Công dân Việt Nam ở nước ngoài giữ trọn tư cách công dân: được Nhà nước bảo hộ qua cơ quan đại diện, được cấp giấy tờ và đăng ký hộ tịch, được tự do trở về nước, giữ quyền về tài sản, nhà đất ở Việt Nam. Đi cùng là nghĩa vụ tuân thủ pháp luật nước sở tại nơi mình sống và pháp luật Việt Nam ở những việc có liên quan.
Các quyền này có nền ở Hiến pháp 2013, cụ thể hoá trong Luật Cơ quan đại diện nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài 2009 (sửa đổi 2017), Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, Luật Hộ tịch 2014 và các luật về tài sản. Bài này nói nguyên lý, nơi làm và cả giới hạn: những gì cơ quan đại diện làm được, và những gì không ai làm thay được, để không kỳ vọng sai khi gặp chuyện.
Nền tảng: công dân ở đâu cũng là công dân
Hiến pháp 2013 nêu hai ý trực tiếp liên quan: công dân Việt Nam không thể bị trục xuất, giao nộp cho nhà nước khác, và công dân Việt Nam ở nước ngoài được Nhà nước bảo hộ. Tư cách công dân không phụ thuộc người đó ở trong hay ngoài nước, ở một năm hay ba mươi năm, đang cầm hộ chiếu còn hạn hay đã hết hạn. Thứ quyết định là quốc tịch, và việc chứng minh quốc tịch bằng giấy tờ.
Một hộ chiếu hết hạn không làm mất tư cách công dân; nó chỉ làm khó việc chứng minh. Vì vậy lời khuyên đơn giản nhất cho mọi công dân ở nước ngoài là giữ hộ chiếu luôn còn hạn, cấp đổi sớm, và cất giữ mọi giấy tờ Việt Nam cũ thay vì bỏ đi khi đã có giấy tờ nước sở tại. Giấy tờ là cầu nối giữa quyền trên luật và quyền dùng được trong thực tế.
Điều này có hệ quả quan trọng với người đã nhập quốc tịch nước khác nhưng chưa mất quốc tịch Việt Nam. Theo luật Việt Nam, họ vẫn là công dân, nên vẫn có quyền và nghĩa vụ của công dân khi làm việc với cơ quan Việt Nam. Ngược lại, khi đang ở chính nước mà họ cũng mang quốc tịch, nước đó thường coi họ là công dân của mình, và khả năng cơ quan đại diện Việt Nam can thiệp sẽ hạn chế hơn so với một người chỉ mang quốc tịch Việt Nam.
Quyền được bảo hộ: cơ quan đại diện làm được gì
Liên hệ khi công dân bị bắt, bị giữ. Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự 1963, cơ quan lãnh sự có quyền được thông báo và thăm công dân nước mình bị bắt giữ, nếu người đó đồng ý. Cơ quan đại diện có thể thăm, hỏi tình hình, đề nghị đối xử đúng luật, và giới thiệu danh sách luật sư địa phương.
Cấp giấy tờ khi mất hộ chiếu. Công dân mất hộ chiếu có thể được cấp hộ chiếu mới hoặc giấy tờ thay thế để về nước, sau khi xác minh nhân thân.
Hỗ trợ khi gặp nạn, thiên tai, dịch bệnh, chiến sự. Liên lạc, tập hợp thông tin, phối hợp với chính quyền sở tại, và khi tình hình đòi hỏi, tổ chức hoặc hỗ trợ đưa công dân về nước.
Hỗ trợ khi công dân qua đời ở nước ngoài. Hướng dẫn gia đình thủ tục khai tử, giấy tờ để đưa thi hài hoặc tro cốt về nước, liên hệ cơ quan sở tại.
Liên hệ với gia đình ở Việt Nam. Khi công dân không tự liên lạc được, cơ quan đại diện có thể giúp báo tin cho gia đình, qua các kênh trong nước.
Những điều cơ quan đại diện không làm thay được
Hiểu đúng giới hạn giúp tránh thất vọng và tránh bị kẻ xấu lợi dụng. Theo thông lệ quốc tế và pháp luật Việt Nam, cơ quan đại diện thường không:
- Can thiệp vào quá trình điều tra, xét xử của toà án nước sở tại, hay đòi thả người đang bị giữ theo luật nước đó.
- Trả thay tiền phạt, tiền viện phí, tiền luật sư, tiền thuê nhà hay các khoản nợ cá nhân.
- Làm thay việc của luật sư, phiên dịch tư pháp, hay đứng ra bảo lãnh tại ngoại.
- Bảo lãnh cho người ở quá hạn được tiếp tục ở lại, hay xin thị thực, giấy phép lao động của nước sở tại thay cho công dân.
