Cô dâu Việt ở nước ngoài là những phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước khác và sang sống ở nước của chồng. Từ cuối thập niên 1990, họ trở thành một nhóm kiều bào lớn ở Đài Loan và Hàn Quốc, rồi ở Nhật, Trung Quốc, Singapore và các nước phương Tây. Phần lớn giữ quốc tịch Việt Nam nhiều năm, sống ở nước sở tại theo diện kết hôn.
Ở Đài Loan và Hàn Quốc, người Việt thuộc nhóm phối ngẫu nước ngoài đông nhất, với số lượng hàng chục nghìn người ở mỗi nơi theo thống kê của nước sở tại. Đi cùng là một lớp trẻ em mang hai dòng máu, lớn lên giữa hai ngôn ngữ, mà nhiều em đã đến tuổi đi làm. Bài này nói về nhóm người ấy: họ từ đâu tới, vị thế giấy tờ ra sao, những rủi ro đặc thù của người sống ở nước ngoài nhờ một cuộc hôn nhân, và chỗ của chú rể Việt trong bức tranh này.
Họ từ đâu tới và vì sao đi
Làn sóng đầu tiên đáng kể bắt đầu cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, khi nhiều phụ nữ trẻ từ các vùng nông thôn miền Tây kết hôn với đàn ông Đài Loan, rồi Hàn Quốc. Các địa phương có nhiều cô dâu đi nhất khi đó thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long, nay nằm trong các tỉnh, thành như Cần Thơ (gồm cả Hậu Giang, Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang. Có những ấp mà nhà nào cũng có một người con gái đang ở Đài Loan hay Hàn Quốc.
Ở nước sở tại, phần lớn các cô sống ở vùng nông thôn hoặc thị trấn nhỏ, nơi đàn ông địa phương khó lấy vợ vì phụ nữ trẻ đã lên thành phố. Họ làm vợ, làm dâu, chăm cha mẹ chồng, nhiều người đi làm nhà máy, quán ăn, hoặc mở quán cơm Việt, tiệm tạp hoá Việt. Chính các quán nhỏ ấy dần thành điểm tụ họp của người Việt ở những nơi trước đây chưa từng có cộng đồng nào.
Lý do đi đa dạng hơn hình dung một chiều về "lấy chồng vì tiền". Có người mong đổi đời cho gia đình, có người theo bạn bè, chị em đã đi trước, có người gặp chồng khi đi làm ở nước ngoài, có người kết hôn sau nhiều năm quen biết qua công việc. Về sau, hôn nhân với người nước ngoài lan ra mọi vùng và mọi trình độ: kỹ sư lấy chồng Nhật, du học sinh lấy chồng Đức, nhân viên văn phòng ở Hà Nội lấy chồng Úc. Bức tranh hôm nay khác nhiều so với hai mươi năm trước.
Vị thế giấy tờ: một người, hai hệ thống
Khi một phụ nữ Việt kết hôn và sang nước chồng, cô đứng trong hai hệ thống pháp luật cùng lúc. Bảng dưới tóm nguyên lý chung; chi tiết từng nước khác nhau.
| Việc | Phía Việt Nam | Phía nước sở tại |
|---|---|---|
| Hôn nhân | Có giá trị khi đăng ký tại Việt Nam theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Hộ tịch 2014, hoặc được ghi chú nếu kết hôn ở nước ngoài | Có giá trị theo luật nước đó; thường là căn cứ cho diện cư trú |
| Quốc tịch | Vẫn là công dân Việt Nam cho tới khi được thôi quốc tịch hoặc mất theo luật | Có thể xin nhập quốc tịch sau một thời gian; một số nước đòi từ bỏ quốc tịch cũ, một số nước cho giữ theo điều kiện |
| Cư trú | Thường trú ở quê có thể bị xoá khi đã định cư ở nước ngoài | Thẻ cư trú diện kết hôn, gia hạn theo kỳ, lên thường trú sau nhiều năm |
| Con cái | Con có thể có quốc tịch Việt Nam theo mẹ nếu được đăng ký | Con thường có quốc tịch của cha theo luật nước đó |
Điểm yếu của vị thế này nằm ở hàng cư trú: trong những năm đầu, quyền ở lại của người vợ thường gắn với cuộc hôn nhân và có khi cả với sự hợp tác của người chồng khi gia hạn. Khi hôn nhân trục trặc, người phụ nữ vừa mất chỗ dựa tình cảm vừa có thể mất chỗ dựa pháp lý.
Những rủi ro đặc thù và nơi có thể tìm hỗ trợ
Rào cản lớn nhất là ngôn ngữ. Nhiều cô dâu sang khi chưa nói được tiếng nước chồng, phải dựa vào chồng và gia đình chồng cho mọi giấy tờ, từ thẻ cư trú tới hồ sơ khám bệnh. Khi quan hệ tốt, đó chỉ là chuyện bất tiện; khi quan hệ xấu, người phụ nữ gần như không tự bảo vệ được mình vì không đọc được giấy tờ mình ký.
