Người Việt sống ở nước ngoài thường có tiền ở cả hai nơi: lương, tài khoản ở nước đang sống và nhà cho thuê, sổ tiết kiệm, sổ bảo hiểm xã hội, phần thừa kế ở Việt Nam. Nguyên tắc nền là: nước nào coi bạn là người cư trú thuế thì thường đánh thuế trên thu nhập toàn cầu của bạn; nước còn lại chỉ đánh thuế phần thu nhập phát sinh trên đất của họ; và hiệp định tránh đánh thuế hai lần (nếu hai nước có ký) quyết định ai được đánh trước, ai phải trừ lùi.
Phần còn lại là chuyện giấy tờ: tiền đi qua kênh chính thức, có chứng từ; thu nhập ở Việt Nam được khai đúng nơi; quyền lợi bảo hiểm xã hội đã đóng không bị bỏ quên. Bài này là bản đồ tổng quát cho cả danh mục, chỉ ra từng mảng cần để ý và nơi hỏi. Mỗi mảng có bài riêng đi sâu hơn. Đây là thông tin nguyên lý; trường hợp cụ thể luôn cần hỏi cơ quan thuế hoặc người làm nghề tư vấn thuế có chứng chỉ ở từng nước.
Vì sao tiền của người xa xứ luôn dính hai hệ thống
Một người làm điều dưỡng ở Đức, một kỹ sư ở Úc hay một người lao động ở Hàn Quốc đều có chung một tình thế: thu nhập chính sinh ra ở nước đang sống, nhưng gốc rễ tài sản vẫn ở Việt Nam. Căn nhà cha mẹ để lại, mảnh đất đứng tên chung với anh chị em, sổ bảo hiểm xã hội đóng mấy năm trước khi đi, một khoản tiết kiệm chưa kịp tất toán. Mỗi thứ ấy chịu luật Việt Nam, trong khi người chủ lại chịu luật thuế của nước khác.
Hai hệ thống không tự nói chuyện với nhau thay bạn. Cơ quan thuế nước đang sống không biết căn nhà ở Cần Thơ đang cho thuê, trừ khi bạn khai. Cơ quan thuế Việt Nam không biết bạn đã nộp thuế bao nhiêu ở Canada, trừ khi bạn đưa chứng từ. Phần lớn rắc rối mà người xa xứ gặp không đến từ việc cố tình trốn thuế, mà đến từ chỗ không biết mình phải khai ở đâu, rồi vài năm sau nhận thư hỏi, hoặc đến lúc bán nhà, chuyển tiền ra nước ngoài thì thiếu chứng từ.
Ngày nay việc trao đổi thông tin tài chính giữa các nước ngày càng chặt hơn, nhiều nước đã tham gia các cơ chế trao đổi tự động thông tin tài khoản. Khai đúng từ đầu là cách đỡ tốn công nhất.
Năm mảng tiền bạc người Việt ở nước ngoài hay gặp
Thu nhập ở nước đang sống. Lương, tiền làm thêm, thu nhập kinh doanh. Đây là phần rõ nhất: nước sở tại khấu trừ hoặc bắt khai hằng năm. Điều cần nhớ là nhiều nước bắt khai cả thu nhập và tài sản ở nước ngoài, tức là ở Việt Nam.
Thu nhập phát sinh ở Việt Nam. Tiền cho thuê nhà, lãi tiết kiệm, cổ tức, tiền bán nhà đất, tiền công cho việc làm từ xa cho bên Việt Nam. Luật Việt Nam đánh thuế các khoản này dù bạn ở đâu, rồi nước bạn sống có thể đánh thêm, trừ khi có cơ chế khấu trừ.
Tiền đi lại giữa hai nước. Gửi tiền về cho cha mẹ, mang tiền mặt khi về thăm nhà, chuyển tiền bán nhà hay tiền thừa kế ra nước ngoài. Mỗi chiều có quy định riêng về kênh chuyển, khai báo và giấy tờ chứng minh nguồn tiền.