- Gọi điện yêu cầu chuyển tiền để "giải quyết hồ sơ"; cuộc gọi như vậy gần như chắc chắn là lừa đảo giả danh cơ quan đại diện.
Kẻ lừa đảo hiểu rất rõ việc người ở xa tin vào cơ quan đại diện, nên kịch bản giả danh đại sứ quán, giả công an trong nước gọi sang, báo "hồ sơ có vấn đề", "có bưu phẩm vi phạm" rồi đòi chuyển tiền là kịch bản phổ biến nhắm vào kiều bào ở nhiều nước. Biết rõ cơ quan đại diện không làm gì sẽ giúp nhận ra lời hứa sai ngay từ câu đầu.
Cơ quan đại diện là chỗ dựa về giấy tờ và về liên lạc, có tiếng nói khi quyền cơ bản của công dân bị xâm phạm. Nhưng người đang sống ở nước nào vẫn chịu luật nước ấy, và phần lớn quyền lợi hằng ngày như lương, nhà ở, chữa bệnh được bảo vệ bằng chính luật và cơ quan của nước sở tại.
Quyền về giấy tờ và hộ tịch khi đang ở xa
Ở nước ngoài, cơ quan đại diện Việt Nam đóng vai gần giống cơ quan hộ tịch và cơ quan xuất nhập cảnh ở trong nước đối với công dân. Theo Luật Hộ tịch 2014, công dân có thể đăng ký khai sinh cho con, đăng ký kết hôn, khai tử, nhận cha, mẹ, con tại cơ quan đại diện, hoặc ghi chú vào sổ hộ tịch các việc đã làm theo luật nước sở tại. Cơ quan đại diện cũng cấp, cấp đổi hộ chiếu, chứng thực chữ ký trên giấy ủy quyền, chứng thực bản sao, và hợp pháp hoá giấy tờ để dùng ở Việt Nam.
Quyền này có ý nghĩa lớn hơn vẻ ngoài thủ tục của nó. Một đứa trẻ sinh ở nước ngoài mà không được đăng ký khai sinh với phía Việt Nam có thể lớn lên mà không có giấy tờ Việt Nam nào; một cuộc hôn nhân không được ghi chú có thể làm rối việc thừa kế ở quê nhiều năm sau. Làm sớm những việc hộ tịch khi còn đủ giấy tờ, đủ người làm chứng luôn dễ hơn làm muộn. Các bước cụ thể được trình bày ở mục Hộ tịch gia đình ở nước ngoài và mục Giấy tờ công dân làm từ xa.
Quyền về nước và đi lại
Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019 ghi nhận quyền của công dân được xuất cảnh, nhập cảnh theo quy định. Với người ở nước ngoài, ý nghĩa thực tế lớn nhất là quyền được trở về: một công dân cầm giấy tờ hợp lệ không cần xin phép ai để về nước. Người mất hộ chiếu ở nước ngoài có thể được cấp giấy tờ để về; người có hộ chiếu Việt Nam hết hạn mà vẫn còn quốc tịch có thể xin cấp mới ở cơ quan đại diện.
Luật cũng quy định những trường hợp công dân bị tạm hoãn xuất cảnh, chẳng hạn khi đang có nghĩa vụ trong một vụ án, vụ việc, đang nợ thuế hay nợ nghĩa vụ thi hành án theo luật định. Người ở nước ngoài về thăm nhà nên biết điều này: một khoản nợ thuế cũ của hộ kinh doanh ngày trước, một bản án dân sự chưa thi hành, có thể khiến người đó không ra lại được đúng ngày đã định. Nếu có vướng mắc cũ, nên kiểm trước khi về, qua cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư.
Quyền tài sản và giao dịch ở Việt Nam
Công dân Việt Nam ở nước ngoài có quyền về nhà ở, đất đai như công dân trong nước theo Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024: được mua, nhận thừa kế, nhận tặng cho, đứng tên trên giấy chứng nhận. Họ được mở tài khoản, gửi tiết kiệm, đứng tên doanh nghiệp, ký hợp đồng như mọi công dân, với điều kiện giấy tờ nhân thân hợp lệ.
Khó khăn thường không nằm ở quyền mà ở việc thực hiện từ xa. Ký hợp đồng, nhận thừa kế, bán nhà thường cần có mặt hoặc ủy quyền. Giấy ủy quyền ký ở nước ngoài có thể được chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam; giấy tờ do cơ quan nước ngoài lập thì thường phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch ra tiếng Việt khi dùng ở Việt Nam. Chi tiết các việc này nằm ở các mục Nhà đất, tài sản ở quê nhà và Giấy tờ công dân làm từ xa.
