Gia đình người Việt ở nước ngoài vẫn đón Tết Nguyên đán trọn vẹn được nếu chấp nhận linh hoạt: đón Tết vào ngày phù hợp với lịch học, lịch làm, giữ vài nếp chính như dọn nhà, mâm cỗ, chúc Tết, lì xì, và giải thích cho con hiểu vì sao mình làm thế. Tết rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch, thường trúng ngày đi học, đi làm ở phần lớn các nước, nên không thể đón y như ở quê.
Bài này gợi ý cách chọn ngày, xin phép trường cho con nghỉ, chuẩn bị những gì trong tháng Chạp, mâm cỗ gọn cho căn hộ nhỏ, chúc Tết và lì xì, kể chuyện Tết cho con và tham gia Tết cộng đồng nơi mình sống.
Tết ở mỗi nước rơi vào lịch thế nào
Ở Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và nhiều nơi có cộng đồng người Hoa, Tết âm lịch là ngày nghỉ chính thức, nên gia đình người Việt ở đó có vài ngày nghỉ trùng với Tết. Ngày Tết của Việt Nam gần như luôn trùng với Tết âm lịch của các nước này, chỉ đôi khi lệch một ngày, như năm 2007, vì lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ UTC+7 còn lịch Trung Quốc tính theo UTC+8.
Ở Nhật, Tết âm lịch không phải ngày nghỉ, vì Nhật đón năm mới theo dương lịch từ cuối thế kỷ 19. Ở Mỹ, Úc, Canada và châu Âu, Tết cũng là ngày làm việc bình thường, trừ một số nơi đã cho học sinh nghỉ: chẳng hạn trường công ở thành phố New York có ngày nghỉ Tết âm lịch từ năm 2016.
Vì vậy, với phần lớn gia đình người Việt ở xa, câu hỏi đầu tiên mỗi năm là đón Tết vào ngày nào. Có nhà giữ đúng giao thừa và mùng Một dù phải đi làm, chỉ làm một bữa cơm tối. Có nhà dồn vào cuối tuần gần nhất để cả nhà có trọn ngày. Không có cách nào đúng hơn; điều quan trọng là con thấy nhà mình đón Tết một cách nghiêm túc, có chuẩn bị.
Tháng Chạp: chuẩn bị gì cùng con
Không khí Tết ở quê bắt đầu từ cả tháng trước. Ở nước ngoài, ngoài nhà mình ra không có gì nhắc con rằng Tết đang đến, nên ba mẹ cần tự tạo không khí ấy. Những việc dưới đây đều làm được trong căn hộ nhỏ, và nên cho con cùng làm.
- Ngày 23 tháng Chạp: kể cho con chuyện ông Công ông Táo về trời, làm một mâm nhỏ, giải thích đây là mốc bắt đầu chuẩn bị Tết.
- Dọn nhà: mỗi người dọn một góc, con dọn góc đồ chơi của mình, bỏ bớt đồ cũ, lau bàn học. Giải thích người Việt dọn nhà để đón năm mới sạch sẽ.
- Đi chợ Việt hoặc tiệm tạp hoá châu Á mua lá, gạo nếp, đậu xanh, mứt, hạt dưa; cho con chọn một món Tết con thích.
- Gói bánh chưng hoặc bánh tét nếu có điều kiện, kể cả gói bằng khuôn gỗ và lá chuối đông lạnh; nhiều nhà gói chung với vài gia đình bạn.
- Trang trí: cành mai, cành đào bằng giấy hoặc hoa thật mua ở chợ hoa, câu đối, đèn lồng đỏ; con làm thiệp chúc Tết gửi ông bà.
- Chọn áo mới cho mùng Một, có thể là áo dài trẻ em nếu nhà có điều kiện.
- Tập cùng con vài câu chúc Tết bằng tiếng Việt để nói với ông bà, cô chú.
Không cần làm đủ mọi việc. Chọn ba bốn việc con thích nhất, làm đều mỗi năm, đến khi lớn con sẽ nhớ "Tết nhà mình có gói bánh, có dọn nhà, có thiệp gửi bà" như một phần tuổi thơ.
Xin phép trường cho con nghỉ hoặc mang Tết đến lớp
Ở nhiều nước, nhà trường chấp nhận cho học sinh nghỉ một ngày vì lễ truyền thống của gia đình nếu phụ huynh báo trước bằng thư. Ba mẹ nên kiểm tra quy định của trường, gửi thư sớm, nói rõ đây là Tết Nguyên đán của người Việt và con sẽ bù bài. Đi học bù hay không là chuyện mỗi nhà tự quyết, nhưng một ngày nghỉ có báo trước cho con cảm giác ngày Tết thật sự khác ngày thường.
Một lựa chọn khác được nhiều phụ huynh và giáo viên đón nhận là mang Tết đến lớp. Ba mẹ xin phép cô giáo dành mười lăm, hai mươi phút giới thiệu Tết Việt cho cả lớp: kể chuyện bánh chưng, cho các bạn xem áo dài, phát bao lì xì nhỏ có kẹo, dạy các bạn câu "chúc mừng năm mới". Con được làm người giới thiệu văn hoá của mình trước bạn bè, thường rất tự hào.
