Về Việt Nam dưỡng già: chọn nơi ở, người chăm sóc, giữ gần con cháu ở nước ngoài

Về Việt Nam dưỡng già thành công thường dựa trên ba quyết định được làm khi còn khoẻ: chọn nơi ở theo nhu cầu sức khoẻ mười năm tới chứ không theo kỷ niệm, sắp xếp trước ai sẽ chăm sóc khi mình yếu đi, và chuẩn bị giấy tờ để con cháu ở nước ngoài lo được việc từ xa. Người về ở tuổi sáu mươi lăm còn đi lại tốt; mười năm sau, nhu cầu có thể đã khác hẳn.

Bài này viết cho người lớn tuổi đang tính về quê, và cho con cháu đang giúp cha mẹ quyết định. Phần lương hưu, thuế và thừa kế chỉ nêu nguyên lý; chi tiết từng nước khác nhau nhiều và cần hỏi cơ quan chi trả hưu, cơ quan thuế hoặc luật sư. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.

Chọn nơi ở theo sức khoẻ, không chỉ theo kỷ niệm

Nhiều người muốn về đúng căn nhà, đúng con hẻm của tuổi thơ. Điều đó có giá trị lớn, nhưng nên đặt cạnh một vài câu hỏi thực tế. Nhà có nhiều bậc thang, phòng tắm trơn, nằm trong hẻm sâu xe cứu thương khó vào thì những năm đầu còn ổn, về sau thành trở ngại. Quãng đường tới bệnh viện có cấp cứu gần nhất mất bao lâu vào giờ cao điểm, vào mùa mưa ngập.

Khí hậu là yếu tố thứ hai. Người có bệnh tim mạch, hô hấp thường khó chịu với nắng nóng kéo dài hoặc mùa đông ẩm lạnh; một số người chọn thành phố có khí hậu ôn hoà hơn quê gốc, hoặc sống hai nơi theo mùa. Yếu tố thứ ba là khoảng cách tới người thân sẽ thường xuyên ghé thăm: một người cháu ở cùng thành phố có giá trị hơn mười người họ hàng ở tỉnh khác.

Ví dụ giả định: ông bà Phúc từ Houston muốn về làng ở Nghệ An. Sau khi bàn, hai ông bà chọn một căn hộ tầng thấp ở thành phố Vinh, gần bệnh viện tỉnh, cách làng chừng một giờ xe. Ngày thường sống ở thành phố, cuối tuần và dịp giỗ về làng. Cách này giữ được gắn bó với quê mà không đánh cược sức khoẻ vào khoảng cách.

Ai chăm sóc khi mình yếu đi

Người thân trong nhà. Là lựa chọn quen thuộc, nhưng người thân cũng có công việc, con nhỏ, sức khoẻ của họ. Nói rõ từ đầu mình mong được giúp điều gì, và gia đình ở nước ngoài sẽ hỗ trợ người chăm sóc thế nào, để không ai thấy bị đặt gánh nặng.

Người giúp việc ở lại hoặc theo giờ. Phổ biến ở Việt Nam và linh hoạt. Cần hợp đồng rõ, thoả thuận việc cụ thể, ngày nghỉ, cách liên lạc với con cháu khi có chuyện. Người giúp việc không thay được điều dưỡng khi cần chăm sóc y tế.

Điều dưỡng chăm sóc tại nhà. Một số bệnh viện và cơ sở y tế có dịch vụ điều dưỡng tại nhà, phù hợp với người sau phẫu thuật, đột quỵ, cần thay băng, theo dõi chỉ số thường xuyên.

Cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Theo Luật Người cao tuổi 2009, cơ sở chăm sóc người cao tuổi hoạt động theo quy định của nhà nước. Số cơ sở tăng ở các thành phố lớn, chất lượng khác nhau nhiều; nên đến tận nơi, ở thử, hỏi người đang ở và gia đình họ.

Kết hợp nhiều cách. Nhiều gia đình dùng người giúp việc hằng ngày, điều dưỡng ghé theo lịch, và một người thân làm đầu mối. Quan trọng là luôn có một người ở Việt Nam được tin tưởng để ra quyết định nhanh khi cần.

Lương hưu nước ngoài và tiền cho những năm dài

Mỗi nước có quy tắc riêng về việc chi trả lương hưu, trợ cấp cho người sống ở nước khác. Có khoản được trả đầy đủ dù sống ở đâu, có khoản bị giảm hoặc dừng khi người nhận rời nước đó quá một thời gian, nhất là các khoản trợ cấp xã hội dựa trên thu nhập thấp. Trước khi về, hỏi cơ quan chi trả hưu ở nước đang sống bằng văn bản: khoản nào vẫn nhận khi sống ở Việt Nam, nhận qua đâu.