Một chỗ hay bị bỏ quên là tài sản cũ đứng tên mình từ trước khi đi: sổ tiết kiệm, tài khoản ngân hàng, phần vốn góp, mảnh đất cha mẹ cho. Quyền với những tài sản ấy không mất khi ra nước ngoài, nhưng giấy tờ cần được giữ cẩn thận và thông tin liên lạc cần cập nhật, để không rơi vào cảnh tài sản bị bỏ ngỏ nhiều năm.
Nghĩa vụ: luật của hai nơi
Tuân thủ pháp luật nước sở tại. Đây là nghĩa vụ nặng nhất trên thực tế. Người ở quá hạn, làm việc sai diện, vi phạm luật giao thông hay luật lao động của nước sở tại sẽ bị xử lý theo luật nước đó, và quốc tịch Việt Nam không phải là lá chắn.
Tuân thủ pháp luật Việt Nam ở những việc có liên quan. Khi giao dịch nhà đất ở Việt Nam, khai báo hộ tịch, khai thuế với thu nhập phát sinh ở Việt Nam, người ở nước ngoài làm theo luật Việt Nam như người trong nước.
Khai báo trung thực và giữ giấy tờ. Báo mất hộ chiếu, không cho mượn, không cầm cố, không khai man nhân thân khi làm giấy tờ. Hộ chiếu Việt Nam là tài sản của Nhà nước giao cho công dân sử dụng, không phải món đồ để thế chấp với chủ nhà hay chủ nợ.
Nghĩa vụ thuế theo nơi cư trú. Nghĩa vụ thuế phụ thuộc vào việc người đó được coi là cư trú thuế ở nước nào, và hai nước có hiệp định tránh đánh thuế hai lần hay không. Nguyên lý này được bàn ở mục Tiền bạc và thuế hai nước; với trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia.
Các nghĩa vụ khác theo luật chuyên ngành. Một số nghĩa vụ công dân khác được các luật chuyên ngành quy định riêng cho người đang ở nước ngoài. Khi về nước ở lâu dài, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương để biết mình cần làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Bị bắt ở nước ngoài thì có được yêu cầu gặp cơ quan đại diện Việt Nam không?
Có. Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự 1963, người bị bắt giữ có thể yêu cầu cơ quan chức năng thông báo cho cơ quan lãnh sự nước mình. Cơ quan đại diện có thể thăm, hỏi tình hình và giới thiệu luật sư, nhưng không can thiệp vào việc xét xử theo luật nước sở tại.
Đã có quốc tịch Mỹ và còn quốc tịch Việt Nam, bị nạn ở Mỹ thì cơ quan đại diện Việt Nam có bảo hộ không?
Khi người đó đang ở chính nước mình cũng mang quốc tịch, nước ấy thường coi người đó là công dân của họ. Khả năng can thiệp của cơ quan đại diện Việt Nam vì thế hạn chế hơn, dù vẫn có thể hỗ trợ ở những việc liên quan tới Việt Nam như giấy tờ, liên hệ gia đình.
Nhận cuộc gọi tự xưng là đại sứ quán, báo hồ sơ có vấn đề và yêu cầu chuyển tiền thì làm sao?
Dừng cuộc gọi, không chuyển tiền, không đọc mã xác thực. Cơ quan đại diện không gọi điện đòi tiền để giải quyết hồ sơ. Tự tra thông tin liên lạc trên trang chính thức của cơ quan đại diện rồi gọi lại để kiểm, và báo cho cảnh sát nước sở tại.
Đang nợ thuế ở Việt Nam thì về thăm nhà có bị giữ lại không?
Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019 và các luật liên quan cho phép tạm hoãn xuất cảnh trong một số trường hợp, trong đó có nợ thuế theo điều kiện luật định. Nếu có khoản nợ cũ, nên kiểm và xử lý trước khi về, qua cơ quan thuế hoặc người đại diện.
Công dân ở nước ngoài có phải báo cho cơ quan đại diện khi chuyển chỗ ở không?
Không có nghĩa vụ báo mỗi lần chuyển nhà theo kiểu khai báo tạm trú trong nước. Nhưng nếu đã đăng ký công dân, nên cập nhật địa chỉ, điện thoại để được liên lạc khi có sự cố. Việc khai báo địa chỉ với cơ quan nước sở tại thì làm theo luật nước đó.
Người gốc Việt không còn quốc tịch có được cơ quan đại diện Việt Nam bảo hộ không?
Bảo hộ công dân là quyền gắn với quốc tịch Việt Nam, nên người không còn quốc tịch được nước mình mang quốc tịch bảo hộ. Cơ quan đại diện Việt Nam vẫn làm cho họ những thủ tục liên quan tới Việt Nam như giấy miễn thị thực, chứng thực, hợp pháp hoá giấy tờ.