Nếu con ngại, đừng ép. Có trẻ thích được chú ý, có trẻ thấy xấu hổ khi bị đặt vào vị trí khác biệt. Hỏi con trước, và nếu con chưa sẵn sàng thì để năm sau. Trẻ lớn lên thường đổi thái độ, và một năm nào đó con sẽ tự đề nghị mang bánh chưng vào lớp.
Mâm cỗ Tết gọn cho căn hộ ở nước ngoài
Mâm cỗ Tết mỗi vùng mỗi khác, và ở nước ngoài không phải nguyên liệu nào cũng có. Bảng dưới đây gợi ý món chính theo ba miền và cách thay thế thường gặp, không phải thực đơn bắt buộc.
| Món | Vùng hay dùng | Ở nước ngoài thường làm thế nào |
|---|---|---|
| Bánh chưng, bánh tét | Bánh chưng miền Bắc, bánh tét miền Trung và miền Nam | Tự gói bằng lá chuối đông lạnh, nấu nồi áp suất; hoặc mua ở tiệm Việt |
| Thịt kho trứng (thịt kho hột vịt) | Miền Nam | Dễ làm, nguyên liệu có ở mọi siêu thị |
| Canh khổ qua nhồi thịt | Miền Nam | Khổ qua có ở tiệm châu Á; giải thích cho con ý "mong cái khổ qua đi" |
| Giò lụa, thịt đông, dưa hành | Miền Bắc | Giò mua ở tiệm Việt; thịt đông nấu được trong tủ lạnh |
| Dưa món, củ kiệu | Miền Trung, miền Nam | Củ kiệu khó tìm, dưa món tự muối được bằng cà rốt, đu đủ, củ cải |
| Mứt, hạt dưa, bánh kẹo | Cả nước | Mua ở chợ Việt, tiệm châu Á; cho con làm mứt dừa, mứt gừng đơn giản |
Mâm cỗ không cần đủ món. Hai ba món của quê ba, quê mẹ, kể cho con nghe vì sao nhà mình ăn món ấy, có giá trị hơn một mâm đầy mà con không biết món nào là món gì. Nếu ba mẹ đến từ hai miền khác nhau, mâm Tết có cả bánh chưng lẫn thịt kho trứng là một cách hay để con thấy Việt Nam rộng và đa dạng.
Chúc Tết, lì xì và những lời nói đầu năm
Sáng mùng Một hoặc ngày cả nhà chọn đón Tết, con mặc áo mới, chúc Tết ba mẹ trước, rồi gọi về chúc Tết ông bà ở Việt Nam. Ba mẹ nên tập trước với con vài câu chúc đơn giản: "Con chúc ông bà năm mới mạnh khoẻ, sống lâu", "Con chúc ba mẹ năm mới vui vẻ". Câu chúc học thuộc mỗi năm là một trong những đoạn tiếng Việt trọn vẹn đầu tiên nhiều trẻ nói được.
Lì xì nên đi kèm lời giải thích. Bao đỏ tượng trưng cho may mắn, tiền trong bao là lời chúc chứ không phải phần thưởng, và nhận bằng hai tay, nói lời cảm ơn. Với trẻ lớn, ba mẹ có thể bàn với con cách dùng tiền lì xì: để dành một phần, mua sách tiếng Việt, hay góp vào một món quà cho ông bà.
Đầu năm, người Việt có nếp nói điều vui, tránh cãi nhau, tránh làm vỡ đồ. Không cần giữ như kiêng cữ nặng nề, nhưng kể cho con nghe như một nét văn hoá: ngày đầu năm cả nhà cố gắng nhẹ nhàng với nhau để cả năm suôn sẻ. Trẻ ở nước ngoài thường thích những chi tiết như vậy vì nó khác lạ so với năm mới dương lịch ở trường.
Kể chuyện Tết cho con hiểu, không chỉ cho con làm
Trẻ ở nước ngoài làm theo các nếp Tết khá vui, nhưng nếu không ai giải thích, con dễ nghĩ đó chỉ là một ngày ăn bánh và nhận bao đỏ. Mỗi nếp nên đi kèm một câu chuyện ngắn, kể đúng lúc đang làm.
Khi gói bánh chưng, kể chuyện Lang Liêu dâng bánh lên vua cha. Khi dọn nhà, kể rằng ở quê ông bà cũng dọn nhà, quét sân, sơn lại cổng mỗi dịp cuối năm. Khi bày mâm ngũ quả, cho con gọi tên từng loại quả và kể mỗi miền bày một kiểu. Khi đón giao thừa, kể về khoảnh khắc chuyển giao năm cũ năm mới, lúc ở Việt Nam nhà nhà cùng thức, nhiều nơi bắn pháo hoa, người ta đi hái lộc đầu năm.
