việc đầu tiên là ghi ngày giỗ của ông bà, cha mẹ, người thân gần vào lịch, đổi sang dương lịch mỗi năm vì ngày âm rơi vào ngày dương khác nhau. Nhiều gia đình nhờ người thân ở quê nhắc trước một tuần.
Đúng ngày, gọi về dự qua cuộc gọi video lúc cả nhà ở quê đang thắp nhang hoặc ngồi vào mâm. Con được thấy họ hàng đông đủ, nghe người lớn nhắc tên người đã mất. Ở nhà mình, có thể nấu một món người ấy thích, bày ảnh và hoa, cả nhà ngồi ăn cùng và kể chuyện. Một số gia đình gửi tiền về góp cỗ; đó là chuyện riêng của từng nhà, quan trọng là có mặt bằng một cách nào đó.
Kể cho con nghe về người đã khuất mà con chưa từng gặp
Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, ông cố, bà cố, thậm chí ông bà nội ngoại có thể là những người con chưa từng gặp. Ngày giỗ là dịp tự nhiên nhất để kể về họ: ông làm nghề gì, bà nấu món gì ngon nhất, ông bà từng sống ở làng nào, đã nuôi ba mẹ khôn lớn ra sao.
Cách kể nên cụ thể và có chi tiết đời thường. "Bà cố của con mỗi sáng ra chợ bán rau, gánh hai cái thúng. Bà hay để dành cho ba miếng bánh đúc." Câu chuyện như vậy giúp con hình dung một người thật, không chỉ là tấm ảnh đen trắng trên kệ. Nếu ba mẹ không nhớ nhiều, đây là lúc gọi hỏi cô chú, bác ở quê; con nghe người lớn kể cho nhau cũng là một bài tiếng Việt.
Với trẻ lớn, có thể cùng con làm một cây gia phả đơn giản: tên, năm sinh, quê quán, nghề nghiệp của ba bốn đời. Việc tìm hiểu này thường mở ra những câu chuyện gia đình ít ai kể, và cho con một cảm giác thuộc về rất rõ: mình có gốc ở một làng cụ thể bên kia đại dương.
Một cách nhỏ khác là cho con giữ một món đồ của người đã khuất: chiếc khăn của bà, cuốn sổ ông chép thơ, tấm ảnh ông bà ngày cưới. Đồ vật có câu chuyện đi kèm giúp con nối với người mình chưa từng gặp theo cách rất riêng.
Nếu con hỏi về cái chết, nhất là khi lần đầu biết một người thân đã mất, trả lời đơn giản, thật, hợp tuổi. Ngày giỗ dạy con rằng người mất vẫn được nhớ, được nhắc tên mỗi năm, và đó là cách người Việt giữ người thân bên mình.
Những dịp khác trong năm nên nhắc với con
Ngoài Tết, Trung thu và ngày giỗ, năm âm lịch của người Việt còn vài dịp gia đình ở nước ngoài có thể nhắc với con, mỗi dịp một chút, để con thấy lịch của người Việt có nhịp riêng. Không cần làm đủ, chọn dịp hợp với nếp nhà mình.
| Dịp | Thời điểm | Ở nước ngoài có thể làm gì |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Rằm đầu tiên của năm | Bữa cơm gia đình, kể rằng đây là rằm lớn nhất trong năm ở nhiều vùng |
| Tết Hàn thực | Mùng 3 tháng Ba âm lịch | Cùng con nặn bánh trôi, bánh chay, món làm được bằng bột nếp mua ở tiệm châu Á |
| Thanh minh | Khoảng đầu tháng Tư dương lịch | Gọi về hỏi chuyện họ hàng đi sửa sang mộ phần ông bà, kể cho con nghe ý nghĩa |
| Tết Đoan ngọ | Mùng 5 tháng Năm âm lịch | Ăn chè, trái cây; kể chuyện nếp "giết sâu bọ" của người Việt |
| Rằm tháng Bảy, Vu lan | Rằm tháng Bảy âm lịch | Kể về lòng biết ơn cha mẹ; con làm thiệp hay một việc nhỏ cảm ơn ba mẹ, ông bà |
Một cuốn lịch có cả ngày âm treo trong bếp giúp cả nhà nhớ những dịp này. Trẻ lớn có thể tự đánh dấu ngày giỗ, ngày rằm, và nhắc ba mẹ, một cách nhỏ để con thấy mình là người giữ nếp chung.