Bạo lực gia đình, bị bỏ rơi, bị giữ giấy tờ, ly hôn mà mất quyền nuôi con là những câu chuyện có thật và được báo chí hai phía nhắc nhiều lần. Nhiều nước tiếp nhận đông cô dâu nước ngoài đã lập các trung tâm hỗ trợ gia đình đa văn hoá, đường dây hỗ trợ nạn nhân có phiên dịch, và cho phép người bị bạo hành được tiếp tục cư trú trong một số trường hợp. Cơ quan đại diện Việt Nam có trách nhiệm bảo hộ công dân, có thể hỗ trợ giấy tờ, liên hệ cơ quan nước sở tại, và trong những trường hợp cần thiết hỗ trợ về nước.
Một rủi ro khác đến từ trước khi đi: môi giới hôn nhân vì mục đích thương mại bị pháp luật Việt Nam cấm, và các cuộc "xem mặt" tập thể từng gắn với những vụ lừa dối về hoàn cảnh của người chồng. Người sắp kết hôn với người nước ngoài nên tìm hiểu kỹ gia đình bên kia, và biết rằng Luật Hôn nhân và gia đình 2014 không công nhận kết hôn giả tạo.
Con của cô dâu Việt: hai dòng máu, hai ngôn ngữ
Thế hệ con của các cô dâu Việt ở Đài Loan, Hàn Quốc nay nhiều em đã ngoài hai mươi tuổi. Ở Đài Loan, cách gọi "con của cư dân mới" chỉ nhóm này, và trường học ở đó đã đưa tiếng của các nước Đông Nam Á, trong đó có tiếng Việt, vào chương trình như một môn ngôn ngữ của gia đình. Nhiều em lớn lên nói tiếng Việt giọng miền Tây của mẹ, về quê ngoại mỗi dịp hè, và trở thành người phiên dịch, người làm thương mại giữa hai nước.
Về giấy tờ, con thường mang quốc tịch của cha. Nếu mẹ muốn con có cả quốc tịch Việt Nam, việc đăng ký khai sinh, xác định quốc tịch cho con cần làm theo luật Việt Nam, và còn phụ thuộc luật nước kia có cho con giữ hai quốc tịch hay không. Có những trường hợp đau lòng: sau ly hôn, người mẹ đưa con về sống ở quê ngoại mà con chỉ có giấy tờ nước ngoài, không có giấy tờ Việt Nam, khiến việc đi học, khám bệnh, làm giấy tờ của con trở nên rất khó. Giữ đầy đủ giấy khai sinh, hộ chiếu của con và làm thủ tục cư trú hoặc quốc tịch cho con khi về là việc không thể để sau.
Chú rể Việt và hôn nhân với người phương Tây
Đàn ông Việt kết hôn và sang sống ở nước vợ ít hơn nhiều, nhưng không hiếm: kỹ sư lấy vợ Nhật, du học sinh lấy vợ Úc, người lao động ở Đông Âu lập gia đình với người bản xứ. Họ cũng đứng trong hai hệ thống như cô dâu Việt, với cùng những câu hỏi về cư trú, quốc tịch và con cái. Điểm khác là họ thường sang khi đã có việc làm hoặc đã học ở đó, nên ít phụ thuộc gia đình vợ về giấy tờ.
Ở chiều ngược lại, có những cặp người Việt với người phương Tây quen nhau ở Việt Nam rồi cùng sang nước kia sống. Người Việt trong những gia đình này thường là cầu nối duy nhất của con với tiếng Việt và họ hàng bên nội hoặc bên ngoại, và họ là một phần ngày càng đông của cộng đồng người Việt ở Úc, châu Âu, Bắc Mỹ. Câu chuyện của họ ít được kể hơn câu chuyện cô dâu Đài Loan, Hàn Quốc, nhưng nhu cầu giấy tờ thì giống nhau: ghi chú kết hôn ở Việt Nam, khai sinh cho con, giữ quốc tịch nếu muốn.
Giữ liên hệ với quê ngoại
Với nhiều cô dâu Việt, gia đình ở quê vừa là nơi gửi tiền về, vừa là chỗ dựa tinh thần duy nhất trong những năm đầu. Những cuộc gọi video buổi tối, những thùng quà gửi về dịp Tết, chuyến về thăm mỗi hai ba năm một lần là sợi dây nối với quê nhà. Ở nhiều xã miền Tây, tiền của con gái ở Đài Loan, Hàn Quốc gửi về đã dựng lại nhà cho cha mẹ, nuôi em đi học, và ai cũng biết nhà nào có con đi xa.
