Con tuổi teen không muốn nói tiếng Việt: hiểu vì sao và mở lại cánh cửa mà không ép

Con tuổi teen từ chối nói tiếng Việt thường không phải vì ghét gốc gác, mà vì muốn giống bạn bè, ngại mình nói dở, hoặc đã gắn tiếng Việt với những lần bị chê, bị la. Ép buộc ở tuổi này thường làm con xa thêm. Cách hiệu quả hơn là giữ nếp tiếng Việt trong nhà một cách bình thản, tìm hiểu lý do thật, và mở những cánh cửa mới để tiếng Việt có ích với chính con: âm nhạc, món ăn, chuyến đi, công việc, bạn bè cùng gốc.

Bài này đi qua những lý do hay gặp, những cách làm phản tác dụng, cách trò chuyện với con lớn, các cơ hội học thuật và nghề nghiệp gắn với tiếng Việt ở nước ngoài, và khi nào thái độ của con là dấu hiệu cần quan tâm hơn chuyện ngôn ngữ.

Những lý do hay gặp khi con quay lưng với tiếng Việt

Muốn hoà vào nhóm bạn. Tuổi mười hai đến mười sáu là lúc trẻ nhạy cảm nhất với chuyện mình khác người. Nói tiếng Việt trước mặt bạn, mang cơm có nước mắm đến trường, ba mẹ nói tiếng nước ngoài chưa chuẩn có thể làm con ngượng. Đây là tâm lý chung của con nhà nhập cư ở mọi nước, không riêng người Việt.

Ngại vì nói dở. Tiếng Việt của con dừng ở mức trẻ tám chín tuổi trong khi tiếng nước sở tại đã ngang người lớn. Con nghĩ phức tạp hơn mức con nói được bằng tiếng Việt, nên mỗi lần nói tiếng Việt con thấy mình như trẻ con. Nhiều thiếu niên chọn im lặng còn hơn nói vấp.

Từng bị chê, bị cười. Họ hàng ở Việt Nam cười giọng con, ba mẹ sửa lỗi trước người khác, hoặc bị so với anh chị họ. Những lần như vậy gom lại khiến tiếng Việt trở thành vùng không an toàn.

Tiếng Việt gắn với lúc bị la. Ở nhiều nhà, ba mẹ nói tiếng Việt chủ yếu để nhắc học, nhắc dọn phòng, mắng. Con nghe tiếng Việt là căng người. Đây là lý do ít được nhận ra nhất nhưng rất phổ biến.

Thấy tiếng Việt không dùng vào việc gì. Con không có bạn nói tiếng Việt, không xem gì bằng tiếng Việt, ông bà đã mất hoặc ít liên lạc. Với con, tiếng Việt là bài tập của ba mẹ chứ không phải công cụ của mình.

Những cách làm phản tác dụng và cách thay thế

Khi lo con mất tiếng Việt, ba mẹ dễ phản ứng mạnh. Những phản ứng dưới đây đều xuất phát từ tình thương, nhưng thường làm con lùi xa hơn ở tuổi mới lớn.

Không có ba mẹ nào chưa từng làm vài điều trong cột bên trái. Nhận ra và đổi dần là đủ; con tuổi teen để ý rất nhanh khi ba mẹ thay đổi cách nói chuyện, dù con không nói ra.

Trò chuyện với con lớn về tiếng Việt

Ở tuổi này, con cần được hỏi ý kiến chứ không chỉ được giao việc. Chọn một lúc thư thả, không phải ngay sau khi vừa cãi nhau, hỏi con thật lòng: con thấy tiếng Việt thế nào, điều gì làm con ngại, con có muốn giữ không, và nếu muốn thì cách nào hợp với con. Câu hỏi nên mở, không gài sẵn đáp án.

Ba mẹ cũng nên nói thật vì sao mình mong con giữ tiếng Việt, bằng lý do của gia đình mình, không bằng khẩu hiệu. Chẳng hạn: "Mẹ muốn con nói chuyện được với bà, vì bà không còn nhiều năm nữa." "Ba nói tiếng Anh không đủ để kể cho con những chuyện ba thật sự muốn kể." Lý do cụ thể, gắn với người thật, chạm tới con hơn mọi bài giảng về bản sắc.

Có thể thoả thuận với con một mức tối thiểu cả nhà cùng giữ, như bữa cơm tối nói tiếng Việt hoặc cuộc gọi ông bà mỗi tuần, còn lại để con tự do. Thiếu niên chấp nhận quy tắc tốt hơn khi được góp phần đặt ra nó. Và nếu một thời gian con vẫn trả lời bằng tiếng nước ngoài, tiếp tục nói tiếng Việt với con là đủ; vốn nghe của con vẫn được giữ lại cho ngày con quay về.

