Người Việt ở Nhật Bản có khoảng 565.000 người vào cuối năm 2023 theo số liệu của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật, là nhóm người nước ngoài đông thứ hai sau người Trung Quốc. Phần lớn là thực tập sinh kỹ năng, lao động kỹ năng đặc định, du học sinh và kỹ sư; ngày càng nhiều gia đình người Việt sinh con, mua nhà, ở lại lâu dài.
Con số này chỉ tính người đang mang quốc tịch Việt Nam; người đã nhập quốc tịch Nhật không còn trong thống kê. Cộng đồng tăng rất nhanh trong khoảng mười lăm năm gần đây nên có cấu trúc khác hẳn ở Mỹ hay châu Âu: trẻ, nhiều người độc thân, sống theo nhà máy và trường học. Bài dưới tả các vùng đông người Việt, nghề nghiệp, nơi sinh hoạt và những chỗ người mới sang hay vướng.
Các nhóm người Việt ở Nhật và nhịp sống của từng nhóm
Tư cách lưu trú quyết định gần như mọi thứ: được làm việc gì, bao nhiêu giờ, có được đổi chỗ làm hay đưa gia đình sang không. Bảng dưới tả nét chung của từng nhóm, chi tiết điều kiện cần đọc trên trang chính thức của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Nhật.
| Nhóm | Thường làm | Nhịp sống điển hình | Điều hay vướng |
|---|---|---|---|
| Thực tập sinh kỹ năng | Xây dựng, cơ khí, chế biến thực phẩm, nông nghiệp, may mặc | Ở ký túc xá do công ty bố trí, làm theo ca, ít thời gian ra ngoài | Khó đổi chỗ làm, nợ phí trước khi sang, bị giữ giấy tờ |
| Kỹ năng đặc định | Điều dưỡng, nhà hàng, xây dựng, chế tạo, nông nghiệp | Tự thuê nhà, lương tương đương người Nhật cùng việc | Thi tiếng và thi tay nghề, giữ hồ sơ đầy đủ khi đổi chỗ |
| Du học sinh | Học trường tiếng, cao đẳng nghề, đại học; làm thêm ở cửa hàng tiện lợi, kho | Vừa học vừa làm, ở nhà chung | Làm quá giờ cho phép, chuyên cần thấp ảnh hưởng gia hạn |
| Kỹ sư, nhân viên văn phòng | Công nghệ thông tin, cơ khí, phiên dịch, thương mại | Sống như nhân viên Nhật, nhiều người đưa gia đình sang | Giờ làm dài, áp lực văn hoá công sở |
| Gia đình định cư | Đủ nghề, nhiều người mở quán ăn, tiệm tạp hoá | Con học trường Nhật, mua nhà | Con mất dần tiếng Việt |
Nhật đã thông qua việc thay chương trình thực tập sinh kỹ năng bằng một chế độ đào tạo – tuyển dụng mới, dự kiến áp dụng từ khoảng năm 2027, với mục tiêu cho phép đổi chỗ làm dễ hơn. Người đang và sắp sang Nhật nên theo dõi thông báo chính thức của phía Nhật thay vì nghe lời truyền miệng.
Người Việt sống ở vùng nào của Nhật
Người Việt có mặt ở cả 47 tỉnh của Nhật, kể cả những vùng nông thôn hẻo lánh vì thực tập sinh làm trong nông trại, xưởng chế biến hải sản. Đông nhất là vùng thủ đô (Tokyo, Saitama, Kanagawa, Chiba), vùng Chūbu quanh Nagoya (Aichi, Gifu), vùng Kansai (Osaka, Hyōgo, Kyoto), cùng Fukuoka, Gunma, Ibaraki, Hiroshima.
Có hai cộng đồng lâu đời hơn cả: quận Nagata ở Kōbe, nơi từ cuối thế kỷ 20 nhiều gia đình người Việt làm trong các xưởng giày cao su, và một khu nhà ở công cộng lớn ở Yamato, Kanagawa, nơi nhiều gia đình người Việt, người Lào, người Campuchia sống cạnh nhau. Ở các nơi này có chùa Việt, lớp tiếng Việt, cửa hàng tạp hoá Việt từ khá lâu.
Với lớp người mới sang, cộng đồng hình thành quanh nhà ga có tiệm tạp hoá Việt. Ở các khu gần ga lớn tại Tokyo, Osaka, Nagoya, Fukuoka có tiệm bán rau thơm, nước mắm, bánh phở, quán phở, bánh mì, tiệm điện thoại, văn phòng dịch thuật do người Việt mở, nhộn nhịp nhất vào chiều chủ nhật.
Những nghề người Việt làm ở Nhật
Chế biến thực phẩm. Nhóm đông nhất của thực tập sinh và lao động kỹ năng đặc định: nhà máy làm cơm hộp, bánh, đồ ăn sẵn cho chuỗi cửa hàng tiện lợi, xưởng chế biến cá, thịt. Làm theo ca, nhiều ca đêm.
