Người Việt cưới công dân nước đang sống thường đăng ký kết hôn tại cơ quan hộ tịch nước sở tại, sau đó làm ghi chú kết hôn để việc kết hôn được ghi vào sổ hộ tịch Việt Nam. Trước khi cưới, phía Việt Nam thường phải chứng minh mình đang độc thân bằng giấy xác nhận tình trạng hôn nhân; sau khi cưới, việc ghi chú chỉ được chấp nhận nếu cuộc hôn nhân không vi phạm điều cấm của Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Đăng ký trực tiếp tại cơ quan đại diện Việt Nam cũng là một đường, nhưng không phải nước nào cũng công nhận đám cưới làm ở lãnh sự quán nước ngoài cho công dân của họ. Bài này giúp bạn chọn đường, chuẩn bị giấy độc thân, và đưa cuộc hôn nhân về sổ Việt Nam để không vướng khi có con, mua nhà hay chia tài sản sau này.
Hai đường đăng ký và vì sao đường nước sở tại phổ biến hơn
Luật Hộ tịch 2014 cho phép cơ quan đại diện đăng ký kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau, và giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, nếu việc đó không trái pháp luật của nước sở tại. Vế sau quan trọng: nhiều nước chỉ công nhận hôn nhân của công dân mình khi đăng ký tại cơ quan của chính họ. Một đám cưới làm ở lãnh sự quán Việt Nam có thể hợp lệ với Việt Nam nhưng không được nước sở tại ghi nhận, và người bạn đời bản xứ sẽ gặp khó khi khai thuế, bảo hiểm, bảo lãnh cư trú.
Vì thế, khi một bên là công dân nước sở tại, đường thông dụng là cưới ở toà thị chính, văn phòng hộ tịch hoặc cơ quan tương đương nơi đó, nhận giấy kết hôn bản xứ, rồi ghi chú về Việt Nam. Khi hai người đều là công dân Việt Nam cùng sống ở nước ngoài, đăng ký tại cơ quan đại diện là lựa chọn gọn: giấy cấp ra là giấy Việt Nam, không cần ghi chú thêm, chỉ cần kiểm xem nước sở tại có yêu cầu đăng ký lại để hưởng các quyền ở đó không.
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân: bước nhiều người vấp đầu tiên
Gần như mọi cơ quan hộ tịch nước ngoài đều hỏi một câu: người Việt Nam này có đang độc thân không. Ở Việt Nam, giấy trả lời câu đó là giấy xác nhận tình trạng hôn nhân. Người đang cư trú ở nước ngoài xin tại cơ quan đại diện phụ trách nơi ở; người mới sang, chưa đăng ký cư trú ở nước ngoài lâu, có thể phải xin ở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú cuối cùng tại Việt Nam.
Giấy này xác nhận tình trạng trong một khoảng thời gian, không phải mãi mãi. Nếu bạn sống ở nhiều nơi, ví dụ học ở Nhật rồi sang Úc làm việc, cơ quan cấp có thể hỏi tình trạng hôn nhân trong từng giai đoạn, và đôi khi cần xác nhận từ nhiều nơi. Người đã ly hôn phải nộp kèm bản án hoặc quyết định ly hôn, và nếu ly hôn ở nước ngoài thì nên đã được ghi chú ly hôn.
Giấy cấp xong còn phải đi hợp pháp hoá hoặc chứng nhận lãnh sự để nước sở tại chấp nhận, và có thời hạn sử dụng. Đừng xin quá sớm rồi để hết hạn trước ngày nộp hồ sơ cưới; hỏi cơ quan nước sở tại họ chấp nhận giấy cấp trong vòng bao lâu, rồi tính ngược lại.
Hồ sơ phía nước sở tại thường hỏi gì ở người Việt
Trước khi nghĩ đến ghi chú, phải qua được bàn hộ tịch nước sở tại. Danh mục khác nhau theo nước, thậm chí theo thành phố, nhưng người Việt thường được hỏi các giấy sau:
- Hộ chiếu Việt Nam còn hạn và giấy tờ cư trú hợp lệ ở nước đó.
- Giấy khai sinh Việt Nam, nhiều nơi đòi bản sao trích lục mới cấp, đã chứng nhận lãnh sự ở Việt Nam và hợp pháp hoá tại đại sứ quán nước đó.
- Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân, có khi kèm giấy chứng nhận không có trở ngại kết hôn theo mẫu của nước sở tại.
- Bản án hoặc quyết định ly hôn, giấy khai tử của vợ hoặc chồng trước, nếu đã từng kết hôn.
- Bản dịch sang ngôn ngữ nước sở tại do người dịch được cơ quan nước đó công nhận.
