Sau khi có quyết định cho thôi quốc tịch Việt Nam, bạn không còn là công dân Việt Nam: hộ chiếu, căn cước Việt Nam hết dùng được, khi về nước bạn nhập cảnh như người nước ngoài gốc Việt, và quyền với nhà đất ở quê thu hẹp theo quy định dành cho người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài. Bạn vẫn có thể về thăm nhà, nhận thừa kế ở mức luật cho phép, và sau này có thể xin trở lại quốc tịch nếu thuộc diện được xét.
Người thường phải đi qua bước này là người nhập quốc tịch ở nước đòi bỏ quốc tịch cũ. Bài viết không bàn chuyện nên hay không nên, mà liệt kê những gì thay đổi để bạn sắp xếp trước khi ký đơn, nhất là phần nhà đất và giấy tờ gia đình.
Thôi quốc tịch là quyết định, không phải tự động
Theo Luật Quốc tịch 2008, công dân Việt Nam có đơn xin thôi quốc tịch thì có thể được thôi để nhập quốc tịch nước ngoài. Đơn nộp tại cơ quan đại diện Việt Nam khi bạn ở nước ngoài, hoặc tại Sở Tư pháp khi bạn cư trú ở Việt Nam; người quyết định là Chủ tịch nước. Nghĩa là nếu bạn chưa làm đơn, chưa có quyết định, bạn vẫn là công dân Việt Nam, bất kể đã nhập quốc tịch ở đâu.
Luật cũng nêu những trường hợp chưa được thôi: người đang nợ thuế hoặc có nghĩa vụ tài sản với cơ quan, tổ chức, cá nhân ở Việt Nam; người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự; người chưa chấp hành xong bản án. Cán bộ, công chức và người đang phục vụ trong lực lượng vũ trang thì không được thôi quốc tịch. Ngoài ra, việc thôi quốc tịch không được chấp thuận nếu làm phương hại đến lợi ích quốc gia của Việt Nam.
Vì có các điều kiện này, hồ sơ thôi quốc tịch thường kèm lý lịch tư pháp và có khi cả xác nhận không nợ thuế. Người đang có khoản vay, tranh chấp tài sản hay vụ việc chưa xong ở Việt Nam nên giải quyết trước, nếu không hồ sơ sẽ bị treo.
Trước và sau quyết định thôi: bảng đối chiếu nhanh
Bảng dưới đây so sánh theo nguyên lý chung. Chi tiết từng việc phụ thuộc văn bản hiện hành và cơ quan tiếp nhận, nên dùng bảng như danh sách việc cần hỏi.
| Việc | Khi còn quốc tịch Việt Nam | Sau khi thôi |
|---|---|---|
| Giấy đi lại về Việt Nam | Hộ chiếu Việt Nam | Hộ chiếu nước ngoài kèm thị thực, giấy miễn thị thực hoặc diện miễn thị thực |
| Thẻ căn cước Việt Nam | Được cấp, dùng làm giấy tuỳ thân | Không còn là công dân nên không dùng giấy tuỳ thân công dân |
| Nhà đất ở Việt Nam | Quyền như công dân theo Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023 | Quyền theo diện người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, hẹp hơn |
| Thừa kế đất ở quê | Nhận và đứng tên như công dân | Nhận theo phạm vi luật cho phép người gốc Việt; trường hợp không được đứng tên thì được hưởng giá trị |
| Cư trú dài ngày ở Việt Nam | Đăng ký thường trú, tạm trú như công dân | Theo luật dành cho người nước ngoài, giấy miễn thị thực hoặc thẻ cư trú |
| Bảo hộ của Việt Nam khi ở nước thứ ba | Là công dân Việt Nam được bảo hộ | Do nước có quốc tịch hiện tại bảo hộ |
Điểm hay bị bỏ sót là thứ tự: ai đang đứng tên đất, sổ tiết kiệm, cổ phần ở Việt Nam thì nên nhìn lại trước khi nộp đơn thôi, vì xử lý khi còn là công dân thường đơn giản hơn.
Nhà đất, thừa kế: phần cần sắp xếp trước nhất
Đất đang đứng tên mình. Quyền sử dụng đất đã đứng tên không bị thu hồi chỉ vì bạn thôi quốc tịch, nhưng các giao dịch sau đó sẽ xét theo tư cách mới. Hỏi văn phòng đăng ký đất đai nơi có đất về việc cập nhật thông tin và những gì bạn còn làm được.
Đất cha mẹ định để lại. Nếu cha mẹ muốn tặng cho hoặc để lại thừa kế, người còn là công dân có quyền rộng hơn. Gia đình nên bàn sớm, lập di chúc rõ ràng, và tính đến việc bạn có thể chỉ được hưởng giá trị của phần thừa kế chứ không đứng tên một số loại đất.