Nhiều cơ quan chi trả hưu yêu cầu người nhận định kỳ xác nhận còn sống. Hỏi rõ họ chấp nhận cách xác nhận nào khi mình ở Việt Nam, ví dụ qua cơ quan đại diện của nước đó hoặc theo mẫu có chứng thực, và ghi lịch nhắc. Quên một lần xác nhận có thể làm khoản hưu bị tạm dừng, khôi phục mất nhiều tháng.

Tỷ giá thay đổi làm thu nhập quy ra tiền Việt lên xuống theo năm. Ngân sách nên có khoảng đệm, và có riêng một quỹ y tế cho những năm cao tuổi, khi chi phí điều trị và chăm sóc thường tăng nhanh. Bảo hiểm y tế Việt Nam giúp phần lớn chi phí khám chữa bệnh thông thường, nhưng dịch vụ chăm sóc dài hạn, người giúp việc, điều dưỡng tại nhà phần lớn do gia đình tự trả.

Giấy tờ dặn dò khi tài sản và con cháu ở hai nước

Người về dưỡng già thường có tài sản ở cả hai nơi: nhà hoặc tài khoản ở nước ngoài, nhà đất hoặc tiền tiết kiệm ở Việt Nam. Thừa kế tài sản ở nước nào thường chịu ảnh hưởng của pháp luật nước đó, nhất là với bất động sản. Một số gia đình lập di chúc riêng cho từng phần tài sản, theo đúng hình thức của mỗi nước, để tránh việc con cháu phải chờ thủ tục ở cả hai nơi. Ở Việt Nam, di chúc theo Bộ luật Dân sự 2015 có thể được công chứng, chứng thực để thuận lợi khi thực hiện.

Bên cạnh di chúc, cần nghĩ tới lúc mình còn sống nhưng không tự làm được việc: ai được thay mình rút tiền, nhận lương hưu, ký giấy tờ. Văn bản uỷ quyền lập ở Việt Nam dùng cho việc ở Việt Nam; việc ở nước ngoài thì theo hình thức nước đó chấp nhận, có thể ký tại cơ quan đại diện của nước đó. Văn bản uỷ quyền nói chung chấm dứt khi người uỷ quyền mất, nên không thay được di chúc.

Một điều nhiều gia đình bỏ quên là cho con cháu biết giấy tờ để ở đâu. Một tập hồ sơ gồm giấy tờ nhà, sổ tiết kiệm, thông tin tài khoản, hợp đồng bảo hiểm, liên hệ của cơ quan chi trả hưu, kèm bản sao điện tử gửi cho người con tin cậy, giúp con cháu đỡ hàng tháng loay hoay khi có chuyện.

Con cháu ở nước ngoài: giữ gần từ xa

Khi cha mẹ về Việt Nam và con cái ở lại, khoảng cách đổi chiều: giờ đây con là người phải bay về. Nên bàn trước lịch về thăm hằng năm, ai về khi cha mẹ ốm, và chi phí đi lại chia thế nào giữa các anh chị em. Con cháu có quốc tịch nước ngoài cần giữ giấy miễn thị thực hoặc thị thực phù hợp còn hạn, để khi có việc gấp không mất thêm ngày chờ giấy tờ.

Gọi video đều đặn là sợi dây quan trọng, nhưng nhiều người lớn tuổi ngại nói mình mệt, mình buồn để con khỏi lo. Một người đầu mối ở Việt Nam, như cháu, hàng xóm thân, người giúp việc lâu năm, nên có số liên lạc của các con và được dặn báo ngay khi thấy cha mẹ khác thường: ăn ít, quên nhiều, ngã.

Cũng nên tính chuyện cháu nội, cháu ngoại. Cháu lớn lên ở nước ngoài có thể về chơi với ông bà vào kỳ nghỉ, học tiếng Việt, biết quê. Những mùa hè ấy là món quà cho cả hai phía, và là lý do để ông bà giữ sức khoẻ, giữ nếp nhà gọn gàng đón cháu.

An toàn trong nhà và nhịp khám sức khoẻ

Phần lớn tai nạn của người cao tuổi xảy ra ngay trong nhà, và ngã là tai nạn hay gặp nhất. Nhà ở Việt Nam thường có sàn gạch men trơn khi ướt, cầu thang dốc, phòng tắm không có tay vịn, bậc cửa cao để chống nước. Trước khi dọn vào, nên sửa những điểm này: lát hoặc dán sàn chống trơn ở phòng tắm, lắp tay vịn cạnh bồn cầu và vòi sen, đèn ngủ dọc lối đi ban đêm, và nếu có thể, bố trí phòng ngủ ở tầng trệt.