Giữ lễ nhỏ mà không nặng nề
Một số gia đình ở nước ngoài ngại giữ các nếp lễ vì sợ làm không đúng, không đủ, hoặc sợ con thấy kỳ lạ trước bạn bè. Thực tế, ở quê mỗi nhà, mỗi vùng cũng làm mỗi khác; không ai đòi gia đình ở xa làm cỗ đủ mâm. Điều làm con nhớ là sự đều đặn và không khí ấm áp, không phải số món.
Ba mẹ nên tránh biến lễ thành một chuỗi điều cấm: không được nói thế này, không được làm thế kia. Trẻ ở nước ngoài dễ thấy những điều cấm không giải thích là vô lý. Thay vào đó, kể ý nghĩa: ngày giỗ cả nhà nói chuyện nhẹ nhàng vì đang nhớ một người thân; Trung thu trẻ được làm chủ vì người lớn muốn trẻ có một ngày hội riêng.
Khi con có bạn bè người nước sở tại, có thể mời bạn cùng làm đèn, cùng ăn bánh trung thu. Con có dịp giới thiệu văn hoá của mình, bạn được trải nghiệm điều mới, và con thấy nếp nhà mình là thứ đáng khoe chứ không phải đáng giấu.
Câu hỏi thường gặp
Không có bánh trung thu Việt thì dùng bánh của nước khác có được không?
Được. Bánh trung thu của người Hoa, người Đài Loan hay bánh song pyeon của người Hàn đều có thể bày trong đêm Trung thu. Ba mẹ kể cho con bánh nướng, bánh dẻo của người Việt khác thế nào, và nếu có dịp thì cùng con thử làm bánh dẻo đơn giản ở nhà.
Con hỏi ngày giỗ có phải là ngày buồn không thì trả lời sao?
Ba mẹ giải thích rằng ngày giỗ vừa có chút buồn vì nhớ người đã mất, vừa là ngày vui vì cả họ hàng gặp nhau, ăn cơm chung và kể chuyện về người ấy. Người Việt tin rằng nhắc đến người thân mỗi năm là cách giữ họ trong gia đình. Con có thể buồn, có thể vui, đều không sao.
Ba mẹ không theo nếp thờ cúng, có cần giữ ngày giỗ không?
Mỗi gia đình có cách riêng. Ngay cả khi không bày bàn thờ hay thắp nhang, gia đình vẫn có thể nhớ ngày mất của người thân bằng một bữa cơm, một cuộc gọi về quê, một buổi kể chuyện. Điều quan trọng là con biết về người đi trước và biết mình thuộc về một gia đình lớn.
Trẻ nhỏ cầm đèn lồng có nến có an toàn không?
Không nên. Đèn giấy, đèn bóng kính rất dễ bắt lửa, trẻ nhỏ cầm nghiêng là cháy. Nên dùng đèn pin nhỏ, nến điện hoặc bóng đèn chạy pin đặt trong đèn. Nhiều nơi ở nước ngoài cũng cấm lửa trần ở chung cư và nơi công cộng, nên dùng đèn điện là vừa an toàn vừa đúng quy định.
Làm sao biết ngày giỗ âm lịch rơi vào ngày nào dương lịch mỗi năm?
Có thể dùng lịch có ngày âm, tra lịch vạn niên hoặc nhờ người thân ở quê báo trước. Ngày âm rơi vào ngày dương khác nhau mỗi năm, có năm lệch vài tuần. Nhiều gia đình ghi danh sách ngày giỗ trong một cuốn sổ và đổi sang ngày dương từ đầu mỗi năm.
Con lai có ba người nước ngoài có nên dự giỗ bên ngoại qua cuộc gọi không?
Nên, nếu con thoải mái. Dự giỗ giúp con biết họ hàng bên mẹ, nghe tiếng Việt và hiểu một nét văn hoá của nửa gia đình mình. Ba có thể ngồi cạnh, chào họ hàng bằng vài câu tiếng Việt đơn giản; họ hàng ở quê thường rất quý điều đó.