Công dân Việt Nam về nước đi làm không cần giấy phép lao động: ký hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019, được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế như người lao động trong nước; muốn kinh doanh thì có thể đăng ký hộ kinh doanh hoặc lập công ty theo Luật Doanh nghiệp 2020, với tư cách nhà đầu tư trong nước. Người chỉ còn quốc tịch nước ngoài thì khác: đi làm cần giấy phép lao động trừ trường hợp được miễn, góp vốn lập công ty theo thủ tục của nhà đầu tư nước ngoài.
Thủ tục chỉ là phần nhỏ. Phần lớn rủi ro của người về nằm ở thị trường: mức thu nhập, cách làm việc, cách hợp tác làm ăn khác hẳn nơi đã sống. Bài này đi qua cả hai phần ở mức nguyên lý; ví dụ trong bài là ví dụ giả định. Thuế và cấu trúc doanh nghiệp cho trường hợp cụ thể nên hỏi chuyên gia hoặc cơ quan thuế.
Đi làm thuê: hợp đồng, bảo hiểm và thuế
Bộ luật Lao động 2019 áp dụng như nhau cho mọi người lao động là công dân Việt Nam. Hợp đồng nên có thời hạn rõ, mô tả công việc, mức lương, phụ cấp, giờ làm, ngày nghỉ, và điều kiện chấm dứt. Người quen hợp đồng ở nước ngoài thường ngạc nhiên vì lương ghi trong hợp đồng có khi thấp hơn thu nhập thực nhận, phần còn lại là thưởng, phụ cấp; cần hiểu khoản nào dùng để tính bảo hiểm xã hội, khoản nào không.
Người lao động theo hợp đồng từ một tháng trở lên thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, cùng bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Người về muộn, ở tuổi bốn mươi, năm mươi, nên tính trước số năm đóng có đủ điều kiện hưởng lương hưu Việt Nam hay không, và tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện nếu cần đóng thêm.
Về thuế, Luật Thuế thu nhập cá nhân phân biệt cá nhân cư trú và không cư trú; một trong các tiêu chí là có mặt ở Việt Nam từ một trăm tám mươi ba ngày trở lên trong năm tính thuế hoặc mười hai tháng liên tục. Cá nhân cư trú chịu thuế với thu nhập phát sinh cả trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam. Năm chuyển về là năm hai nước cùng có thể coi mình là đối tượng của họ, nên hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia về hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nước đang sống.
Thị trường việc làm: điều người về hay bất ngờ
Kinh nghiệm quốc tế có giá ở một số ngành: doanh nghiệp có vốn nước ngoài, công nghệ, tài chính, giáo dục quốc tế, y tế tư nhân, du lịch cao cấp, xuất khẩu. Ở những ngành khác, nhà tuyển dụng quan tâm nhiều hơn tới mạng lưới quan hệ trong nước, hiểu biết thị trường địa phương và khả năng làm việc bằng tiếng Việt chuyên môn.
Mức thu nhập danh nghĩa thường thấp hơn nhiều so với cùng vị trí ở nước phát triển, dù chi phí sống cũng khác. So sánh nên làm theo sức mua thực, cộng với những khoản mà ở nước ngoài được nhà nước hoặc chủ lao động lo, còn ở Việt Nam gia đình tự lo như học phí trường quốc tế, bảo hiểm sức khoẻ bổ sung.
Văn hoá công sở cũng là một cú sốc. Quan hệ thứ bậc rõ hơn, quyết định có khi đến từ những cuộc nói chuyện ngoài cuộc họp, giờ giấc linh hoạt nhưng tin nhắn công việc tới cả buổi tối. Người về thường làm tốt hơn khi dành vài tháng đầu quan sát và học cách làm của nơi mới, trước khi đề xuất thay đổi theo kinh nghiệm bên kia.
Một lựa chọn phổ biến là tiếp tục làm từ xa cho công ty ở nước ngoài. Cách này giữ thu nhập, nhưng cần làm rõ về hợp đồng, nơi đóng bảo hiểm, nghĩa vụ thuế khi mình đã là cá nhân cư trú ở Việt Nam, và việc công ty có cho phép nhân viên sống lâu dài ở nước khác không. Lệch múi giờ cũng là chuyện dài hạn, không phải vài tuần.
Giấy tờ cá nhân cần cho việc làm và kinh doanh
Trước khi nhận việc hay đăng ký kinh doanh, người về cần có đủ bộ giấy tờ Việt Nam: căn cước, thông tin cư trú, số tài khoản ngân hàng trong nước đứng tên mình. Mã số thuế cá nhân hiện được gắn với số định danh cá nhân trên căn cước, nên việc có căn cước sớm giúp nơi làm việc khấu trừ thuế và đóng bảo hiểm đúng cho mình ngay từ tháng đầu.
