Người đang hưởng lương hưu Việt Nam sang nước ngoài ở với con vẫn có thể tiếp tục nhận lương hưu, thường qua tài khoản ngân hàng ở Việt Nam hoặc qua người được ủy quyền nhận thay; nếu ra nước ngoài để định cư, luật bảo hiểm xã hội có quy định riêng cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội đang chi trả. Chiều ngược lại, người hưởng lương hưu nước ngoài về Việt Nam sống có thể nhận tiếp ở Việt Nam nếu nước chi trả cho phép trả ra nước ngoài, thường kèm yêu cầu xác nhận còn sống định kỳ.
Hai chiều có chung một điểm: tiền hưu là dòng tiền đều, kéo dài nhiều năm, nên giấy tờ nhỏ như giấy ủy quyền hết hạn hay một lần quên gửi xác nhận còn sống đều có thể làm gián đoạn. Bài này đi qua từng chiều, thuế, và những lưu ý cho gia đình khi người hưởng qua đời ở xa.
Chiều thứ nhất: cha mẹ hưởng lương hưu Việt Nam sang ở với con
Tình huống phổ biến: cha mẹ đã nghỉ hưu ở Việt Nam, sang Mỹ, Úc, Canada, Đức ở với con một thời gian dài, có khi theo diện bảo lãnh định cư. Lương hưu Việt Nam vẫn là thu nhập riêng của cha mẹ, giúp họ chủ động hơn khi sống nhờ con ở nơi xa.
Nếu chỉ đi thăm con dài ngày, cha mẹ thường giữ nguyên cách nhận qua tài khoản ngân hàng ở Việt Nam, rồi rút hoặc chuyển khi cần. Nếu trước đó nhận tiền mặt tại điểm chi trả, nên chuyển sang nhận qua tài khoản trước khi đi, vì nhận tiền mặt đòi hỏi người hưởng hoặc người được ủy quyền có mặt.
Một chi tiết thực tế: nhiều cụ quen cầm thẻ ngân hàng, nhờ con cháu ở nhà rút giúp. Khi cụ sang nước ngoài, thẻ và mã số ở lại với người khác, tài khoản đứng tên cụ nhưng người khác điều khiển. Cách làm này dễ sinh hiểu lầm trong gia đình và trái với điều kiện sử dụng thẻ của ngân hàng. Tốt hơn là cụ giữ quyền truy cập tài khoản của mình, còn việc nhận thay thì làm bằng giấy ủy quyền đúng thủ tục.
Nếu cha mẹ ra nước ngoài để định cư, Luật Bảo hiểm xã hội có quy định riêng cho người đang hưởng lương hưu, trong đó có thể có lựa chọn liên quan tới hưởng một lần. Lựa chọn này có hệ quả lâu dài và không đảo ngược được, nên gia đình cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội tỉnh đang chi trả, tính kỹ trước khi quyết.
Nhận lương hưu khi người hưởng ở nước ngoài: những việc cần làm
Chuyển sang nhận qua tài khoản. Tài khoản đứng tên người hưởng ở ngân hàng tại Việt Nam, đăng ký với cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi đi. Kiểm tra tài khoản có bị khoá vì lâu không giao dịch hay không, và cách người hưởng truy cập từ xa.
Ủy quyền nhận thay khi cần. Người hưởng có thể ủy quyền cho người thân nhận lương hưu thay. Giấy ủy quyền ký ở nước ngoài thường chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam. Giấy ủy quyền nhận lương hưu thường có thời hạn và phải làm lại khi hết hạn; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về thời hạn đang áp dụng.
Xác nhận người hưởng còn sống. Với người hưởng ở nước ngoài dài ngày, cơ quan chi trả có thể yêu cầu định kỳ giấy tờ chứng minh người hưởng còn sống, hoặc chính giấy ủy quyền làm mới đóng vai trò này. Lỡ hạn có thể bị tạm dừng chi trả cho tới khi bổ sung.
Cập nhật thông tin. Đổi số điện thoại, địa chỉ liên hệ, tài khoản nhận tiền đều phải báo cho cơ quan bảo hiểm xã hội. Người hưởng ở nước ngoài thường quên bước này, đến khi có thông báo gửi về địa chỉ cũ không ai nhận.
Chiều thứ hai: hưởng lương hưu nước ngoài, về Việt Nam sống
Ngày càng nhiều người Việt làm việc cả đời ở nước ngoài chọn về quê nghỉ hưu. Lương hưu công của nhiều nước có thể trả ra nước ngoài, vào tài khoản ở nước đó hoặc trực tiếp sang nước nơi người hưởng sống, nhưng điều kiện mỗi nước khác nhau. Phần lương hưu tính theo thời gian đóng thường chuyển ra nước ngoài được; các khoản trợ cấp bổ sung xét theo thu nhập, tài sản hoặc nơi cư trú thường bị giới hạn hay dừng khi ra nước ngoài lâu.
