Người Việt ở Đức, Séc, Ba Lan sống bằng buôn bán là chính: chợ bán sỉ, cửa hàng tạp hoá, quán ăn, tiệm nail, và các trung tâm thương mại Việt rất lớn ở Berlin, Praha, Warszawa. Đức có khoảng 200.000 người gốc Việt theo các ước tính gần đây, Séc khoảng 60.000–65.000, Ba Lan vài chục nghìn; con số khác nhau tuỳ nguồn và tuỳ có tính người đã nhập quốc tịch hay không.
Phần lớn sang từ nửa sau thế kỷ 20 qua nhiều con đường: học tập, làm việc, đoàn tụ gia đình. Ngày nay thế hệ thứ hai lớn lên ở đây nổi tiếng học giỏi, và dòng người trẻ sang Đức học nghề điều dưỡng, kỹ thuật đang tăng nhanh. Bài dưới tả đời sống ở từng nước, những nơi tụ họp và các thay đổi mà người mới sang nên biết.
Đức: Berlin, Leipzig, Dresden và cả miền Tây
Người Việt ở Đức sống nhiều nhất ở Berlin, rồi tới các bang phía đông như Sachsen (Leipzig, Dresden, Chemnitz), Thüringen, Brandenburg, Mecklenburg-Vorpommern (Rostock), và các thành phố lớn phía tây như Hamburg, Frankfurt, München, Köln. Ở miền đông, người Việt chủ yếu buôn bán; ở miền tây có nhiều gia đình định cư lâu năm làm đủ nghề.
Ở quận Lichtenberg, Berlin, có một trung tâm bán sỉ lớn của người Việt, người trong cộng đồng gọi theo tên chợ Đồng Xuân ở Hà Nội. Đó là cả một khu nhà kho chia thành hàng trăm quầy hàng quần áo, giày dép, đồ gia dụng, xen với quán phở, tiệm cắt tóc, văn phòng dịch thuật, tiệm bán thực phẩm Việt. Chủ tiệm tạp hoá, tiệm hoa, quán ăn khắp miền đông nước Đức về đây lấy hàng.
Người Việt ở Đức nổi tiếng với tiệm hoa, quán ăn châu Á, tiệm nail, quầy bán hàng ở chợ. Những năm gần đây, nhiều quán ăn do người Việt trẻ mở ở Berlin, Hamburg, Leipzig theo phong cách hiện đại đã thành địa chỉ quen của người Đức.
Thế hệ thứ hai ở Đức và dòng người sang học nghề
Nhiều khảo sát ở các bang miền đông nước Đức từ cuối những năm 2000 ghi nhận tỉ lệ học sinh gốc Việt vào trường phổ thông hướng đại học cao hơn rõ rệt so với mức trung bình, dù cha mẹ phần lớn làm nghề buôn bán và nói tiếng Đức chưa thạo. Báo chí Đức từng gọi đây là "câu chuyện thành công trong im lặng". Mặt trái ít được nói tới là áp lực học hành rất lớn và khoảng cách ngôn ngữ giữa cha mẹ và con cái.
Từ khoảng năm 2015, Đức trở thành điểm đến của nhiều người trẻ Việt Nam theo diện học nghề, nhất là điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, nhà hàng khách sạn, cơ khí. Người học nghề vừa học ở trường nghề vừa làm ở cơ sở đào tạo và nhận phụ cấp. Đây là con đường hợp pháp, nhưng chất lượng chương trình phụ thuộc nhiều vào cơ sở đào tạo; người học nên đọc kỹ hợp đồng đào tạo bằng tiếng Đức, giữ bản sao và hỏi phòng tư vấn của phòng thương mại, phòng thủ công địa phương khi có tranh chấp.
Người mới sang Đức cần quen với nhiều thủ tục bằng giấy: đăng ký nơi cư trú ở văn phòng công dân trong vài tuần đầu, mở tài khoản, đăng ký bảo hiểm y tế bắt buộc. Thư từ cơ quan nhà nước có hạn trả lời; để thư không mở là sai lầm phổ biến nhất của người mới sang.
