Gia đình có ba lựa chọn khi người thân mất ở nước ngoài: an táng tại nơi đó, hoả táng tại nơi đó rồi mang tro cốt về, hoặc đưa thi hài về Việt Nam. Mang tro cốt về đơn giản hơn nhiều về giấy tờ, thời gian và chi phí; đưa thi hài về đòi xử lý bảo quản, quan tài đạt chuẩn vận chuyển, giấy phép của nước sở tại và kiểm dịch y tế khi nhập cảnh Việt Nam theo Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm 2007.
Không lựa chọn nào đúng hơn lựa chọn nào. Bài này đặt các phương án cạnh nhau, liệt kê giấy tờ từng đường, và chỉ ra những quyết định nên chốt trong vài ngày đầu để gia đình không bị dồn vào thế phải chọn vội.
Ba phương án đặt cạnh nhau
So sánh dưới đây ở mức nguyên lý; mức độ phức tạp thật phụ thuộc nước sở tại, nguyên nhân tử vong và hãng vận chuyển.
| Tiêu chí | An táng tại nước sở tại | Hoả táng, mang tro cốt về | Đưa thi hài về Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Giấy tờ | Theo luật nơi đó, ít liên quan Việt Nam | Giấy chứng tử, giấy chứng nhận hoả táng, giấy cho phép mang tro cốt | Nhiều nhất: giấy phép xuất, giấy xử lý bảo quản, xác nhận của cơ quan đại diện, kiểm dịch |
| Thời gian | Theo lịch nhà tang lễ | Thường nhanh hơn | Lâu nhất, phụ thuộc giấy phép và chuyến bay chở hàng |
| Chi phí tương đối | Tuỳ nơi, có nước rất cao | Thấp nhất trong ba | Cao nhất, gấp nhiều lần |
| Tang lễ ở quê | Chỉ làm lễ tưởng niệm | Làm lễ và an vị tro cốt | Làm đủ nghi thức truyền thống |
| Ràng buộc đặc biệt | Quyền thuê đất mộ có thời hạn ở một số nước | Một số bệnh truyền nhiễm buộc hoả táng tại chỗ | Có thể không được phép nếu tử vong do bệnh truyền nhiễm nguy hiểm |
Nhiều gia đình chọn đường thứ hai như một điểm cân bằng: vẫn đưa người thân về quê, vẫn làm lễ đủ, mà không phải chờ hàng tuần trong khi giấy tờ thi hài được xử lý. Nhưng nếu người mất từng dặn muốn được chôn ở quê nguyên vẹn, đó là di nguyện đáng được cân nhắc nghiêm túc trước mọi phép tính.
Giấy tờ khi mang tro cốt về
Tro cốt được coi là đã xử lý về mặt vệ sinh, nên thủ tục nhẹ hơn thi hài. Bộ giấy thường gặp:
- Giấy chứng tử bản đầy đủ của nước sở tại, nên có bản dịch tiếng Anh hoặc tiếng Việt kèm theo.
- Giấy chứng nhận hoả táng do cơ sở hoả táng cấp, ghi tên người mất và ngày hoả táng.
- Giấy cho phép mang tro cốt ra khỏi nước sở tại, ở những nước có yêu cầu này.
- Văn bản xác nhận hoặc hướng dẫn của cơ quan đại diện Việt Nam, nếu cơ quan đó có cấp theo thông lệ của họ.
- Hộ chiếu của người mất (đã báo huỷ theo hướng dẫn) và giấy tờ tuỳ thân của người mang tro cốt.
Hũ đựng nên làm bằng vật liệu soi chiếu được như gỗ, gốm mỏng hay vật liệu tổng hợp; hũ kim loại dày có thể khiến khâu soi chiếu an ninh không nhìn được bên trong và bị yêu cầu mở. Hỏi hãng hàng không trước việc mang tro cốt theo hành lý xách tay hay ký gửi, vì mỗi hãng có quy định riêng, và đóng gói kín, chèn chặt để không bị va đập.
Khi đến cửa khẩu Việt Nam, chủ động khai với bộ phận kiểm dịch y tế và hải quan rằng mình mang tro cốt người thân, xuất trình giấy chứng tử và giấy chứng nhận hoả táng. Việc này thường diễn ra nhanh nếu giấy tờ đủ.
Đưa thi hài về: trình tự chung
Đưa thi hài qua biên giới là việc của nhiều bên: bệnh viện, cơ quan hộ tịch và y tế nước sở tại, nhà tang lễ có dịch vụ vận chuyển quốc tế, hãng hàng không chở hàng, cơ quan đại diện Việt Nam và kiểm dịch y tế Việt Nam. Trình tự thường gặp:
- Có giấy chứng tử, và nếu tử vong bất thường thì có văn bản của cơ quan điều tra cho phép di chuyển thi hài.