Trước khi quyết định về, nên hỏi cơ quan an sinh xã hội nước đang sống ba câu: phần nào trong khoản đang nhận vẫn trả được khi sống ở Việt Nam; phải báo trước thế nào khi rời đi; và hằng năm phải gửi giấy tờ gì để duy trì. Câu trả lời bằng văn bản giúp tránh tình huống về quê vài tháng mới nhận thư báo tạm dừng một phần chi trả, kèm yêu cầu hoàn lại khoản đã nhận.
Quỹ hưu trí tư nhân, hưu trí qua nơi làm việc có quy tắc riêng về rút trước hạn, rút khi rời nước, thuế khi rút. Ở một số nước, người tạm trú rời đi hẳn được rút quỹ hưu trí bắt buộc với mức thuế riêng; người thường trú hoặc công dân thì thường phải đợi đủ tuổi. Hỏi đơn vị quản lý quỹ trước khi về.
Một gia đình, hai chiều lương hưu (ví dụ giả định)
Ông Toàn nghỉ hưu từ một nhà máy ở Hải Phòng, hưởng lương hưu Việt Nam qua tài khoản ngân hàng. Con gái ông định cư ở Đức, bảo lãnh ông bà sang ở cùng. Trước khi đi, ông hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về quy định cho người đang hưởng lương hưu ra nước ngoài, cân nhắc giữa các lựa chọn, rồi giữ nguyên việc nhận hằng tháng qua tài khoản, ủy quyền cho cháu trai ở Hải Phòng lo giấy tờ.
Cùng thời gian, anh rể của con gái ông, một người Việt làm việc ở Đức gần ba mươi năm, đã đến tuổi hưu và muốn về Đà Nẵng sống. Anh hỏi cơ quan bảo hiểm hưu trí Đức về việc trả lương hưu ra nước ngoài, mở tài khoản nhận ở Việt Nam, hỏi cơ quan thuế hai nước về khoản lương hưu, và mua bảo hiểm sức khoẻ trước khi về.
Hai dòng lương hưu đi ngược chiều nhau trong cùng một gia đình, mỗi dòng có bộ giấy tờ riêng. Điểm chung là cả hai đều hỏi trước, xin trả lời bằng văn bản, và để lại cho người thân tờ ghi chú về việc phải làm khi có chuyện.
Thuế với lương hưu: nguyên lý hai chiều
Lương hưu là khoản hay rơi vào điều khoản riêng của hiệp định thuế. Bảng dưới là nguyên lý phổ biến; hiệp định cụ thể có thể khác.
| Trường hợp | Phía Việt Nam | Phía nước kia |
|---|---|---|
| Người hưởng lương hưu Việt Nam sống ở nước ngoài | Lương hưu do quỹ bảo hiểm xã hội Việt Nam trả hiện không thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam | Nước cư trú có thể đánh thuế hoặc không, tuỳ luật và hiệp định |
| Người hưởng lương hưu công nước ngoài về Việt Nam sống, là cư trú thuế Việt Nam | Xét theo luật Việt Nam và hiệp định; nhiều hiệp định dành quyền cho nước chi trả với lương hưu khu vực nhà nước | Nước chi trả có thể khấu trừ thuế tại nguồn |
| Hưu trí tư nhân, quỹ hưu nơi làm việc, về Việt Nam sống | Thường thuộc quyền đánh thuế của nước cư trú theo hiệp định | Có thể khấu trừ tại nguồn, xin giảm theo hiệp định |
| Người có quốc tịch Hoa Kỳ về Việt Nam sống | Theo luật Việt Nam nếu là cư trú | Vẫn khai thuế Mỹ hằng năm vì Mỹ đánh thuế theo công dân |
Vì quy định thuế với lương hưu nước ngoài ở Việt Nam ít người hỏi, câu trả lời từ cơ quan thuế có khi phải chờ. Nên hỏi bằng văn bản trước năm đầu tiên về sống, và lưu lại câu trả lời.
Khi người hưởng qua đời ở xa
Đây là phần gia đình ít muốn nghĩ tới nhưng nên biết. Khi người hưởng lương hưu Việt Nam qua đời ở nước ngoài, thân nhân cần báo cho cơ quan bảo hiểm xã hội đang chi trả, nộp giấy tờ khai tử đã được ghi chú theo quy định hộ tịch. Khoản lương hưu đã chuyển vào tài khoản sau thời điểm người hưởng mất thường phải hoàn trả. Thân nhân có thể được hưởng trợ cấp mai táng và chế độ tử tuất nếu đủ điều kiện.
Chiều ngược lại, người hưởng lương hưu nước ngoài qua đời ở Việt Nam thì gia đình phải báo cho cơ quan chi trả ở nước kia, gửi bản khai tử đã dịch và hợp pháp hoá theo yêu cầu của họ. Chậm báo, tiền vẫn chảy vào tài khoản, rồi cơ quan nước ngoài đòi lại, có khi kèm thủ tục rắc rối với tài khoản đã đóng.