Quyền lợi bảo hiểm xã hội và lương hưu. Thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trước khi đi, lương hưu đang hưởng nếu đã nghỉ hưu rồi mới sang ở với con, và ngược lại lương hưu nước ngoài khi về Việt Nam sống.
Rủi ro bị lừa. Người ở xa, có tiền ngoại tệ, nhớ quê và ít thời gian kiểm tra là đối tượng ưa thích của các lời mời góp vốn dự án, mua đất nền, đầu tư cam kết lãi cao. Mảng này không phải luật thuế nhưng làm mất tiền nhanh hơn mọi khoản thuế.
Cư trú thuế: câu hỏi phải trả lời đầu tiên
Gần như mọi câu hỏi về thuế hai nước đều bắt đầu từ câu: năm nay bạn là người cư trú thuế của nước nào? Cư trú thuế không giống quốc tịch, cũng không giống thẻ thường trú. Một công dân Việt Nam sống ở Nhật cả năm thường là người cư trú thuế của Nhật; một người đã có quốc tịch Úc nhưng về Việt Nam ở phần lớn năm có thể lại thành người cư trú thuế của Việt Nam.
Theo Luật Thuế thu nhập cá nhân (ban hành năm 2007, đã sửa đổi nhiều lần), Việt Nam coi một người là cư trú khi có mặt ở Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong năm, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam theo các tiêu chí luật định. Người cư trú bị đánh thuế trên thu nhập ở cả trong và ngoài nước; người không cư trú chỉ bị đánh thuế trên thu nhập phát sinh tại Việt Nam. Nước bạn đang sống có tiêu chí của riêng họ, thường cũng xoay quanh số ngày có mặt và nơi ở thường xuyên.
Một trường hợp đặc biệt cần biết: Hoa Kỳ đánh thuế công dân và người có thẻ xanh trên thu nhập toàn cầu bất kể họ sống ở đâu. Người Việt có quốc tịch Mỹ về Việt Nam sống lâu dài vẫn phải khai thuế với Mỹ hằng năm. Khi hai nước cùng coi bạn là cư trú, hiệp định tránh đánh thuế hai lần (nếu có) có bộ tiêu chí phân xử. Bài riêng về cư trú thuế trong danh mục này đi kỹ từng tiêu chí.
Mỗi loại tiền ở Việt Nam: ai đánh thuế, giữ giấy gì
Bảng dưới tóm tắt nguyên lý cho người đang là cư trú thuế của nước khác (không còn cư trú ở Việt Nam). Mức thuế, ngưỡng và cách khai cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên chỉ dùng bảng để biết phải hỏi gì.
| Khoản tiền | Phía Việt Nam | Phía nước đang sống | Giấy tờ nên giữ |
|---|---|---|---|
| Tiền cho thuê nhà ở Việt Nam | Khai, nộp thuế cho thuê tài sản khi doanh thu vượt ngưỡng; có thể ủy quyền người thân khai | Thường phải khai như thu nhập từ nước ngoài, được trừ phần thuế đã nộp ở Việt Nam nếu có cơ chế | Hợp đồng thuê, chứng từ nộp thuế, sổ ghi tiền nhận |
| Lãi tiết kiệm, cổ tức ở Việt Nam | Thường bị khấu trừ tại nguồn | Có thể phải khai và tính thêm | Sao kê, xác nhận khấu trừ thuế |
| Tiền bán nhà đất ở Việt Nam | Thuế chuyển nhượng nộp khi sang tên | Nhiều nước coi là thu nhập vốn, phải khai | Hợp đồng công chứng, biên lai thuế, giấy tờ giá mua ban đầu |
| Tiền thừa kế ở Việt Nam | Thừa kế bất động sản giữa người thân trực hệ thường được miễn thuế thu nhập | Tuỳ nước: có nước đánh thuế thừa kế, có nước không | Văn bản khai nhận di sản, giấy tờ quan hệ nhân thân |
| Tiền gửi về cho gia đình | Người nhận kiều hối được miễn thuế thu nhập cá nhân | Thường không được trừ thuế cho người gửi | Chứng từ chuyển tiền qua kênh chính thức |
Điểm chung của cả năm dòng là cột cuối. Thuế có thể tính lại, khai bổ sung được; giấy tờ thất lạc thì nhiều khi không lấy lại được, nhất là khi người lo việc ở Việt Nam là cha mẹ đã lớn tuổi.
