Khi làm bất kỳ thủ tục nào với cơ quan Việt Nam, người ở nước ngoài cần trả lời hai câu: mình còn quốc tịch Việt Nam không, và mình có giấy tờ gì để chứng minh. Câu thứ nhất xác định diện (công dân Việt Nam ở nước ngoài hay người gốc Việt), câu thứ hai quyết định thủ tục có đi được ngay hay phải qua một bước xác nhận.
Phần lớn rắc rối không đến từ luật phức tạp mà đến từ việc tự xếp mình sai diện: người tưởng đã mất quốc tịch nên bỏ lỡ quyền của công dân, người tưởng còn quốc tịch nhưng không còn giấy tờ nào để chứng minh. Bảng tự kiểm và các bước dưới đây giúp tự xác định trước, để khi đến cơ quan đại diện hay nhờ người thân làm hộ ở quê, hồ sơ đúng ngay từ lần đầu.
Bảng tự kiểm theo tình huống
Tìm dòng giống hoàn cảnh của mình nhất. Đây là nguyên lý chung để định hướng, không thay cho ý kiến của cơ quan có thẩm quyền.
| Hoàn cảnh | Diện có khả năng nhất | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Đang cầm hộ chiếu Việt Nam còn hạn | Công dân Việt Nam ở nước ngoài | Kiểm hạn hộ chiếu; giữ bản chụp; có thể làm thủ tục ngay |
| Có hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn, chưa từng thôi quốc tịch | Nhiều khả năng còn là công dân | Xin cấp hộ chiếu mới tại cơ quan đại diện, mang hộ chiếu cũ |
| Đã nhập quốc tịch nước khác, chưa từng làm đơn thôi quốc tịch Việt Nam | Có thể vẫn là công dân | Gom mọi giấy tờ Việt Nam cũ; cân nhắc xin xác nhận có quốc tịch |
| Đã có quyết định cho thôi quốc tịch Việt Nam | Người gốc Việt | Giữ bản quyết định; dùng hộ chiếu nước ngoài; tìm hiểu giấy miễn thị thực |
| Sinh ở nước ngoài, cha mẹ là công dân Việt Nam, đã được đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện | Công dân Việt Nam | Giữ trích lục khai sinh; xin hộ chiếu Việt Nam nếu cần |
| Sinh ở nước ngoài, cha mẹ chưa từng đăng ký gì với phía Việt Nam | Người gốc Việt, chưa có giấy tờ chứng minh quốc tịch | Hỏi cơ quan đại diện về đăng ký khai sinh, xác định quốc tịch |
| Không còn giấy tờ Việt Nam nào, chỉ nhớ mình từng là công dân | Chưa xác định được | Tìm giấy tờ của cha mẹ, hồ sơ hộ tịch ở quê; xin xác nhận có quốc tịch |
Hai dòng thứ ba và thứ bảy là nơi nhiều người vướng nhất. Luật Việt Nam không tự động làm mất quốc tịch khi nhập quốc tịch nước khác, nhưng "có thể vẫn là công dân" chưa đủ để làm giấy tờ: cơ quan cần bằng chứng. Bước xác nhận có quốc tịch Việt Nam chính là để lấp chỗ trống đó.
Các bước tự xác định, làm ở nhà trước khi đi đâu
Có thể làm những việc sau trong một buổi tối, với một tập giấy và mọi giấy tờ cũ tìm được trong nhà:
- Liệt kê mọi quốc tịch mình đang có hoặc từng có, kèm năm nhận và giấy tờ chứng minh cho từng quốc tịch.
- Tìm mọi giấy tờ Việt Nam: hộ chiếu cũ, giấy khai sinh, chứng minh nhân dân hay căn cước cũ, sổ hộ khẩu cũ, giấy tờ kết hôn; chụp lại từng trang.
- Kiểm xem đã từng ký đơn xin thôi quốc tịch Việt Nam hay nhận quyết định nào về quốc tịch chưa; nếu nhớ không rõ, hỏi người thân từng làm giấy tờ cùng thời đó.
- So tên, ngày sinh, nơi sinh giữa giấy tờ Việt Nam và giấy tờ nước ngoài; ghi lại mọi chỗ lệch, như mất dấu, đảo họ tên, đổi tên khi nhập tịch.
- Dựa vào bảng tự kiểm, xác định diện có khả năng nhất, rồi đọc thủ tục cụ thể trên trang của cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách nơi mình ở.
- Nếu vẫn chưa rõ, chuẩn bị bộ bản chụp và hỏi trực tiếp cơ quan đại diện, hoặc Sở Tư pháp nếu đang ở Việt Nam.
Danh sách này còn có ích về sau: khi nhờ người thân ở quê làm hộ việc gì, chỉ cần gửi đúng bộ đã sắp sẵn, thay vì gọi điện qua lại nhiều lần để hỏi tờ nào ở đâu.