Một tờ giấy ghi rõ người hưởng đang nhận lương hưu ở đâu, mã số hồ sơ, tài khoản nhận, người cần báo khi có chuyện, cất cùng giấy tờ quan trọng trong nhà, giúp người ở lại đỡ lúng túng rất nhiều trong những ngày khó khăn.
Chuẩn bị trước khi đổi nơi sống
Dù đi chiều nào, nên làm các việc sau trước ngày rời đi ít nhất vài tháng:
- Hỏi cơ quan chi trả về điều kiện tiếp tục nhận khi sống ở nước khác, xin câu trả lời bằng văn bản.
- Chuyển sang nhận qua tài khoản đứng tên người hưởng, kiểm tra truy cập từ xa.
- Làm giấy ủy quyền cho người thân tin cậy với phạm vi rõ ràng, ghi lại ngày hết hạn.
- Ghi lịch các mốc phải gửi xác nhận còn sống hoặc làm mới ủy quyền.
- Hỏi về thuế ở cả hai nước, nhất là năm đầu tiên đổi nơi sống.
- Lập tờ ghi chú cho gia đình về nguồn lương hưu, mã hồ sơ và người cần báo.
Danh sách trông ngắn nhưng mỗi dòng có thể mất vài tuần, vì cơ quan chi trả ở hai nước làm việc theo nhịp riêng, thư từ đi lại chậm, giấy tờ phải dịch và hợp pháp hoá. Người nghỉ hưu thường có nhiều thời gian nhưng ít sức đi lại; con cái ở gần nên nhận phần chạy giấy tờ, còn người hưởng giữ phần quyết định.
Đừng đợi đến tuần cuối trước chuyến bay. Một giấy ủy quyền thiếu chữ ký, một tài khoản chưa kích hoạt truy cập từ xa có thể khiến cả gia đình mất mấy tháng gỡ rối khi người hưởng đã ở bên kia đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ sang Mỹ ở với con thì lương hưu Việt Nam có bị cắt không?
Đi ở với con không tự động làm mất lương hưu. Người hưởng tiếp tục nhận qua tài khoản hoặc qua người được ủy quyền, miễn là duy trì giấy tờ theo yêu cầu của cơ quan chi trả. Nếu chuyển hẳn sang diện định cư, cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về quy định riêng cho trường hợp này trước khi làm thủ tục gì.
Giấy ủy quyền nhận lương hưu làm ở đâu khi đang ở nước ngoài?
Người hưởng có thể làm giấy ủy quyền và chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đang sống, sau đó gửi bản gốc về cho người được ủy quyền. Một số nơi có mẫu giấy ủy quyền riêng của cơ quan bảo hiểm xã hội, nên hỏi trước để làm đúng mẫu, tránh phải làm lại.
Lương hưu nước ngoài nhận ở Việt Nam bằng cách nào?
Tuỳ nước chi trả: có nước chuyển trực tiếp sang tài khoản ở Việt Nam, có nước chỉ chuyển vào tài khoản ở nước họ, người hưởng tự chuyển về. Cần tính phí chuyển tiền, tỷ giá, và giữ chứng từ. Khoản tiền vào Việt Nam qua ngân hàng có chứng từ đầy đủ cũng thuận tiện cho việc chứng minh thu nhập sau này.
Về Việt Nam sống có mất bảo hiểm y tế nước ngoài không?
Phần lớn hệ thống y tế công của các nước gắn với việc cư trú, nên khi về Việt Nam sống lâu dài thì thường không còn được dùng. Người về hưu ở Việt Nam cần tính tới bảo hiểm y tế ở Việt Nam hoặc bảo hiểm sức khoẻ quốc tế. Đây là khoản chi lớn nên tính vào kế hoạch tài chính trước khi về.
Có nên rút hết quỹ hưu trí nước ngoài khi về Việt Nam?
Rút một lần thường bị thuế nặng và mất dòng tiền đều về sau, lại dồn rủi ro tỷ giá vào một thời điểm. Ngược lại, để quỹ ở nước ngoài nghĩa là phải duy trì tài khoản và giấy tờ từ xa. Mỗi quỹ có quy định riêng; nên hỏi đơn vị quản lý quỹ và người làm thuế trước khi quyết.
Đang hưởng lương hưu Việt Nam, sang nước ngoài có được đi làm thêm không?
Việc làm ở nước ngoài phụ thuộc giấy phép lao động và diện cư trú ở nước đó. Về phía Việt Nam, thu nhập từ việc làm ở nước ngoài không làm mất lương hưu đang hưởng. Nhưng khoản thu nhập đó có nghĩa vụ thuế ở nước sở tại, và có thể ảnh hưởng một số trợ cấp mà nước đó xét theo thu nhập.