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần làm được gì và không làm được gì
Việt Nam đã ký hiệp định tránh đánh thuế hai lần với khoảng tám mươi nước và vùng lãnh thổ (theo danh sách cơ quan thuế công bố những năm gần đây), trong đó có phần lớn các nước đông người Việt như Úc, Canada, Pháp, Đức, Anh, Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan. Hiệp định không xoá thuế; nó chia quyền đánh thuế. Với mỗi loại thu nhập, hiệp định nói nước nào được đánh, nước nào phải trừ lùi phần đã nộp ở nước kia hoặc miễn hẳn.
Với thu nhập từ bất động sản, nguyên tắc phổ biến là nước có bất động sản được đánh thuế trước. Nghĩa là tiền cho thuê căn nhà ở Đà Nẵng nộp thuế ở Việt Nam, rồi khi khai ở nước đang sống thì xin trừ phần đã nộp. Để được trừ, bạn cần chứng từ nộp thuế ở Việt Nam, đôi khi cả giấy xác nhận do cơ quan thuế cấp.
Hiệp định không giúp được khi hai nước chưa ký, hoặc đã ký nhưng chưa có hiệu lực. Hiệp định giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã ký từ năm 2015, nhưng theo thông tin công bố tới gần đây vẫn chưa có hiệu lực; người sống ở Mỹ nên hỏi người làm thuế về cơ chế khấu trừ thuế nước ngoài theo luật nội địa Mỹ thay vì dựa vào hiệp định.
Lập hồ sơ tiền bạc hai nước trong một buổi tối
Không cần phần mềm hay người làm thuê. Một cuốn sổ hoặc một tệp bảng tính đặt ở nơi an toàn, cập nhật mỗi năm một lần, đã giải quyết được phần lớn rắc rối. Thứ tự gợi ý:
- Liệt kê mọi tài sản và tài khoản ở Việt Nam: nhà đất (đứng tên ai, giấy chứng nhận đang ở đâu), sổ tiết kiệm, tài khoản thanh toán, cổ phần, sổ bảo hiểm xã hội.
- Ghi mỗi tài sản đang sinh ra thu nhập gì trong năm: tiền thuê, lãi, cổ tức. Ghi người ở Việt Nam đang giữ giấy tờ hoặc thu tiền hộ.
- Xác định năm nay mình là cư trú thuế của nước nào, đếm số ngày có mặt ở Việt Nam từ dấu xuất nhập cảnh trong hộ chiếu.
- Kiểm xem nước đang sống có bắt khai tài khoản, tài sản ở nước ngoài không, ngưỡng là bao nhiêu (Hoa Kỳ, Canada, Úc đều có quy định riêng).
- Gom chứng từ thuế đã nộp ở Việt Nam trong năm, scan và lưu thành một thư mục theo năm.
- Ghi lại các lần chuyển tiền lớn giữa hai nước kèm lý do và chứng từ, để khi cần chứng minh nguồn tiền không phải lục lại sau nhiều năm.
- Đặt lịch hỏi người làm thuế có chứng chỉ ở nước đang sống một lần trước mùa khai thuế, mang theo đủ những thứ trên.
Bản kê này cũng là thứ quý nhất cho gia đình nếu chẳng may bạn ốm nặng hay qua đời ở nước ngoài: người ở lại biết tài sản nằm đâu, giấy tờ ai giữ, khỏi phải dò từng nơi.
Những chỗ người xa xứ hay vướng nhất
Thứ nhất là để người thân đứng tên hộ tài sản hoặc tài khoản ở Việt Nam để tiện. Cách này đẩy toàn bộ rủi ro về phía bạn: người đứng tên có quyền hợp pháp với tài sản, còn thoả thuận miệng giữa anh em rất khó chứng minh khi có tranh chấp hay khi người đứng tên qua đời. Về mặt thuế, thu nhập phát sinh cũng bị ghi cho người đứng tên chứ không cho bạn.