Hai cách tiết kiệm công: xin các giấy ở Việt Nam một lần cho đủ, nhờ người thân nộp và nhận khi bạn ở xa; và hỏi cơ quan nước sở tại bản sao cấp trong bao lâu thì còn được nhận, vì nhiều nơi chỉ nhận giấy hộ tịch cấp trong vài tháng gần nhất. Lịch hẹn ở toà thị chính một số thành phố kín nhiều tuần, nên xếp lịch xin giấy ngược từ ngày hẹn cưới.
Nếu nước sở tại yêu cầu một loại giấy mà Việt Nam không có mẫu tương ứng, hỏi cơ quan đại diện Việt Nam xem họ cấp văn bản xác nhận thay thế được không; nhiều tình huống đã có cách xử lý quen thuộc vì cộng đồng người Việt ở đó đã đi trước.
Điều kiện để hôn nhân ở nước ngoài được ghi chú
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 áp dụng cho công dân Việt Nam cả khi cưới ở nước ngoài. Cơ quan hộ tịch sẽ từ chối ghi chú nếu tại thời điểm kết hôn có một trong các tình huống bị luật cấm, tiêu biểu là:
- Một bên chưa đủ tuổi kết hôn theo luật Việt Nam: nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi.
- Một bên đang có vợ hoặc chồng, kể cả cuộc hôn nhân trước chưa ly hôn xong ở Việt Nam.
- Kết hôn giả tạo, nhằm mục đích cư trú hay quốc tịch chứ không xây dựng gia đình.
- Hai người cùng dòng máu trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời.
- Bị cưỡng ép, lừa dối kết hôn hoặc người mất năng lực hành vi dân sự.
Nếu vi phạm đã chấm dứt vào lúc ghi chú, chẳng hạn người chưa đủ tuổi kết hôn nay đã đủ tuổi, pháp luật có hướng xử lý riêng; nên hỏi cơ quan tiếp nhận thay vì tự kết luận. Luật cũng không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính, nên giấy kết hôn cùng giới cấp ở nước ngoài thường không được ghi vào sổ Việt Nam.
Trình tự ghi chú kết hôn
Ghi chú có thể làm ở cơ quan đại diện hoặc ở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của bên là công dân Việt Nam khi về nước.
- Xin giấy chứng nhận kết hôn bản đầy đủ của nước sở tại, có tên hai bên, ngày cưới, nơi đăng ký.
- Nếu nộp ở Việt Nam: hợp pháp hoá lãnh sự giấy kết hôn (trừ khi được miễn) và dịch sang tiếng Việt có chứng thực.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân của hai bên; giấy chứng minh tình trạng hôn nhân trước khi cưới nếu cơ quan yêu cầu.
- Điền tờ khai ghi chú kết hôn, nộp kèm hồ sơ.
- Cơ quan hộ tịch kiểm tra điều kiện, có thể hỏi thêm về hoàn cảnh quen biết, hôn nhân trước.
- Nhận trích lục ghi chú kết hôn và kiểm tên hai bên, ngày kết hôn.
Trích lục này là bằng chứng hôn nhân trong mọi giao dịch ở Việt Nam: khai sinh hoặc ghi chú khai sinh cho con, đứng tên chung nhà đất, người bạn đời nước ngoài xin thị thực thăm thân hay thẻ tạm trú, và nếu không may thì làm căn cứ khi ly hôn, chia thừa kế.
Những chuyện thực tế các cặp đôi hay hỏi
Tên trên giấy kết hôn bản xứ. Nhiều nước ghi tên người Việt không dấu, có khi đảo thứ tự hoặc ghi họ chồng sau khi cưới. Người dịch phải ghi lại đúng tên Việt có dấu theo hộ chiếu Việt Nam, và nếu có đổi họ sau cưới, ghi chú rõ.
Đổi họ theo chồng. Pháp luật Việt Nam không có chế định phụ nữ đổi họ theo chồng khi kết hôn. Nếu ở nước sở tại bạn đã mang họ chồng, giấy tờ Việt Nam vẫn giữ họ gốc; hai tên tồn tại song song và cần được giải thích mỗi khi đối chiếu.
Đã cưới lâu mới ghi chú. Không có thời hạn bắt buộc. Có những cặp cưới hai mươi năm mới ghi chú vì cần làm thủ tục nhà đất. Thủ tục giống nhau, chỉ khó hơn ở khâu tìm giấy tờ gốc.
Đám cưới tổ chức ở Việt Nam, đăng ký ở nước ngoài. Tiệc cưới ở quê không có giá trị pháp lý. Giá trị nằm ở nơi đăng ký; nếu đăng ký ở nước ngoài thì vẫn phải ghi chú, dù cả làng đã dự đám cưới.