Một số nhà tuyển dụng, nhất là trong giáo dục, tài chính, y tế, yêu cầu phiếu lý lịch tư pháp. Phiếu do Sở Tư pháp hoặc cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp chỉ phản ánh thông tin ở Việt Nam; với người đã sống lâu năm ở nước ngoài, nơi tuyển dụng có thể hỏi thêm giấy xác nhận không có tiền án của nước đó. Giấy này xin khi còn ở nước ngoài dễ hơn nhiều.
Người định lập doanh nghiệp cần thêm giấy tờ về địa điểm đặt trụ sở, và nếu góp vốn bằng tiền chuyển từ nước ngoài về thì giữ đủ chứng từ chuyển tiền qua kênh chính thức. Chứng từ này là cơ sở chứng minh vốn góp và nguồn tiền khi cần, đồng thời giúp tránh rắc rối về sau khi muốn rút vốn hoặc chuyển lợi nhuận.
Hộ kinh doanh, công ty TNHH hay công ty cổ phần
Người về muốn kinh doanh thường phân vân giữa các hình thức. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý theo Luật Doanh nghiệp 2020 và quy định về hộ kinh doanh.
| Hình thức | Ai lập | Trách nhiệm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Hộ kinh doanh | Cá nhân hoặc thành viên hộ gia đình là công dân Việt Nam | Bằng toàn bộ tài sản của chủ hộ | Quán ăn, cửa hàng nhỏ, dịch vụ quy mô gia đình |
| Công ty TNHH một thành viên | Một cá nhân hoặc tổ chức | Trong phạm vi vốn điều lệ | Một người làm chủ, muốn tách tài sản cá nhân |
| Công ty TNHH hai thành viên trở lên | Từ hai đến năm mươi thành viên | Trong phạm vi phần vốn góp | Vài người góp vốn, quen biết nhau |
| Công ty cổ phần | Từ ba cổ đông trở lên | Trong phạm vi số cổ phần | Muốn gọi vốn rộng, có kế hoạch lớn |
Hộ kinh doanh đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã; doanh nghiệp đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh, phần lớn có thể nộp trực tuyến. Ngành nghề kinh doanh có điều kiện như ăn uống, giáo dục, y tế, lữ hành còn cần thêm giấy phép hoặc giấy chứng nhận đủ điều kiện của ngành.
Nhà đầu tư trong nước hay nhà đầu tư nước ngoài
Luật Đầu tư 2020 phân biệt nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài, và sự phân biệt này quyết định thủ tục. Nhà đầu tư nước ngoài, cùng tổ chức kinh tế có vốn nước ngoài vượt ngưỡng luật định, phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường ở một số ngành và thường phải làm thủ tục đăng ký đầu tư trước khi lập công ty. Nhà đầu tư trong nước thì thành lập doanh nghiệp thẳng theo Luật Doanh nghiệp 2020.
Công dân Việt Nam là nhà đầu tư trong nước, kể cả khi đang sống ở nước ngoài. Với người vừa có quốc tịch Việt Nam vừa có quốc tịch nước khác, hướng dẫn thi hành Luật Đầu tư 2020 cho phép lựa chọn áp dụng thủ tục như nhà đầu tư trong nước hoặc như nhà đầu tư nước ngoài. Người chỉ còn quốc tịch nước ngoài là nhà đầu tư nước ngoài.
Lựa chọn này có hệ quả thực tế: dòng vốn vào, việc mở tài khoản, ngành được phép, cách chuyển lợi nhuận ra nước ngoài. Người có hai quốc tịch nên quyết định từ đầu và giữ nhất quán giấy tờ, thay vì lúc dùng hộ chiếu này, lúc dùng giấy tờ kia. Với dự án lớn hoặc có đối tác nước ngoài, nên có luật sư tư vấn trước khi nộp hồ sơ.
Năm đầu kinh doanh: chạy thử nhỏ trước khi đổ tiền lớn
Thử mô hình ở quy mô nhỏ. Ví dụ giả định: anh Tuấn về từ Sydney muốn mở chuỗi cà phê kiểu Úc. Thay vì thuê ba mặt bằng một lúc, anh mở một quầy nhỏ trong sáu tháng, đo khách quen, giờ đông, món bán chạy, rồi mới quyết định quán thứ hai.