Ba mẹ cũng nên kể Tết của chính mình hồi nhỏ: Tết ở quê nội có gì, ai lì xì nhiều nhất, món nào mong nhất, lần nào bị mắng vì làm vỡ chén ngày mùng Một. Những câu chuyện thật của ba mẹ thường làm con nhớ lâu hơn mọi giải thích về phong tục. Theo năm tháng, con có trong đầu hai lớp Tết: Tết của ba mẹ ở quê, và Tết của nhà mình ở nơi đang sống, cả hai đều là thật.
Tết cộng đồng: hội chợ, chùa, nhà thờ và các gia đình bạn
Ở những nơi có đông người Việt, Tết cộng đồng thường được tổ chức vào cuối tuần gần Tết: hội chợ Tết do hội sinh viên, hội đồng hương tổ chức, buổi văn nghệ ở trung tâm cộng đồng, lễ đầu năm ở chùa, thánh lễ đầu năm ở giáo xứ người Việt. Con được thấy hàng trăm người Việt cùng đón Tết, nghe nhạc Tết, xem múa lân, ăn bánh, và hiểu rằng Tết không chỉ là chuyện của riêng nhà mình.
Ở nơi ít người Việt, nhất là các thành phố nhỏ ở Nhật, Hàn hay Đông Âu, nơi người Việt chủ yếu là lao động và du học sinh trẻ, vài gia đình quen nhau có thể tổ chức Tết chung: mỗi nhà góp một món, trẻ con cùng chơi, người lớn chúc Tết nhau. Một buổi chiều như vậy cho con trải nghiệm Tết đông vui mà một gia đình nhỏ khó tạo ra.
Khi tham gia các sự kiện cộng đồng, ba mẹ nên chọn những hoạt động văn hoá, gia đình, hợp với lứa tuổi của con. Cho con tham gia một phần, như hát một bài trong buổi văn nghệ thiếu nhi hay đứng quầy bán bánh cùng các bạn, giúp con có vai trò chứ không chỉ đi theo người lớn.
Sau mỗi dịp Tết, thử ghi lại vài tấm ảnh và vài dòng về Tết năm ấy vào một cuốn sổ chung của gia đình. Mười năm sau, cuốn sổ ấy cho con thấy Tết nhà mình đã thay đổi thế nào khi con lớn lên, và vì sao ba mẹ vẫn giữ.
Câu hỏi thường gặp
Đón Tết sớm hoặc muộn vài ngày so với ngày thật có làm mất ý nghĩa không?
Không. Rất nhiều gia đình người Việt ở nước ngoài dồn Tết vào cuối tuần để cả nhà cùng có mặt. Ý nghĩa của Tết nằm ở việc đoàn tụ, chúc nhau, nhớ tổ tiên và bắt đầu năm mới. Ba mẹ chỉ cần giải thích cho con ngày Tết thật là ngày nào và vì sao nhà mình đón vào hôm khác.
Con hỏi Tết của người Việt khác Tết của người Hoa, người Hàn thế nào thì trả lời sao?
Các nước dùng lịch âm đón năm mới cùng thời điểm và có nhiều nét giống nhau như đoàn tụ, chúc Tết, lì xì. Khác nhau ở món ăn, phong tục và cách gọi: người Việt có bánh chưng, bánh tét, mai vàng, đào; người Hàn có canh bánh gạo. Giải thích như những người anh em có cùng ngày sinh nhật nhưng mỗi nhà một kiểu.
Không gói được bánh chưng thì có nên mua không?
Có, mua ở tiệm Việt cũng được. Quan trọng là có bánh chưng hoặc bánh tét trên mâm và kể cho con chuyện Lang Liêu. Nếu có thể, một năm nào đó cả nhà thử gói một lần, dù chỉ vài chiếc nhỏ, vì việc làm cùng nhau để lại kỷ niệm hơn món ăn.
Con lai có ba người nước ngoài thì Tết nên tổ chức thế nào?
Ba người nước ngoài có thể cùng tham gia các phần dễ như dọn nhà, mặc áo mới, lì xì, ăn bữa cơm Tết. Mẹ giải thích ý nghĩa bằng tiếng Việt cho con và bằng tiếng chung cho ba. Khi cả hai người lớn coi trọng Tết, con sẽ thấy đây là ngày lễ của cả gia đình, không chỉ của riêng bên mẹ.
Có cần lập bàn thờ ở nhà để đón Tết không?
Tuỳ nếp của mỗi gia đình. Nhiều gia đình ở nước ngoài có một góc thờ tổ tiên nhỏ, đặt ảnh ông bà, mâm trái cây ngày Tết; nhiều nhà khác không có. Nếu có, ba mẹ kể cho con nghe về ông bà, cụ kỵ trong ảnh, để Tết cũng là dịp con biết thêm về người đi trước.
Con lớn rồi không còn hào hứng với Tết, ba mẹ nên làm gì?
Giao cho con một phần việc có trách nhiệm thật: lo phần trang trí, nấu một món, tổ chức phần chúc Tết cho các em nhỏ, chụp ảnh Tết cho cả nhà. Thiếu niên thường hứng thú hơn khi được làm người tổ chức thay vì chỉ là người được dắt đi.