Với gia đình nhiều thế hệ, nên làm bảng này cho từng người, kể cả trẻ em. Một tờ giấy ghi tên, các quốc tịch, giấy tờ đang có và diện có khả năng của mỗi thành viên, cất cùng bản chụp giấy tờ, là thứ cả nhà sẽ cần tới trong những dịp lớn như về quê lo việc hiếu, làm thủ tục thừa kế, hay khi cha mẹ già muốn về sống những năm cuối đời ở quê.
Những trường hợp khó hay gặp
Tên trên hai bộ giấy tờ không khớp. Người sang nước ngoài từ lâu thường có tên không dấu, đảo thứ tự họ và tên, hoặc lấy thêm tên bản xứ khi nhập tịch. Khi đó cần giấy tờ nối hai cái tên, chẳng hạn quyết định đổi tên của nước sở tại, và có thể phải hợp pháp hoá lãnh sự giấy tờ ấy để dùng ở Việt Nam.
Giấy tờ Việt Nam đã thất lạc hết. Hồ sơ hộ tịch gốc có thể còn lưu ở cơ quan hộ tịch nơi đăng ký ngày trước, nay là UBND cấp xã sau sắp xếp. Người thân ở quê có thể giúp tra hoặc xin trích lục bản sao theo ủy quyền.
Đang cầm hai hộ chiếu. Người có cả hộ chiếu Việt Nam và hộ chiếu nước ngoài cần dùng thống nhất khi xuất nhập cảnh, và khai rõ cả hai quốc tịch khi cơ quan hỏi. Cách chọn hộ chiếu cho từng chuyến được bàn ở mục Giữ quốc tịch Việt Nam.
Con nhỏ sinh ở nước thứ ba. Gia đình di chuyển giữa nhiều nước có thể có con sinh ở một nước, sống ở nước khác. Cơ quan đại diện phụ trách là nơi gia đình đang cư trú, không nhất thiết là nơi con sinh ra; nên hỏi trước khi gửi hồ sơ.
Diện của mình quyết định những thủ tục nào
Không phải việc gì cũng hỏi về quốc tịch, nhưng những việc lớn thì gần như luôn hỏi:
- Xin cấp, cấp đổi hộ chiếu Việt Nam.
- Nhập cảnh Việt Nam bằng hộ chiếu nào, có cần thị thực hay giấy miễn thị thực không.
- Đăng ký thường trú, tạm trú khi về nước ở lâu.
- Mua nhà, nhận thừa kế, nhận tặng cho nhà đất, đứng tên trên giấy chứng nhận.
- Đăng ký khai sinh, xác định quốc tịch cho con; đăng ký kết hôn tại Việt Nam.
- Xin lý lịch tư pháp, chứng thực chữ ký trên giấy ủy quyền dùng ở Việt Nam.
- Mở và duy trì tài khoản, sổ tiết kiệm đứng tên ở Việt Nam.
Với mỗi việc, cùng một người có thể gặp yêu cầu giấy tờ hơi khác nhau, vì mỗi cơ quan áp một luật chuyên ngành. Biết diện của mình không thay được việc đọc thủ tục cụ thể, nhưng giúp biết nên hỏi câu gì và mang theo giấy gì.
Ví dụ giả định: ba người, ba lối đi
Ba ví dụ giả định dưới đây cho thấy chỉ cần đổi một chi tiết, như năm nhập tịch hay việc cha mẹ có đăng ký cho con không, là lối đi giấy tờ đã khác.
Ví dụ giả định thứ nhất: chị Mai sang Úc du học, ở lại làm việc, đã có thường trú Úc nhưng chưa nhập tịch, đang cầm hộ chiếu Việt Nam còn hạn. Chị là công dân Việt Nam ở nước ngoài, mọi thủ tục làm như công dân, chỉ cần để ý thường trú ở quê có thể thay đổi khi chị đã định cư hẳn.
Ví dụ giả định thứ hai: ông Tâm sang Mỹ từ thập niên 1980, nhập quốc tịch Mỹ, chỉ còn giấy khai sinh cũ bằng tiếng Việt. Ông chưa từng làm đơn thôi quốc tịch. Khả năng cao ông vẫn có quốc tịch Việt Nam theo luật, nhưng để nhận thừa kế phần nhà của cha mẹ, ông nên xin xác nhận có quốc tịch trước, thay vì làm hồ sơ theo diện người gốc Việt rồi phải làm lại.
Ví dụ giả định thứ ba: anh Kevin, con ông Tâm, sinh ở California, chưa từng được đăng ký gì với phía Việt Nam. Anh là người gốc Việt; muốn về làm việc dài hạn, anh đi theo các diện cư trú dành cho người gốc Việt mang quốc tịch nước ngoài, hoặc tìm hiểu thủ tục để có quốc tịch Việt Nam nếu muốn.