- Nhà tang lễ xử lý bảo quản thi hài theo chuẩn vận chuyển quốc tế, đặt vào quan tài kín đạt yêu cầu của hãng vận chuyển; xin giấy chứng nhận việc xử lý này.
- Xin giấy phép đưa thi hài ra khỏi nước sở tại theo luật nơi đó.
- Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam để được hướng dẫn và xác nhận giấy tờ cần cho phía Việt Nam.
- Đặt chỗ vận chuyển với hãng hàng không; gia đình ở Việt Nam chuẩn bị người nhận tại sân bay và phương tiện đưa về quê.
- Tại cửa khẩu, kiểm dịch y tế kiểm tra hồ sơ và thi hài theo quy định; sau đó hải quan làm thủ tục nhận.
- Đưa về địa phương, an táng tại nghĩa trang hoặc nơi được phép theo quy định của địa phương.
Khi người mất do bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm nguy hiểm, cơ quan y tế nước sở tại hoặc Việt Nam có thể không cho phép vận chuyển thi hài và yêu cầu hoả táng tại chỗ. Hỏi điều này ngay từ đầu, trước khi đặt cọc bất kỳ dịch vụ nào.
Lễ viếng ở nước sở tại trước khi đưa về
Dù chọn đường nào, nhiều gia đình vẫn muốn có một buổi tiễn biệt ở nơi người thân đã sống và làm việc nhiều năm. Bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm ở nước sở tại thường không thể về Việt Nam dự tang lễ; một buổi viếng ngắn ở nhà tang lễ, ở chùa hay nhà thờ của cộng đồng người Việt, hoặc ngay tại phòng tiễn biệt của cơ sở hoả táng, cho họ cơ hội nói lời chia tay.
Nhà tang lễ ở nhiều nước quen với nghi thức của các cộng đồng khác nhau và thường cho gia đình đặt bàn thờ nhỏ, khăn tang, hoa trắng, đốt nhang trong khu vực cho phép. Hãy hỏi trước nội quy về lửa, nhạc và thời lượng, vì phòng tiễn biệt có khi chỉ được thuê vài giờ. Nếu đưa thi hài về, buổi viếng ở nước sở tại phải diễn ra trước khi quan tài được niêm phong để vận chuyển.
Với gia đình ở Việt Nam không sang được, một buổi gọi video trong lễ viếng là cách nhiều nhà vẫn làm. Nên cử một người phụ trách việc này, giữ máy ổn định ở góc phù hợp, và hỏi ý gia đình trước khi quay hay chụp, vì không phải ai cũng muốn hình ảnh tang lễ được lưu lại hay chia sẻ.
Ai trả chi phí và tìm hỗ trợ ở đâu
Chi phí đưa thi hài về thường là khoản lớn nhất của tang lễ xa xứ, nên câu hỏi đầu tiên cần trả lời là ai chịu. Có bốn nguồn hay gặp. Một là bảo hiểm: bảo hiểm du lịch, bảo hiểm của người lao động theo hợp đồng, bảo hiểm nhân thọ hay bảo hiểm do chủ sử dụng lao động mua; nhiều hợp đồng có quyền lợi hồi hương thi hài hoặc tro cốt, với điều kiện báo đúng hạn và dùng đúng quy trình.
Hai là doanh nghiệp đưa người lao động đi. Theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020, doanh nghiệp có trách nhiệm phối hợp giải quyết khi người lao động chết; gia đình nên đề nghị bằng văn bản và giữ lại mọi trao đổi. Ba là chủ sử dụng lao động hoặc bên gây tai nạn, khi có trách nhiệm bồi thường theo luật nước sở tại. Bốn là chính gia đình và cộng đồng.
Cộng đồng người Việt ở nhiều nước có truyền thống quyên góp giúp tang gia, qua chùa, nhà thờ, hội đồng hương. Đó là nguồn đỡ đần thật, nhưng hãy cẩn thận với những lời kêu gọi do người lạ lập ra trên mạng nhân danh gia đình bạn; nên để một người thân tin cậy công bố duy nhất một kênh nhận giúp đỡ.
Những quyết định nên chốt sớm
Di nguyện của người mất. Nếu người mất từng nói muốn được hoả táng, muốn nằm cạnh cha mẹ ở quê hay muốn ở lại nơi con cháu sống, đó là điểm xuất phát. Nếu không, gia đình hai bên cần một cuộc nói chuyện ngắn, rõ, trước khi ký bất kỳ hợp đồng dịch vụ nào.