Khi cuộc hôn nhân có yếu tố đặc biệt
Một số hoàn cảnh cần chuẩn bị kỹ hơn. Người bạn đời đã từng ly hôn ở nước thứ ba phải có bản án ly hôn của nước đó, cũng hợp pháp hoá và dịch. Người Việt từng kết hôn ở Việt Nam, ly hôn ở nước ngoài rồi tái hôn, nên ghi chú ly hôn trước khi ghi chú cuộc hôn nhân mới; nếu không, sổ Việt Nam vẫn ghi người đó đang có vợ hoặc chồng và hồ sơ mới sẽ bị dừng.
Với người lao động hay du học sinh kết hôn khi đang ở nước ngoài theo diện có thời hạn, cần đọc thêm điều kiện cư trú của nước sở tại: một số nơi đòi giấy phép riêng cho người nước ngoài kết hôn, hoặc có buổi phỏng vấn kiểm tra hôn nhân thật. Đó là việc của luật nước sở tại; phía Việt Nam chỉ kiểm tra điều kiện theo luật Việt Nam khi ghi chú.
Cuối cùng, ghi chú kết hôn không thay cho thủ tục cư trú. Người chồng, người vợ nước ngoài muốn ở lâu tại Việt Nam vẫn phải xin thị thực hoặc thẻ tạm trú theo luật về người nước ngoài; trích lục kết hôn chỉ là giấy tờ chứng minh quan hệ trong hồ sơ đó.
Với tài sản, hãy nhớ rằng quan hệ vợ chồng kéo theo chế độ tài sản. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép vợ chồng thoả thuận chế độ tài sản bằng văn bản lập trước khi kết hôn, còn nhiều nước có hợp đồng hôn nhân theo luật của họ. Nếu một trong hai người có nhà đất ở Việt Nam trước khi cưới, nên giữ giấy tờ chứng minh đó là tài sản riêng và hỏi luật sư cả hai phía về hiệu lực của thoả thuận ở mỗi nước, trước ngày ký giấy cưới chứ không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký kết hôn ở cơ quan đại diện Việt Nam với người nước ngoài thì nước sở tại có công nhận không?
Tuỳ nước. Một số nước công nhận hôn nhân đăng ký tại cơ quan lãnh sự nước ngoài, nhiều nước chỉ công nhận khi công dân của họ đăng ký với cơ quan hộ tịch trong nước. Hỏi cơ quan hộ tịch nước sở tại trước khi chọn; nếu họ không công nhận, đăng ký ở đó rồi ghi chú về Việt Nam là đường an toàn hơn.
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân xin ở đâu khi đã sống ở nước ngoài nhiều năm?
Thường xin ở cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách nơi đang cư trú. Nếu trước đó bạn từng sống ở nước khác hoặc mới sang, cơ quan có thể yêu cầu xác nhận thêm cho giai đoạn ở Việt Nam hoặc ở nước trước. Mang theo giấy tờ cư trú để chứng minh các giai đoạn sống.
Chưa ghi chú kết hôn thì khai sinh cho con ở Việt Nam có được không?
Vẫn khai sinh hoặc ghi chú khai sinh được, nhưng phần quan hệ cha con có thể bị hỏi vì sổ Việt Nam chưa ghi nhận hôn nhân của bố mẹ. Cách gọn nhất là ghi chú kết hôn trước hoặc nộp hai hồ sơ cùng lúc nếu cơ quan cho phép.
Kết hôn ở nước ngoài trước tuổi luật Việt Nam cho phép thì có ghi chú được không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 lấy tuổi nam từ đủ 20, nữ từ đủ 18. Nếu lúc cưới chưa đủ tuổi theo luật Việt Nam, ghi chú có thể bị từ chối; khi đã đủ tuổi và hôn nhân vẫn duy trì, cơ quan có hướng xem xét riêng. Nên mang theo giấy tờ đầy đủ và hỏi trực tiếp.
Người chồng nước ngoài có cần đến cơ quan Việt Nam khi làm ghi chú kết hôn không?
Thường không bắt buộc, vì đây là ghi nhận sự kiện đã đăng ký. Bên là công dân Việt Nam hoặc người được ủy quyền đi nộp là đủ. Cơ quan vẫn có thể mời cả hai đến nếu thấy cần làm rõ một chi tiết, nên giữ liên lạc trong thời gian chờ.
Ghi chú kết hôn có giúp người bạn đời nước ngoài được nhập quốc tịch Việt Nam nhanh hơn không?
Ghi chú kết hôn chứng minh quan hệ vợ chồng hợp pháp, và Luật Quốc tịch 2008 có xem xét trường hợp người có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam. Nhưng nhập quốc tịch vẫn là thủ tục riêng với nhiều điều kiện khác; giấy kết hôn chỉ là một phần trong hồ sơ.