Ba người cùng một gia đình, cùng được người ở quê gọi là Việt kiều, nhưng đi ba lối khác nhau. Nếu cả nhà về cùng lúc để lo việc nhà đất, hồ sơ của từng người sẽ khác nhau ngay từ tờ khai đầu tiên. Ngồi lại xác định diện cho từng người trước chuyến về giúp gia đình tránh cảnh nộp chung một bộ hồ sơ rồi bị yêu cầu tách ra, bổ sung nhiều lần.
Năm sai lầm hay gặp khi tự khai
Đánh đồng "đã nhập quốc tịch nước ngoài" với "không còn quốc tịch Việt Nam". Hai chuyện này khác nhau theo luật Việt Nam. Khai mình là người nước ngoài thuần tuý trong khi vẫn là công dân có thể làm sai hướng cả bộ hồ sơ nhà đất, thừa kế.
Dùng hộ chiếu nước ngoài nhập cảnh rồi làm thủ tục như công dân. Cơ quan thường đối chiếu giấy tờ dùng khi nhập cảnh với giấy tờ trong hồ sơ. Khi đã là công dân và có hộ chiếu Việt Nam, nên thống nhất cách dùng giấy tờ ngay từ đầu.
Bỏ qua chỗ lệch tên vì "ai cũng biết là mình". Cán bộ không thể đoán; một dấu thiếu trong họ tên có thể làm hồ sơ bị trả lại. Tốt nhất là chủ động mang giấy tờ giải thích chỗ lệch, và khi làm giấy tờ mới ở nước sở tại thì giữ cách viết tên thống nhất với giấy tờ Việt Nam ngay từ đầu, kể cả dấu và thứ tự họ, tên đệm, tên.
Nghĩ con sinh ở nước ngoài thì đương nhiên có quốc tịch Việt Nam như cha mẹ. Theo nguyên lý thì con của hai công dân Việt Nam có quốc tịch Việt Nam, nhưng không có đăng ký khai sinh thì không có giấy tờ chứng minh, và trong thực tế con chỉ có quốc tịch nơi sinh.
Nhờ người quen "lo" giấy tờ quốc tịch qua đường không chính thức. Giấy tờ quốc tịch chỉ có giá trị khi do cơ quan có thẩm quyền cấp theo thủ tục. Lời hứa làm nhanh qua người quen là kịch bản lừa đảo quen thuộc nhắm vào người ở xa.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào tra trực tuyến xem mình còn quốc tịch Việt Nam không?
Hiện việc xác định quốc tịch dựa vào hồ sơ và giấy tờ, không có một ô tra cứu để gõ tên vào là ra kết quả. Thủ tục xác nhận có quốc tịch Việt Nam được làm tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc Sở Tư pháp ở trong nước, theo hướng dẫn đăng trên trang của các cơ quan này.
Hộ chiếu Việt Nam hết hạn nhiều năm rồi có còn dùng làm bằng chứng được không?
Hộ chiếu hết hạn không còn dùng để đi lại, nhưng thường vẫn được cơ quan đại diện xem xét như một giấy tờ cho thấy người đó từng được xác định là công dân Việt Nam. Nên giữ lại hộ chiếu cũ, kể cả khi đã có hộ chiếu mới, và mang theo khi làm thủ tục.
Tự khai sai diện thì có sao không?
Khai sai do hiểu nhầm thường dẫn tới hồ sơ bị trả lại, phải bổ sung hoặc làm lại, mất thời gian. Khai không trung thực một cách cố ý về quốc tịch hay nhân thân thì là chuyện khác, có thể bị xử lý theo luật. Khi chưa chắc, hỏi cơ quan trước khi nộp là cách an toàn nhất.
Đã đổi tên khi nhập quốc tịch nước ngoài thì làm sao chứng minh là cùng một người?
Cần giấy tờ của nước sở tại ghi nhận việc đổi tên, như quyết định hoặc giấy chứng nhận nhập tịch có ghi tên cũ. Giấy tờ này thường phải được hợp pháp hoá lãnh sự và dịch sang tiếng Việt khi dùng ở Việt Nam, trừ khi hai nước có thoả thuận miễn hợp pháp hoá.
Người thân ở quê có làm hộ việc xác định diện được không?
Người thân có thể giúp tìm và xin bản sao giấy tờ hộ tịch cũ ở UBND cấp xã theo ủy quyền. Còn thủ tục xác nhận quốc tịch, cấp hộ chiếu là thủ tục gắn với chính người đó, thường phải tự nộp tại cơ quan đại diện hoặc theo cách cơ quan cho phép.
Có nên xin xác nhận có quốc tịch Việt Nam nếu chưa có việc gì cần làm?
Không bắt buộc. Nhưng với người lớn tuổi đã nhập quốc tịch nước khác và chỉ còn ít giấy tờ Việt Nam, làm sớm khi còn đủ sức khoẻ và còn người làm chứng có thể giúp con cháu nhiều về sau, nhất là trong các việc thừa kế, nhà đất ở quê.