Séc: những cửa hàng tạp hoá mở tới khuya và khu chợ phía nam Praha
Người Việt ở Séc là một trong các cộng đồng người nước ngoài lớn nhất nước này, khoảng 60.000–65.000 người theo các số liệu của cơ quan thống kê và cơ quan nội vụ Séc những năm gần đây, chưa kể người đã nhập quốc tịch. Năm 2013, người Việt được ghi nhận là một dân tộc thiểu số chính thức của Séc, có đại diện trong hội đồng các dân tộc thiểu số của chính phủ.
Hình ảnh quen thuộc nhất là cửa hàng tạp hoá của người Việt mở từ sáng sớm tới tối muộn, có mặt gần như ở mọi khu phố Séc; người Séc gọi chung các tiệm này bằng một từ có nghĩa là "cửa hàng buổi tối". Ở phía nam Praha có khu chợ Sapa, một khu thương mại rộng với các kho hàng, quầy thực phẩm, quán ăn, tiệm làm tóc, chùa, lớp học, được ví như một "khu phố Việt thu nhỏ".
Ngoài Praha, người Việt sống nhiều ở Cheb, Plzeň, Brno, Ostrava, Ústí nad Labem và các thị trấn sát biên giới với Đức, nơi trước đây có những chợ biên giới bán cho khách từ Đức sang. Thế hệ thứ hai ở Séc nói tiếng Séc như người bản xứ, nhiều người làm luật sư, bác sĩ, kiến trúc sư, chủ doanh nghiệp công nghệ, và tự gọi mình bằng một cái tên vui là "chuối" — vỏ vàng ruột trắng.
Ba Lan, Slovakia, Hungary và các nước lân cận
Ở các nước Trung Đông Âu khác, cộng đồng người Việt nhỏ hơn nhưng có nét chung: buôn bán là nghề chính, quán ăn Việt là chỗ gặp nhau.
- Ba Lan: người Việt tập trung ở Warszawa. Phía nam thủ đô có khu trung tâm bán sỉ lớn, nơi nhiều người Việt thuê kho, quầy bán quần áo, giày dép. Quầy phở, quán ăn Việt có mặt khắp Warszawa và đã thành món quen của người Ba Lan.
- Slovakia: cộng đồng nhỏ ở Bratislava và các thành phố phía tây, gắn với buôn bán, quán ăn.
- Hungary: người Việt sống chủ yếu ở Budapest, làm thương mại, nhà hàng; có chùa, hội người Việt và hội sinh viên.
- Romania, Bulgaria: cộng đồng nhỏ, phần lớn là người buôn bán và du học sinh.
- Các nước Baltic: số người Việt ít, chủ yếu là du học sinh và người lao động theo hợp đồng mới sang những năm gần đây.
Ở các nước này, đại sứ quán Việt Nam tại thủ đô thường là cơ quan đại diện duy nhất, nên người ở các thành phố xa nên theo dõi lịch làm việc lưu động mà đại sứ quán thông báo trên trang của mình.
Những thay đổi người Việt ở vùng này đang trải qua
Chợ bán sỉ thu hẹp. Mua bán qua mạng làm lượng khách tới các chợ bán sỉ giảm. Nhiều gia đình chuyển sang mở quán ăn, tiệm nail, bán hàng trực tuyến, hoặc cho con cái tiếp quản theo cách làm mới.
Cửa hàng tạp hoá chịu cạnh tranh. Chuỗi siêu thị mở cửa dài giờ hơn khiến lợi thế "mở tới khuya" của tiệm Việt yếu dần. Nhiều tiệm chuyển sang bán thêm rau quả tươi, đồ ăn sẵn, đồ uống thủ công.
Thế hệ hai không nối nghề. Con cái học xong đại học thường làm nghề khác, nên câu hỏi "ai giữ tiệm" là chuyện của nhiều gia đình. Có gia đình bán tiệm, có gia đình con cái làm song song vài năm rồi chuyển hẳn.