Mở những cánh cửa mới để tiếng Việt có ích với con

Thiếu niên giữ tiếng Việt khi thấy tiếng Việt cho mình thứ gì đó mà tiếng khác không cho. Mỗi con một sở thích, nên ba mẹ thử nhiều cửa, xem cửa nào con bước qua.

• Âm nhạc: nhạc Việt mới của các nghệ sĩ trẻ, rap tiếng Việt, nhạc phim; nhiều thiếu niên ở nước ngoài quay lại tiếng Việt nhờ một ca sĩ mình thích.
• Món ăn: cho con học nấu những món của nhà mình với mẹ hoặc bà, ghi công thức bằng tiếng Việt; nấu ăn là lúc trò chuyện tự nhiên nhất.
• Bạn cùng gốc: nhóm thanh thiếu niên người Việt ở trường, câu lạc bộ sinh viên Việt ở đại học, đội múa lân, nhóm văn nghệ cộng đồng.
• Việc có trách nhiệm: trợ giảng lớp tiếng Việt cho em nhỏ, phiên dịch cho ông bà khi đi khám bệnh, làm tình nguyện ở hội người cao tuổi Việt.
• Công việc bán thời gian: làm thêm ở tiệm, quán của người Việt, nơi con phải nói tiếng Việt với khách và đồng nghiệp.
• Chuyến về Việt Nam do con tự lên kế hoạch: con chọn nơi đi, tự hỏi đường, tự gọi món; một chuyến như vậy thường thay đổi cách con nhìn tiếng Việt.
• Phim và truyện: phim Việt có phụ đề, truyện tranh tiếng Việt, kênh của người Việt trẻ ở nước ngoài kể chuyện giống hoàn cảnh của con.

Không phải cửa nào cũng mở. Ba mẹ gợi ý, đưa cơ hội, rồi lùi lại. Con tuổi teen thường bước vào khi cảm thấy đó là lựa chọn của mình.

Tiếng Việt trong học tập và nghề nghiệp ở nước ngoài

Nhiều thiếu niên thay đổi thái độ khi thấy tiếng Việt có giá trị thật trong học tập. Ở Mỹ, chương trình Con dấu song ngữ (Seal of Biliteracy), bắt đầu ở California năm 2011, đến nay đã có ở hầu hết các bang, ghi nhận trên bằng tốt nghiệp phổ thông cho học sinh thạo hai thứ tiếng, trong đó có tiếng Việt. Ở Úc, một số bang như Victoria và New South Wales có môn tiếng Việt trong kỳ thi tốt nghiệp phổ thông.

Ở bậc đại học, nhiều trường lớn ở Mỹ, Úc, Pháp, Đức có khoa hoặc khoá học tiếng Việt và nghiên cứu Việt Nam. Người thạo tiếng Việt và tiếng nước sở tại có lợi thế trong một số ngành: y tế, công tác xã hội, luật, phiên dịch, giáo dục cộng đồng, thương mại với Việt Nam. Ở những nơi có đông người Việt cao tuổi, bệnh viện, phòng khám, cơ quan dịch vụ xã hội thường cần người nói được tiếng Việt.

Ba mẹ không cần biến tiếng Việt thành chuyện nghề nghiệp, nhưng có thể nhắc thông tin này khi con bắt đầu nghĩ về đại học. Với một số con, đó là lý do thực tế đầu tiên khiến con mở lại sách tiếng Việt. Ba mẹ nên tìm hiểu cụ thể ở trường của con và cơ quan giáo dục nơi mình sống, vì chương trình mỗi nơi khác nhau.

Khi chuyện ngôn ngữ là dấu hiệu của chuyện lớn hơn

Đôi khi con từ chối tiếng Việt đi kèm với từ chối mọi thứ trong gia đình: không nói chuyện, khép cửa phòng, bỏ bữa, bỏ những việc trước đây thích. Đó có thể không còn là chuyện ngôn ngữ, mà là con đang gặp khó khăn về tâm lý, bị bắt nạt ở trường, hoặc đang loay hoay với câu hỏi mình là ai.

Thiếu niên con nhà nhập cư hay phải sống giữa hai bộ quy tắc: ở trường được khuyến khích tự lập, phản biện; ở nhà được mong đợi vâng lời, lễ phép kiểu Việt. Khoảng cách ấy có thể gây căng thẳng lớn mà con không biết diễn đạt bằng thứ tiếng nào. Ba mẹ cần nghe nhiều hơn nói, và chấp nhận rằng con sẽ không hoàn toàn giống mình.