Xây dựng và cơ khí. Giàn giáo, cốp pha, cốt thép, hàn, sơn, lắp ráp linh kiện ô tô. Công việc nặng, rủi ro tai nạn, cần đặc biệt chú ý trang bị bảo hộ và bảo hiểm tai nạn lao động.
Nông nghiệp và nghề cá. Trồng rau, chăm bò sữa, nuôi gà, đánh bắt và nuôi hàu ở các vùng ven biển. Nhiều nơi ở rất xa thành phố, ít người Việt.
Chăm sóc người cao tuổi. Ngành đang thiếu người trầm trọng ở Nhật; nhiều người Việt sang theo diện điều dưỡng, kỹ năng đặc định chăm sóc, có thể thi chứng chỉ quốc gia để ở lâu dài.
Văn phòng, công nghệ, phiên dịch. Kỹ sư công nghệ thông tin, kỹ sư cơ khí, nhân viên kinh doanh với thị trường Việt Nam, phiên dịch cho các công ty có lao động Việt.
Kinh doanh trong cộng đồng. Quán ăn, tiệm tạp hoá, văn phòng hỗ trợ thủ tục, tiệm điện thoại, dịch vụ gửi hàng về Việt Nam. Đây là nhóm người Việt ở lâu năm nhất, nhiều người có vĩnh trú hoặc đã nhập quốc tịch Nhật.
Chùa Việt, hội đồng hương và những nơi người Việt tìm tới nhau
Ở Nhật, chùa Việt có vai trò đặc biệt: không chỉ là nơi lễ bái mà còn là chỗ trú chân cho thực tập sinh bỏ việc vì bị đối xử tệ, nơi gửi tro cốt của người mất chờ đưa về nước, nơi tổ chức Tết, Vu Lan, Trung thu. Một số chùa ở Saitama, Tokyo, Kōbe, Osaka được người Việt khắp vùng biết tới.
Các hội đồng hương theo tỉnh, hội người Việt theo vùng, hội thanh niên – sinh viên Việt Nam tại Nhật và các hội ở từng trường đại học tổ chức giải bóng đá, hội Tết, văn nghệ, hiến máu. Nhiều cuộc gặp lớn nhất trong năm là các lễ hội Việt Nam tổ chức ở công viên trung tâm Tokyo, Osaka, Nagoya, Fukuoka vào mùa xuân hoặc mùa thu, nơi người Việt khắp vùng tụ về.
Chính quyền địa phương ở Nhật có quầy tư vấn cho người nước ngoài, nhiều nơi có nhân viên hoặc dịch vụ thông dịch tiếng Việt. Những quầy này giúp chuyện thuế cư trú, bảo hiểm y tế quốc dân, trường học cho con, và miễn phí. Người Việt mới sang ít biết tới vì quen hỏi trong nhóm mạng xã hội.
Những chỗ người mới sang Nhật hay vướng
Thứ nhất là nợ trước khi sang. Nhiều thực tập sinh mang khoản vay lớn để trả phí, nên không dám rời công ty dù bị đối xử tệ. Nếu chủ giữ hộ chiếu, thẻ lưu trú, sổ ngân hàng, ép làm quá giờ, trả lương không đúng, đó là vi phạm; có thể báo cơ quan giám sát thực tập sinh của Nhật, cục lao động địa phương, và cơ quan đại diện Việt Nam.
Thứ hai là rác, tiếng ồn và nếp sống chung. Xếp rác sai ngày, nói chuyện to buổi tối trong khu nhà ở là lý do phổ biến khiến người Việt bị hàng xóm phàn nàn. Mỗi địa phương có lịch phân loại rác riêng, xin ở quầy hành chính thành phố, nhiều nơi có bản tiếng Việt.
Thứ ba là các mời chào qua mạng: mua bán tài khoản ngân hàng, thẻ điện thoại, nhận hàng hộ, "việc nhẹ lương cao". Bán hay cho mượn tài khoản ngân hàng, thẻ lưu trú ở Nhật là phạm pháp và có thể dẫn tới bị trục xuất. Thứ tư là sức khoẻ tinh thần: làm ca đêm, sống ở vùng xa, không nói được tiếng Nhật, nhiều người rơi vào trầm cảm. Đừng giữ một mình; chùa, hội đồng hương, quầy tư vấn người nước ngoài và cơ quan đại diện là những chỗ có thể tìm tới.
Gia đình người Việt ở lại Nhật lâu dài
Khi kỹ sư, lao động kỹ năng đặc định bậc cao được đưa gia đình sang, số trẻ em Việt sinh ra và lớn lên ở Nhật tăng nhanh. Trẻ học trường Nhật, nói tiếng Nhật với bạn, nhiều em nói tiếng Việt kém dần sau vài năm. Một số chùa, hội phụ huynh mở lớp tiếng Việt cuối tuần ở Tokyo, Osaka, Kōbe, Nagoya; ở vài địa phương trường học có chương trình giữ tiếng mẹ đẻ cho học sinh gốc nước ngoài.