Nhờ người khác đứng tên hộ. Đây là cách nhiều người nghĩ tới và cũng là nguồn tranh chấp kéo dài nhất. Pháp luật bảo vệ người đứng tên trên giấy; thoả thuận miệng hay giấy viết tay rất khó dùng khi có mâu thuẫn. Đừng chọn cách này để né giới hạn của luật.
Nhà ở trong dự án. Luật Nhà ở 2023 cho người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được nhập cảnh vào Việt Nam mua, sở hữu nhà ở theo diện riêng. Nếu nhu cầu của bạn là một căn hộ để về ở, hãy hỏi kỹ diện này thay vì vội giữ quốc tịch chỉ vì nhà.
Đi lại và cư trú: về quê theo tư cách mới
Sau khi thôi quốc tịch, bạn nhập cảnh Việt Nam bằng hộ chiếu nước ngoài. Tuỳ quốc tịch đang có, bạn có thể thuộc diện miễn thị thực đơn phương hay song phương với số ngày giới hạn, xin thị thực điện tử, hoặc xin giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài và thân nhân. Giấy miễn thị thực thường thuận tiện nhất cho người về quê nhiều lần trong năm; giấy tờ chứng minh gốc Việt như hộ chiếu Việt Nam cũ, khai sinh, quyết định cho thôi quốc tịch chính là căn cứ để xin.
Hộ chiếu Việt Nam cũ không còn dùng để đi lại. Đừng dùng nó để nhập cảnh "cho tiện" sau khi đã có quyết định thôi; ngoài việc sai quy định, việc này còn làm rối hồ sơ của chính bạn ở cả hai nước. Giữ cuốn cũ cẩn thận vì nó là bằng chứng gốc Việt có giá trị cho các thủ tục về sau.
Nếu muốn ở Việt Nam lâu, chẳng hạn chăm cha mẹ già vài năm, hãy tìm hiểu diện thẻ tạm trú hay thường trú dành cho người nước ngoài có cha mẹ, vợ chồng, con là công dân Việt Nam. Những diện này do Cục Quản lý xuất nhập cảnh tiếp nhận và có điều kiện riêng. Hồ sơ thường cần giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình với công dân Việt Nam, nên đừng để thất lạc khai sinh của mình và giấy tờ của cha mẹ sau khi đã thôi quốc tịch.
Con cái và gia đình: quốc tịch của ai thay đổi
Việc bạn thôi quốc tịch không làm thay đổi quốc tịch của vợ hoặc chồng. Với con chưa thành niên, Luật Quốc tịch có quy định riêng: quốc tịch của con có thể thay đổi theo cha mẹ trong một số trường hợp, và với con từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi, việc thay đổi quốc tịch cần có văn bản đồng ý của chính con.
Ví dụ giả định: anh Minh ở Nhật làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam để nhập quốc tịch Nhật, cùng lúc cho con trai mười sáu tuổi nhập quốc tịch theo. Con cần ký văn bản đồng ý, và hồ sơ thôi quốc tịch của con được xét song song. Nếu con không đồng ý, con giữ quốc tịch Việt Nam; gia đình khi đó có hai tư cách khác nhau khi về nước.
Những quyết định như vậy nên được bàn bạc thẳng thắn trong nhà. Con lớn lên có thể muốn học, làm việc ở Việt Nam, và quốc tịch Việt Nam giúp nhiều việc dễ hơn. Một lần nữa, hãy kiểm cả luật quốc tịch của nước bạn đang sống, vì có nước đòi trẻ em cũng phải chọn một quốc tịch khi tới tuổi nhất định.
Danh sách việc nên làm trước khi ký đơn thôi
Thôi quốc tịch là một bước khó đảo ngược nhanh. Dành vài tuần làm các việc sau sẽ đỡ nhiều năm vướng mắc:
- Xác nhận chắc rằng nước bạn sắp nhập quốc tịch thật sự đòi bỏ quốc tịch cũ, và đòi vào thời điểm nào (trước hay sau khi được chấp thuận nhập quốc tịch).
- Rà toàn bộ tài sản đứng tên mình ở Việt Nam: đất, nhà, sổ tiết kiệm, cổ phần, xe; hỏi cơ quan liên quan về việc gì nên làm khi còn là công dân.
- Thanh toán hoặc thu xếp các khoản nợ, nghĩa vụ thuế ở Việt Nam để hồ sơ không bị treo.
- Chụp và lưu bản sao hộ chiếu Việt Nam, khai sinh, căn cước, giấy của cha mẹ; đây là bằng chứng gốc Việt cho các thủ tục sau này.