Nếu thấy con buồn bã kéo dài, thay đổi thói quen ăn ngủ, rút lui khỏi bạn bè, hay nói những điều đáng lo về bản thân, cần tìm hỗ trợ từ chuyên viên tư vấn ở trường hoặc bác sĩ, và nói rõ hoàn cảnh gia đình song văn hoá. Lúc ấy, giữ kết nối với con quan trọng hơn mọi mục tiêu tiếng Việt; tiếng Việt có thể quay lại sau, mối quan hệ thì cần được giữ ngay.

Nhiều người quay lại tiếng Việt khi trưởng thành

Một điều làm nhiều ba mẹ yên lòng: không ít người lớn lên ở nước ngoài, từng bỏ tiếng Việt suốt thời trung học, đã tự tìm lại tiếng Việt khi hai mươi, hai lăm tuổi. Có người học lại để nói chuyện với ông bà trước khi quá muộn, có người vì một chuyến về Việt Nam, có người vì muốn dạy con mình.

Những người quay lại nhanh nhất thường là người được nghe tiếng Việt nhiều trong tuổi thơ, dù không nói. Vốn nghe ấy nằm im nhiều năm và trở lại khi có lý do. Vì vậy, ngay cả khi con tuổi teen không chịu nói, việc ba mẹ tiếp tục nói tiếng Việt với con, giữ những nếp chung, giữ ông bà trong đời con vẫn không hề uổng.

Ví dụ giả định: một cô gái ở Houston gần như không nói tiếng Việt từ năm mười ba đến mười tám tuổi. Năm hai mươi tuổi, cô về Huế dự đám cưới anh họ, ở lại ba tuần, và nhận ra mình hiểu gần hết mọi người nói. Về Mỹ, cô tự đăng ký một lớp tiếng Việt ở trường đại học.

Điều quan trọng nhất ba mẹ có thể giữ là để tiếng Việt không gắn với ký ức xấu. Một người lớn từng bị ép, bị chê vì tiếng Việt sẽ khó quay lại; một người lớn nhớ tiếng Việt qua bữa cơm, bài hát, câu chuyện của bà thì luôn có đường quay về.

Câu hỏi thường gặp

Con mười bốn tuổi chỉ nói tiếng Anh với ba mẹ, có nên ép con nói tiếng Việt không?

Ép thường làm con chống đối thêm ở tuổi này. Ba mẹ vẫn nói tiếng Việt với con, thoả thuận một vài nếp tối thiểu như bữa cơm tiếng Việt, và tạo cơ hội để con thấy tiếng Việt có ích. Vốn nghe của con vẫn được giữ, và nhiều trẻ quay lại khi lớn hơn.

Con nói không muốn là người Việt, ba mẹ phản ứng thế nào?

Bình tĩnh và hỏi thêm con nghĩ gì, gặp chuyện gì. Câu nói ấy thường xuất phát từ cảm giác bị khác biệt, bị trêu chọc ở trường. Lắng nghe, đừng tranh luận ngay, và cho con thấy là người Việt và là người của nước đang sống không mâu thuẫn nhau.

Có nên cho con về Việt Nam một mình để học tiếng không?

Với thiếu niên đủ trưởng thành, một chuyến về sống với họ hàng hoặc tham gia trại hè dành cho thanh thiếu niên người Việt ở nước ngoài có thể rất hiệu quả. Cần có người lớn tin cậy ở Việt Nam chăm sóc, thoả thuận rõ với con, và con phải thật sự muốn đi.

Con chịu nghe nhạc Việt nhưng không chịu nói, như vậy có ích gì không?

Có ích. Nghe nhạc giữ tai con quen âm điệu, dấu thanh, từ vựng tiếng Việt, và cho con một sợi dây cảm xúc với tiếng Việt. Ba mẹ có thể hỏi con về bài hát, ca sĩ con thích, nhờ con giải thích lời bài hát, đó là cách bắt đầu trò chuyện bằng tiếng Việt nhẹ nhàng.

Anh chị lớn bỏ tiếng Việt, em nhỏ có bị ảnh hưởng không?

Thường có, vì em hay bắt chước anh chị và anh chị em nói với nhau bằng tiếng chung. Ba mẹ nên giữ tiếng Việt với em nhỏ ngay từ đầu, và thử nhờ anh chị làm một việc tiếng Việt có ý nghĩa với em như đọc truyện cho em, vừa giúp em vừa kéo anh chị lại.

Ba mẹ nên làm gì khi chính mình cũng mệt và muốn bỏ cuộc?

Cho phép mình nghỉ một chút, nhưng đừng buông hẳn. Giảm mục tiêu xuống mức giữ được, như vài câu tiếng Việt mỗi ngày và một cuộc gọi ông bà mỗi tuần. Tìm những gia đình cùng hoàn cảnh để chia sẻ, vì giữ tiếng Việt cho con lớn là việc đường dài, không ai làm một mình được.