Một hiện tượng đáng chú ý là việc gửi con về quê ngoại nhờ ông bà nuôi vài năm, khi cha mẹ bận làm hoặc khi hôn nhân trục trặc. Đứa trẻ lớn lên nói tiếng Việt, ăn cơm Việt, rồi quay lại nước của cha khi tới tuổi đi học, có em phải học lại từ đầu ngôn ngữ của nơi mình mang quốc tịch. Về giấy tờ, trẻ ở Việt Nam lâu ngày cần được làm thủ tục cư trú phù hợp theo quốc tịch đang mang, và cha mẹ phải để lại giấy tờ đủ để ông bà đưa cháu đi học, đi khám. Đây là việc nên chuẩn bị trước, không phải khi đứa trẻ đã về tới sân bay.
Giấy tờ nên giữ đủ khi kết hôn và sang nước của vợ hoặc chồng
Dù hôn nhân êm ấm, bộ giấy tờ sau đây nên được giữ đủ, có bản chụp cất riêng, và có một bộ gửi gia đình ở Việt Nam:
- Hộ chiếu Việt Nam còn hạn, kèm bản chụp; ghi chú hạn để cấp đổi kịp ở cơ quan đại diện.
- Giấy chứng nhận kết hôn, kèm giấy tờ ghi chú kết hôn ở Việt Nam nếu kết hôn ở nước ngoài.
- Thẻ cư trú, giấy phép lưu trú của nước sở tại, kèm các lần gia hạn.
- Giấy khai sinh của từng con, hộ chiếu của con, giấy tờ quốc tịch Việt Nam của con nếu có.
- Thông tin liên lạc của cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách khu vực mình ở, lấy từ trang chính thức của cơ quan đó.
Không ai lấy chồng, lấy vợ để chuẩn bị cho chia tay. Nhưng giấy tờ đủ đầy giúp người ở nước ngoài tự chủ trong mọi việc hằng ngày, và khi có chuyện, nó là thứ duy nhất đứng về phía mình ở một đất nước chưa thông thạo ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Lấy chồng nước ngoài có mất quốc tịch Việt Nam không?
Không. Kết hôn với người nước ngoài không làm mất quốc tịch Việt Nam. Người phụ nữ vẫn là công dân Việt Nam cho tới khi được cho thôi quốc tịch hoặc mất quốc tịch theo các trường hợp luật quy định. Việc nhập quốc tịch nước chồng là một thủ tục riêng, theo luật nước đó.
Kết hôn ở Hàn Quốc rồi có cần làm gì ở Việt Nam không?
Nên làm thủ tục ghi chú kết hôn vào sổ hộ tịch Việt Nam theo Luật Hộ tịch 2014, tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc tại cơ quan hộ tịch có thẩm quyền khi về nước. Có ghi chú, cuộc hôn nhân mới được công nhận khi làm giấy tờ nhà đất, thừa kế ở Việt Nam.
Con của cô dâu Việt và người chồng Đài Loan có quốc tịch Việt Nam được không?
Có thể, vì mẹ là công dân Việt Nam. Con cần được đăng ký khai sinh và xác định quốc tịch theo luật Việt Nam. Con có giữ được cả hai quốc tịch hay không còn tuỳ luật của Đài Loan và lựa chọn của cha mẹ. Nên hỏi cơ quan đại diện trước khi quyết.
Bị chồng giữ hộ chiếu ở nước ngoài thì làm thế nào?
Hộ chiếu là giấy tờ của chính người mang tên. Có thể báo cơ quan chức năng nước sở tại và liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam để được hướng dẫn, kể cả cấp giấy tờ thay thế khi cần. Các trung tâm hỗ trợ gia đình đa văn hoá ở nhiều nước cũng giúp liên hệ, có phiên dịch.
Cô dâu Việt ly hôn ở nước ngoài thì có được ở lại không?
Tuỳ luật từng nước và hoàn cảnh cụ thể, như đã có thường trú chưa, có nuôi con chưa thành niên mang quốc tịch nước đó không, có phải nạn nhân bạo lực gia đình không. Nhiều nước có quy định riêng cho các trường hợp này. Nên hỏi cơ quan di trú nước sở tại hoặc luật sư địa phương.
Có phải cô dâu Việt ở nước ngoài đều xuất thân từ miền Tây?
Không. Làn sóng đầu tiên sang Đài Loan, Hàn Quốc đúng là đông người miền Tây, nhưng ngày nay phụ nữ từ mọi vùng, mọi trình độ đều kết hôn với người nước ngoài, ở nhiều nước khác nhau. Hình ảnh một chiều về cô dâu miền Tây đã không còn đúng với bức tranh hôm nay.