Thứ hai là chuyển tiền qua người quen, qua cửa hàng nhận chuyển tay. Ngoài nguy cơ mất tiền, khoản tiền không qua kênh chính thức thì không có chứng từ, và nhiều nước coi đó là dấu hiệu bất thường khi rà soát. Bài riêng về gửi tiền về nhà đi kỹ phần này.
Thứ ba là quên quyền lợi ở Việt Nam. Rất nhiều người đi lao động hoặc đi định cư khi còn thời gian đóng bảo hiểm xã hội, rồi không bao giờ làm thủ tục bảo lưu hay nhận. Thứ tư là chỉ khai ở một bên. Có người nộp thuế cho thuê nhà ở Việt Nam đầy đủ nhưng không khai ở nước đang sống vì nghĩ đã nộp rồi; có người làm ngược lại. Cả hai đều có thể bị truy thu, kèm tiền phạt chậm nộp.
Câu hỏi thường gặp
Gửi tiền về cho cha mẹ có phải nộp thuế không?
Phía Việt Nam, Luật Thuế thu nhập cá nhân xếp thu nhập từ kiều hối vào nhóm được miễn thuế, nên cha mẹ nhận tiền không phải nộp. Phía nước bạn đang sống, tiền gửi đi thường đã là tiền sau thuế, không được trừ thêm, nhưng một số nước có quy định về tặng cho với số tiền lớn. Nên hỏi người làm thuế ở nước đó nếu gửi khoản lớn một lần.
Có quốc tịch nước ngoài rồi thì còn phải nộp thuế ở Việt Nam không?
Nghĩa vụ thuế không đi theo quốc tịch mà đi theo cư trú và nơi phát sinh thu nhập. Dù đã có quốc tịch khác, nếu bạn có nhà cho thuê, có lãi tiền gửi, bán nhà ở Việt Nam thì phần thu nhập đó vẫn chịu thuế Việt Nam. Nếu về ở từ 183 ngày trở lên trong năm, bạn có thể thành người cư trú thuế của Việt Nam.
Làm sao biết Việt Nam có hiệp định thuế với nước mình đang sống?
Cơ quan thuế Việt Nam và Bộ Tài chính công bố danh sách các hiệp định tránh đánh thuế hai lần đã ký, kèm ngày có hiệu lực. Cơ quan thuế nước bạn đang sống cũng có danh sách tương tự. Cần xem cả hai mốc: ngày ký và ngày có hiệu lực, vì có hiệp định đã ký nhiều năm nhưng chưa áp dụng.
Có nên nhờ người nhà ở Việt Nam khai thuế thay không?
Được, với nhiều loại thủ tục bạn có thể ủy quyền bằng văn bản cho người thân khai và nộp thay, nhất là thuế cho thuê nhà. Giấy ủy quyền có thể chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Dù vậy, nghĩa vụ thuế vẫn là của bạn, nên giữ bản sao mọi tờ khai và chứng từ người thân nộp.
Không khai tài sản ở Việt Nam với nước đang sống thì sao?
Nhiều nước coi việc không khai tài khoản, tài sản ở nước ngoài trên ngưỡng quy định là vi phạm riêng, có phạt kể cả khi không thiếu đồng thuế nào. Các nước cũng ngày càng trao đổi thông tin tài khoản với nhau. Nếu đã lỡ không khai các năm trước, nhiều nước có thủ tục tự nguyện khai bổ sung với mức xử lý nhẹ hơn; nên hỏi người làm thuế có chứng chỉ.
Bao lâu nên rà lại tình hình tiền bạc hai nước một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần, trước mùa khai thuế ở nước đang sống. Ngoài ra nên rà ngay khi có sự kiện lớn: nhận thừa kế, bán nhà, bắt đầu cho thuê, đổi quốc tịch, nghỉ hưu, hoặc dự định về Việt Nam ở dài ngày. Những mốc này thường đổi tình trạng cư trú thuế hoặc phát sinh nghĩa vụ mới.