Hiểu chi phí thật. Tiền thuê mặt bằng, cọc dài hạn, sửa chữa, nhân sự, thuế, phí và những khoản không có trong kế hoạch như chi phí cho hàng xóm khi sửa nhà, đền bù khi hư hỏng. Kế hoạch nên có khoản dự phòng rõ ràng.
Mọi thoả thuận góp vốn đều phải có giấy. Làm ăn với người thân, bạn cũ là chuyện phổ biến và cũng là nguồn tranh chấp phổ biến. Phần vốn góp, quyền quyết định, cách chia lợi nhuận và cách rút vốn cần ghi thành văn bản.
Không nhờ đứng tên hộ. Nhờ người khác đứng tên doanh nghiệp hay mặt bằng để né thủ tục thì về pháp lý, tài sản đó thuộc người đứng tên. Khi có mâu thuẫn, người góp tiền thường là người thiệt.
Kiểm tra đối tác trước khi ký. Tra thông tin đăng ký doanh nghiệp trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, đọc kỹ hợp đồng, cẩn trọng với lời mời "dự án ưu đãi riêng cho Việt kiều" hoặc góp vốn hứa lãi cố định cao.
Khi việc làm ăn không như kế hoạch
Nhiều người về đặt cược phần lớn tiền tích luỹ vào một dự án kinh doanh và chịu áp lực lớn khi dự án chậm có lãi. Đặt trước giới hạn: khoản tiền tối đa sẵn sàng mất, thời gian tối đa chờ hoà vốn, và những dấu hiệu cụ thể để dừng. Dừng đúng lúc là một quyết định kinh doanh, không phải thất bại cá nhân.
Giải thể doanh nghiệp, chấm dứt hộ kinh doanh đều có thủ tục: quyết toán thuế, thanh lý hợp đồng lao động, trả nợ, thông báo với cơ quan đăng ký. Bỏ mặc doanh nghiệp không hoạt động mà không làm thủ tục có thể để lại nghĩa vụ thuế và ảnh hưởng tới người đại diện theo pháp luật về sau.
Cũng có người thấy rằng đi làm thuê vài năm đầu, học thị trường và xây quan hệ, rồi mới kinh doanh, là con đường an toàn hơn. Không có cách nào đúng cho mọi người; điều quan trọng là quyết định dựa trên hiểu biết thực về thị trường trong nước, không phải trên hình dung từ những chuyến về chơi.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều về nước đi làm có cần giấy phép lao động không?
Công dân Việt Nam, kể cả người đã định cư ở nước ngoài nhiều năm, không cần giấy phép lao động. Người chỉ còn quốc tịch nước ngoài thì thường cần giấy phép lao động theo Bộ luật Lao động 2019, trừ các trường hợp được miễn.
Người có hai quốc tịch mở công ty ở Việt Nam là nhà đầu tư gì?
Theo hướng dẫn thi hành Luật Đầu tư 2020, công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài được lựa chọn áp dụng thủ tục như nhà đầu tư trong nước hoặc như nhà đầu tư nước ngoài. Nên chọn từ đầu và giữ nhất quán giấy tờ.
Mở quán nhỏ thì nên đăng ký hộ kinh doanh hay công ty?
Quy mô gia đình, một địa điểm thường hợp với hộ kinh doanh vì thủ tục và sổ sách đơn giản hơn, nhưng chủ hộ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản. Muốn tách tài sản cá nhân hoặc mở rộng thì lập công ty.
Làm từ xa cho công ty nước ngoài khi sống ở Việt Nam có phải nộp thuế ở Việt Nam không?
Cá nhân cư trú ở Việt Nam chịu thuế với thu nhập phát sinh cả trong và ngoài lãnh thổ. Cách tính, khấu trừ và việc tránh bị đánh thuế hai lần phụ thuộc hiệp định giữa hai nước, nên hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia.
Về nước ở tuổi năm mươi có kịp hưởng lương hưu Việt Nam không?
Tuỳ số năm đã đóng trước khi đi và số năm sẽ đóng sau khi về. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có quy định về điều kiện hưởng; nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về quá trình đóng của mình và cân nhắc bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Có nên nhờ người thân đứng tên doanh nghiệp để làm cho nhanh không?
Không nên. Người đứng tên là chủ sở hữu và người chịu trách nhiệm theo pháp luật. Khi có mâu thuẫn hoặc rủi ro, người góp tiền mà không đứng tên rất khó bảo vệ quyền của mình. Làm đúng thủ tục từ đầu an toàn hơn.