- Bàn với cha mẹ về di chúc, tặng cho, để tránh tình huống tài sản để lại cho bạn mà bạn không đứng tên được.
- Quyết định về quốc tịch của con chưa thành niên, nói chuyện với con từ mười lăm tuổi trở lên.
- Lưu giữ quyết định cho thôi quốc tịch ở nơi an toàn; nó cần cho cả việc xin giấy miễn thị thực lẫn thủ tục trở lại nếu có.
Hiểu lầm hay gặp quanh chuyện thôi quốc tịch
"Thôi quốc tịch là bị xoá khỏi gia phả, mất quyền với gia đình." Không. Quan hệ cha mẹ con, anh chị em, quyền thừa kế theo pháp luật dân sự vẫn còn; chỉ cách thực hiện một số quyền về đất đai thay đổi theo tư cách người gốc Việt.
"Đã nhập quốc tịch Nhật, Hàn thì coi như đã thôi quốc tịch Việt Nam." Phía Việt Nam chỉ ghi nhận việc thôi khi có quyết định của Chủ tịch nước. Nếu nước kia đòi bỏ quốc tịch cũ, họ thường cần chính văn bản xác nhận đó, nên đây là thủ tục phải làm thật chứ không tự diễn ra.
"Thôi xong là không bao giờ có lại." Luật Quốc tịch có thủ tục trở lại quốc tịch với các diện được xét. Không dễ và không đương nhiên, nhưng không đóng cửa vĩnh viễn.
"Thôi quốc tịch thì mỗi lần về nước sẽ bị làm khó." Bạn chỉ chuyển sang nhóm quy định dành cho người nước ngoài gốc Việt, trong đó có giấy miễn thị thực khá thuận tiện cho người về thăm nhà nhiều lần. Điều quan trọng là nhập cảnh đúng giấy, khai báo tạm trú qua nơi lưu trú hoặc người thân theo quy định, và ở đúng thời hạn được phép. Nhiều người về quê đều đặn hằng năm theo cách này mà không gặp trở ngại gì.
"Ký đơn thôi rồi vẫn rút lại được bất cứ lúc nào." Trước khi có quyết định, bạn nên hỏi cơ quan tiếp nhận về việc rút đơn. Sau khi đã có quyết định, muốn có lại quốc tịch thì phải đi đường trở lại, không có chuyện huỷ ngang.
Câu hỏi thường gặp
Thôi quốc tịch Việt Nam rồi có còn được gọi là kiều bào không?
Có. Trong cách dùng của Luật Quốc tịch, người đã thôi quốc tịch nhưng có gốc Việt là người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, vẫn nằm trong nhóm người Việt Nam ở nước ngoài mà Nhà nước có chính sách hướng về.
Đất cha mẹ đã cho từ trước khi thôi quốc tịch có bị mất không?
Quyền sử dụng đất đã được ghi nhận hợp pháp không mất chỉ vì bạn thôi quốc tịch. Tuy vậy các giao dịch tiếp theo như chuyển nhượng, thế chấp sẽ xét theo tư cách hiện tại. Hỏi văn phòng đăng ký đất đai nơi có đất để biết việc cụ thể.
Đã thôi quốc tịch thì có làm lại hộ chiếu Việt Nam được không?
Không, vì hộ chiếu Việt Nam chỉ cấp cho công dân Việt Nam. Nếu muốn có lại hộ chiếu, bạn phải được trở lại quốc tịch Việt Nam trước, theo thủ tục và các diện được xét trong Luật Quốc tịch.
Quyết định thôi quốc tịch bị mất thì làm sao?
Bạn có thể hỏi cơ quan đại diện Việt Nam nơi đã nộp hồ sơ hoặc Bộ Tư pháp về việc xin bản sao, xác nhận đã được thôi quốc tịch. Trong lúc chờ, hộ chiếu Việt Nam cũ và khai sinh vẫn là bằng chứng gốc Việt dùng cho giấy miễn thị thực.
Thôi quốc tịch có làm mất lương hưu bảo hiểm xã hội đã đóng ở Việt Nam không?
Chế độ bảo hiểm xã hội gắn với quá trình đóng và quy định của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, không đơn thuần vào quốc tịch. Người đã đóng ở Việt Nam trước khi ra nước ngoài nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về quyền của mình trước khi thay đổi quốc tịch.
Nước sở tại cho giữ hai quốc tịch thì có nên thôi quốc tịch Việt Nam không?
Không có lý do pháp lý buộc bạn phải thôi khi nước sở tại không đòi. Việc giữ hay thôi tuỳ hoàn cảnh riêng: tài sản, gia đình ở Việt Nam, nghĩa vụ ở hai nước. Hãy cân nhắc các thay đổi nêu trong bài trước khi quyết định.