Ai là người ký. Nhà tang lễ, bệnh viện nước sở tại chỉ làm việc với thân nhân gần nhất theo luật nơi đó, thường là vợ hoặc chồng, rồi đến con. Thống nhất ai đứng ra ký để tránh hai người trong nhà đặt hai dịch vụ.
Thời điểm làm lễ ở quê. Với tro cốt, gia đình có thể làm lễ ở nước sở tại trước rồi đưa về an vị sau; với thi hài, lịch ở quê phụ thuộc chuyến bay. Báo trước cho họ hàng một khung thời gian, không phải một ngày cụ thể, cho đến khi có xác nhận chuyến bay.
Đồ dùng và tài sản cá nhân. Quần áo, điện thoại, giấy tờ, tiền mặt của người mất nên được kiểm đếm có người chứng kiến và ghi lại, nhất là khi người mất sống một mình hay ở ký túc xá công nhân.
Hài cốt đưa về sau nhiều năm
Có những gia đình an táng người thân ở nước ngoài, nhiều năm sau mới quyết định đưa về quê, khi con cháu đã ổn định hoặc khi quyền thuê đất mộ ở nước sở tại sắp hết hạn. Khi đó việc cải táng, bốc mộ phải theo luật nơi đó, có giấy phép và thường do đơn vị có chuyên môn thực hiện.
Hài cốt hoặc tro cốt sau cải táng vẫn qua kiểm dịch y tế khi nhập cảnh Việt Nam, kèm giấy tờ chứng minh nguồn gốc: giấy chứng tử cũ, giấy phép cải táng, giấy hoả táng nếu có. Giấy chứng tử từ hàng chục năm trước nên xin bản sao mới từ cơ quan hộ tịch nước sở tại để dễ hợp pháp hoá và dịch.
Đây cũng là dịp để làm nốt việc còn dở trên giấy tờ Việt Nam: nếu khi người thân mất chưa ai ghi chú khai tử, hãy làm luôn. Thiếu bước này, các việc như thừa kế nhà đất ở quê sẽ còn treo, dù hài cốt đã về.
Trước khi cải táng, nên báo cho họ hàng ở cả hai nước và thống nhất nơi đặt mộ mới ở quê, giấy tờ đất nghĩa trang hay khu mộ gia đình. Có hài cốt về mà chưa có chỗ đặt là tình huống không ai muốn gặp ở sân bay.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang tro cốt về Việt Nam trong hành lý xách tay không?
Nhiều hãng hàng không cho phép mang tro cốt trong hành lý xách tay nếu đựng trong hũ soi chiếu được và có giấy chứng tử, giấy chứng nhận hoả táng; có hãng yêu cầu báo trước. Quy định khác nhau giữa các hãng và có thể thay đổi, nên hỏi trực tiếp hãng bạn bay trước khi đóng gói.
Có thể chia tro cốt cho hai gia đình ở hai nước không?
Pháp luật Việt Nam không có quy định riêng cấm việc này, và một số nước sở tại cho phép chia tro cốt vào nhiều hũ. Nếu chia, mỗi phần nên có bản sao giấy chứng tử và giấy hoả táng đi kèm để thuận lợi khi qua cửa khẩu. Quyết định này nên là sự đồng thuận của các con.
Đưa thi hài về mất bao lâu?
Không có con số chung. Thời gian phụ thuộc việc có điều tra nguyên nhân tử vong không, giấy phép của nước sở tại, ngày nghỉ lễ và chuyến bay chở hàng. Gia đình nên hỏi nhà tang lễ và cơ quan đại diện một khung thời gian dự kiến, và chuẩn bị ở quê theo khung đó chứ không theo một ngày cố định.
Người mất là lao động không có giấy tờ cư trú hợp lệ thì có đưa về được không?
Được. Tình trạng cư trú lúc sống không ngăn việc đưa thi hài hoặc tro cốt về. Cơ quan đại diện sẽ giúp xác minh nhân thân và giấy tờ công dân; việc này có thể mất thêm thời gian nếu người mất không còn giữ hộ chiếu.
Tro cốt về đến quê có phải đăng ký gì ở xã không?
Việc an táng, đặt tro cốt tại nghĩa trang hay nhà riêng theo quy định của địa phương và nội quy nghĩa trang. Hộ tịch thì cần ghi chú khai tử để xoá cư trú và làm thừa kế. Hỏi Ủy ban nhân dân cấp xã nơi an táng về các việc cần báo.