Cha mẹ người Việt ở Nhật cũng gặp khó với hệ thống giấy tờ, thư trường gửi về toàn chữ Nhật, các buổi họp phụ huynh. Nhiều địa phương có tình nguyện viên hoặc thông dịch viên hỗ trợ phụ huynh nước ngoài; nên chủ động hỏi nhà trường.
Khi có con sinh ở Nhật, cha mẹ còn quốc tịch Việt Nam cần làm khai sinh với chính quyền Nhật và đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam, làm hộ chiếu cho con, rồi xin tư cách lưu trú cho con với phía Nhật trong thời hạn quy định. Các bước chi tiết thuộc danh mục hộ tịch gia đình của trang.
Động đất, bão và an toàn khi sống ở Nhật
Người mới sang Nhật thường chưa từng trải qua động đất. Nên biết nơi sơ tán của khu mình ở (thường là trường học, công viên gần nhà), chuẩn bị một túi khẩn cấp có nước, đồ ăn khô, đèn pin, pin dự phòng, thuốc thường dùng, bản sao giấy tờ tuỳ thân, và thống nhất với người thân cách liên lạc khi mất sóng điện thoại.
Chính quyền địa phương phát thông tin thiên tai bằng nhiều thứ tiếng; đài phát thanh công cộng của Nhật có bản tin tiếng Việt; nhiều thành phố có hướng dẫn phòng chống thiên tai bằng tiếng Việt ở quầy tư vấn người nước ngoài. Khi có cảnh báo sóng thần ở vùng ven biển, lên chỗ cao ngay, không quay lại lấy đồ.
Ký túc xá của thực tập sinh ở vùng xa đôi khi không được phổ biến kỹ về sơ tán; người lao động có quyền hỏi công ty và tổ chức quản lý về kế hoạch khi có thiên tai. Sau những trận động đất lớn, cơ quan đại diện Việt Nam thường lập đầu mối tiếp nhận thông tin về công dân, nên lưu sẵn đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của đại sứ quán và các tổng lãnh sự quán.
Mùa hè ở Nhật còn có nắng nóng gay gắt và bão. Người làm ngoài trời ở công trường, nông trại cần uống nước đều, nghỉ trong bóng râm, và báo ngay cho người phụ trách khi thấy chóng mặt, buồn nôn. Say nắng là một trong những nguyên nhân tai nạn lao động mà lao động nước ngoài hay chủ quan.
Câu hỏi thường gặp
Ở Nhật có bao nhiêu người Việt?
Khoảng 565.000 người vào cuối năm 2023 theo số liệu của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật, đông thứ hai sau người Trung Quốc. Con số chỉ tính người đang mang quốc tịch Việt Nam và tăng mạnh qua từng năm; số liệu mới nhất được công bố định kỳ trên trang của cơ quan này.
Người Việt ở Nhật sống nhiều nhất ở đâu?
Vùng thủ đô gồm Tokyo, Saitama, Kanagawa, Chiba; vùng quanh Nagoya như Aichi, Gifu; vùng Kansai như Osaka, Hyōgo; và Fukuoka. Thực tập sinh thì có mặt ở cả 47 tỉnh vì làm ở nhà máy, nông trại vùng nông thôn.
Thực tập sinh bị công ty giữ hộ chiếu thì làm gì?
Công ty giữ hộ chiếu, thẻ lưu trú của thực tập sinh là vi phạm quy định của Nhật. Bạn có thể đòi lại, báo cơ quan giám sát chương trình thực tập sinh, cục lao động địa phương, và liên hệ đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán Việt Nam qua đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của cơ quan.
Ở Nhật có chùa Việt không?
Có, ở nhiều tỉnh như Saitama, Tokyo, Kanagawa, Hyōgo, Osaka, Aichi. Chùa Việt ở Nhật là nơi lễ Tết, Vu Lan, nơi gửi tro cốt người mất chờ đưa về nước, và là chỗ nương tựa của nhiều người lao động gặp khó khăn.
Du học sinh ở Nhật được làm thêm bao nhiêu giờ?
Du học sinh cần giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú và chỉ được làm thêm trong giới hạn giờ mỗi tuần theo quy định của Nhật, kỳ nghỉ dài được nới hơn. Vượt giới hạn có thể bị từ chối gia hạn lưu trú. Mức giờ cụ thể cần đọc trên trang của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Nhật.
Có nên cho người khác mượn tài khoản ngân hàng ở Nhật khi về nước?
Không. Bán, cho mượn hay để lại tài khoản ngân hàng, thẻ điện thoại cho người khác dùng là phạm pháp ở Nhật, tài khoản thường bị dùng để nhận tiền lừa đảo. Trước khi về nước nên làm thủ tục đóng tài khoản, cắt điện thoại, khai báo rời nơi cư trú.