Người trẻ sang theo đường mới. Học nghề ở Đức, làm việc theo hợp đồng lao động ở Séc, Ba Lan, Slovakia trong nhà máy, xây dựng. Nhóm này sống khác hẳn thế hệ buôn bán: ở ký túc xá, đi làm theo ca, ít khi tới chợ, nên dễ bị cô lập nếu không tìm tới hội người Việt hay chùa gần nơi ở.
Giữ tiếng Việt khó hơn. Cha mẹ bận buôn bán từ sáng tới tối, con lớn lên với tiếng Đức, tiếng Séc. Các lớp tiếng Việt ở chùa, ở trung tâm thương mại Việt và các hội phụ huynh là chỗ dựa chính.
Tết, chùa và lớp tiếng Việt ở Đức, Séc, Ba Lan
Ở Berlin, Leipzig, Praha, Warszawa, chùa Việt thường nằm ngay trong hoặc gần các trung tâm thương mại Việt, vì đó là nơi người Việt có mặt mỗi ngày. Dịp Tết, cả khu chợ thành nơi hội: quầy bán bánh chưng, giò, hoa, câu đối, múa lân ở sân chợ, buổi văn nghệ tối giao thừa.
Các trung tâm thương mại này cũng có lớp tiếng Việt cuối tuần cho trẻ, lớp tiếng Đức, tiếng Séc cho người lớn, văn phòng hỗ trợ giấy tờ, dịch thuật. Với người mới sang, đó là chỗ tìm việc, tìm phòng, hỏi đường nhanh nhất, nhưng cũng là nơi có những dịch vụ giấy tờ không rõ ràng; mọi việc liên quan tới cư trú nên kiểm lại với cơ quan nhà nước nước sở tại.
Ở các thành phố nhỏ của Đức và Séc, không có chợ Việt lớn, người Việt sinh hoạt quanh một ngôi chùa nhỏ, một nhà thờ có thánh lễ tiếng Việt hoặc nhóm đồng hương. Nhiều nơi tổ chức Trung thu cho trẻ em kết hợp với trường học địa phương, mời cả bạn học người Đức, người Séc tới rước đèn.
Người mới sang Séc và Ba Lan: thủ tục, ngôn ngữ và những cái bẫy
Người nước ngoài ở Séc phải đăng ký nơi ở và làm thủ tục cư trú với cơ quan quản lý người nước ngoài thuộc Bộ Nội vụ Séc, có bảo hiểm y tế phù hợp với loại cư trú. Ở Ba Lan, thẻ cư trú do văn phòng chính quyền vùng cấp. Hồ sơ phần lớn bằng tiếng Séc, tiếng Ba Lan, nên nhiều người dựa vào phiên dịch trong cộng đồng; nên chọn phiên dịch có chứng nhận và luôn tự giữ bản sao mọi thứ đã nộp.
Người sang làm việc theo hợp đồng trong nhà máy, xây dựng cần biết rõ chủ sử dụng thật là ai: công ty sản xuất hay một công ty cho thuê lại lao động. Lương, giờ làm, tiền ở ký túc xá, bảo hiểm phải ghi trong hợp đồng; khi bị nợ lương có thể khiếu nại với cơ quan thanh tra lao động nước sở tại và báo đại sứ quán Việt Nam.
Học tiếng nước sở tại là việc khó nhưng nên bắt đầu từ tháng đầu tiên. Người Việt ở Séc, Ba Lan nói được tiếng địa phương thường tự lo được giấy tờ, ít phụ thuộc người khác, và có lựa chọn nghề rộng hơn hẳn. Nhiều trường đại học và tổ chức phi lợi nhuận mở lớp ngôn ngữ chi phí thấp cho người nước ngoài.