Nhịp khám định kỳ nên được dựng ngay năm đầu, khi còn khoẻ: chọn một bác sĩ hoặc một phòng khám theo dõi cố định, khám tổng quát hằng năm, tầm soát theo tuổi theo lời khuyên của bác sĩ. Mang hồ sơ bệnh án từ nước ngoài về cho lần khám đầu để bác sĩ có bức tranh đầy đủ. Ghi lịch khám, lịch uống thuốc ở một chỗ dễ thấy, và gửi bản chụp cho người con làm đầu mối để con cùng theo dõi từ xa.

Nắng nóng là mối nguy riêng với người lớn tuổi ở Việt Nam: dễ mất nước, sốc nhiệt, nhất là người dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp. Nhà nên có chỗ mát, có quạt hoặc máy lạnh, có nước uống sẵn trong tầm tay, và người lớn tuổi nên tránh ra ngoài vào giữa trưa. Người sống một mình nên có cách gọi người giúp nhanh, như điện thoại để sẵn số người thân ở phím tắt, hoặc thiết bị báo khẩn đeo tay, và có hàng xóm hoặc người giúp việc ghé qua mỗi ngày.

Chuẩn bị theo từng giai đoạn của tuổi già

Nhu cầu thay đổi theo sức khoẻ, nên việc chuẩn bị cũng chia giai đoạn. Bảng dưới gợi ý việc chính ở mỗi giai đoạn; mốc tuổi chỉ để tham khảo.

Đời sống tinh thần cũng cần chuẩn bị như sức khoẻ. Hội người cao tuổi ở phường xã, câu lạc bộ dưỡng sinh, lớp vẽ, lớp đàn, nhóm thiện nguyện, sinh hoạt ở đình chùa, nhà thờ là nơi người về kết bạn mới. Người lớn tuổi có bạn cùng lứa để trò chuyện mỗi tuần thường vui và khoẻ hơn người chỉ ở trong nhà chờ con gọi.

Câu hỏi thường gặp

Về Việt Nam dưỡng già có còn nhận được lương hưu nước ngoài không?

Tuỳ nước và tuỳ loại khoản. Lương hưu từ quá trình đóng góp thường vẫn được trả khi sống ở nước khác, còn một số trợ cấp xã hội có thể bị giảm hoặc dừng. Hỏi cơ quan chi trả hưu bằng văn bản trước khi về.

Cơ sở dưỡng lão ở Việt Nam có đáng tin không?

Chất lượng khác nhau nhiều. Nên đến tận nơi, xem phòng ở, bếp, nhân viên trực đêm, quy trình khi người ở bị ốm, hỏi chuyện người đang ở và gia đình họ, và nếu được thì cho cha mẹ ở thử một thời gian trước khi quyết định.

Có cần lập di chúc ở cả hai nước không?

Nhiều gia đình có tài sản ở cả hai nơi chọn lập di chúc riêng cho từng phần, theo hình thức của mỗi nước, để việc thừa kế được thực hiện thuận lợi. Đây là việc nên hỏi luật sư ở cả hai bên vì luật mỗi nước khác nhau.

Con cháu ở nước ngoài làm gì khi cha mẹ ở Việt Nam ốm nặng?

Cần sẵn giấy tờ nhập cảnh còn hạn, một người đầu mối ở Việt Nam có thể đưa cha mẹ đi viện ngay, và giấy uỷ quyền hoặc thoả thuận trong gia đình về người được quyết định thay khi cha mẹ không tự quyết được.

Nên về quê gốc hay chọn thành phố có bệnh viện tốt?

Nhiều người kết hợp: sống ở thành phố gần bệnh viện, về quê vào cuối tuần, dịp giỗ Tết. Cách này giữ được gắn bó với quê mà vẫn an toàn khi sức khoẻ thay đổi. Quyết định nên tính cho mười năm tới, không chỉ hiện tại.

Người lớn tuổi về nước làm sao để không cô đơn?

Tham gia hội người cao tuổi ở phường xã, câu lạc bộ dưỡng sinh, lớp học, nhóm thiện nguyện, sinh hoạt ở đình chùa hay nhà thờ. Một nhịp sinh hoạt đều đặn mỗi tuần với bạn cùng lứa giúp người lớn tuổi vui và khoẻ hơn.