Con cháu thế hệ thứ hai nhìn về cha mẹ
Những người con lớn lên sau quầy tạp hoá, sạp chợ của cha mẹ ở Đức, Séc nay đã ở tuổi ba mươi, bốn mươi. Nhiều người kể lại tuổi thơ một mình ở nhà vì cha mẹ đi bán từ sáng sớm tới tối, có em được gửi cho bảo mẫu người bản xứ nuôi nên nói tiếng Đức, tiếng Séc trước cả tiếng Việt.
Khi trưởng thành, nhiều người trong số họ trở thành cầu nối: làm luật sư, phiên dịch, cán bộ xã hội cho chính cộng đồng, giúp cha mẹ và người mới sang làm giấy tờ, đi khám bệnh. Một số viết sách, làm phim, mở triển lãm kể chuyện gia đình buôn bán của mình, giúp người bản xứ hiểu cộng đồng Việt nhiều hơn.
Điều họ hay nói lại với các gia đình trẻ: con cần cha mẹ ở bên hơn cần thêm một ca bán hàng. Một buổi tối trong tuần đóng tiệm sớm để ăn cơm cùng con, nói tiếng Việt, hỏi chuyện trường lớp, có giá trị lâu dài hơn khoản doanh thu của buổi tối ấy. Và khi con lớn, chính tiếng Việt giữ được trong những bữa cơm đó là thứ giúp hai thế hệ còn nói chuyện được với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Ở Đức có bao nhiêu người Việt?
Các ước tính gần đây thường nói khoảng 200.000 người gốc Việt, gồm người còn quốc tịch Việt Nam và người đã nhập quốc tịch Đức. Thống kê chính thức của Đức chỉ ghi rõ số người mang quốc tịch Việt Nam và số người có gốc di cư từ Việt Nam, nên mỗi nguồn cho một con số khác.
Chợ Sapa ở Praha là gì?
Đó là một khu thương mại lớn của người Việt ở phía nam Praha, gồm kho hàng, quầy bán thực phẩm, quần áo, quán ăn, tiệm làm tóc, văn phòng dịch vụ, có cả chùa và lớp học. Người Việt khắp Séc về đây mua hàng, ăn uống, sinh hoạt dịp lễ Tết; người Séc cũng tới ăn món Việt.
Vì sao học sinh gốc Việt ở Đức hay được khen học giỏi?
Nhiều khảo sát ở miền đông nước Đức ghi nhận tỉ lệ học sinh gốc Việt vào trường phổ thông hướng đại học cao hơn trung bình. Các nhà nghiên cứu thường nhắc tới kỳ vọng học hành rất cao của cha mẹ, dù cha mẹ ít thời gian và tiếng Đức hạn chế. Đi kèm là áp lực tâm lý mà các em ít khi nói ra.
Sang Đức học nghề điều dưỡng cần lưu ý gì?
Đọc kỹ hợp đồng đào tạo bằng tiếng Đức, biết ai là cơ sở đào tạo, phụ cấp mỗi tháng, giờ học và giờ làm. Giữ bản sao mọi giấy tờ, học tiếng Đức nghiêm túc trước khi đi. Việc chọn đơn vị đưa người sang thuộc một danh mục khác; ở đây chỉ nhắc rằng hợp đồng ở Đức mới là thứ ràng buộc quyền lợi của bạn.
Người Việt ở Ba Lan làm nghề gì?
Phần đông buôn bán quần áo, giày dép ở khu bán sỉ phía nam Warszawa, mở quán ăn Việt, tiệm nail, và một số làm trong công nghệ, dịch thuật, giáo dục. Những năm gần đây có thêm người lao động theo hợp đồng làm trong nhà máy, kho vận.
Đại sứ quán Việt Nam ở Séc, Ba Lan có làm việc lưu động không?
Một số cơ quan đại diện Việt Nam ở châu Âu tổ chức các đợt làm việc lưu động tại thành phố có đông người Việt để nhận hồ sơ hộ chiếu, hộ tịch, chứng thực. Lịch và nội dung mỗi đợt được thông báo trên trang của cơ quan đại diện, nên theo dõi thường xuyên.