Người lao động Việt Nam ở nước ngoài là công dân Việt Nam sang làm việc tại nước khác theo hợp đồng có thời hạn, phần lớn qua các kênh được Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020 điều chỉnh. Họ vẫn cầm hộ chiếu Việt Nam, được cơ quan đại diện bảo hộ, và cư trú ở nước sở tại theo thời hạn của giấy phép lao động.
Trong vài năm gần đây, mỗi năm có khoảng trên dưới 150 nghìn người đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, theo số liệu cơ quan quản lý lao động ngoài nước công bố cho 2023 và 2024, trong đó Nhật Bản chiếm khoảng một nửa. Đây là nhóm trẻ nhất, đông nhất và thay đổi nhanh nhất trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, và cũng là nhóm có vị thế giấy tờ mong manh nhất nếu không hiểu rõ mình đang ở diện nào.
Các kênh đi làm mà luật Việt Nam thừa nhận
Qua doanh nghiệp dịch vụ được cấp phép. Kênh đông người nhất. Doanh nghiệp tuyển, đào tạo, ký hợp đồng đưa người đi và có trách nhiệm theo dõi, hỗ trợ trong suốt thời gian làm việc ở nước ngoài.
Qua đơn vị sự nghiệp của nhà nước. Dùng cho một số chương trình hợp tác giữa hai chính phủ, tiêu biểu là chương trình cấp phép việc làm cho lao động nước ngoài của Hàn Quốc, thường gọi tắt là EPS.
Qua doanh nghiệp Việt Nam trúng thầu, đầu tư ở nước ngoài. Người lao động sang làm tại công trình, nhà máy của chính doanh nghiệp Việt Nam ở nước khác, như các dự án xây dựng, khai khoáng, nông nghiệp.
Đi thực tập nâng cao tay nghề. Doanh nghiệp đưa người sang học và làm tại cơ sở nước ngoài trong một thời hạn, gắn với mục tiêu nâng tay nghề.
Tự ký hợp đồng với chủ sử dụng ở nước ngoài. Người lao động tự tìm việc, tự ký hợp đồng cá nhân, và theo luật phải đăng ký hợp đồng với cơ quan quản lý lao động ở địa phương trước khi đi.
Nơi đến chính và diện thường gặp
Mỗi thị trường có diện riêng, quy định riêng về thời hạn và việc chuyển chỗ làm. Bảng dưới chỉ nêu nét chung để nhận diện; điều kiện cụ thể thay đổi theo từng năm và từng nước.
| Nơi đến | Diện thường gặp | Đặc điểm vị thế |
|---|---|---|
| Nhật Bản | Thực tập sinh kỹ năng; lao động kỹ năng đặc định; kỹ sư, chuyên gia | Thực tập sinh gắn với một nơi tiếp nhận; Nhật đã quyết định thay chương trình thực tập bằng chế độ đào tạo – lao động mới, dự kiến áp dụng từ 2027 |
| Hàn Quốc | Chương trình cấp phép việc làm EPS; lao động thời vụ nông nghiệp, thuỷ sản | Giấy phép theo ngành, giới hạn số lần chuyển chỗ làm; có đường chuyển sang diện tay nghề cho người đủ điều kiện |
| Đài Loan | Lao động nhà máy, xây dựng, khán hộ công chăm người già | Hợp đồng theo chủ, chuyển chủ phải qua thủ tục; nhiều người ký lại nhiều lần |
| Trung Đông | Xây dựng, dịch vụ, giúp việc gia đình | Thường ở chung chỗ do chủ bố trí; người giúp việc gia đình dễ bị cô lập |
| Châu Âu | Nhà máy, nông nghiệp, điều dưỡng, xây dựng ở Đức, Ba Lan, Romania, Hungary và vài nước khác | Giấy phép lao động gắn với chủ và vùng; đi làm ở một nước không có nghĩa được làm khắp khối Schengen |
Điểm chung của mọi diện: quyền ở lại gắn với việc làm. Mất việc, bỏ chỗ làm, hết hợp đồng mà không có diện mới thì quyền cư trú cũng hết theo. Đây là khác biệt căn bản giữa người lao động và người định cư.
Ngoài các nơi trong bảng, người Việt còn sang làm ở Úc theo các chương trình lao động nông nghiệp, ở Singapore, Malaysia, ở một số nước châu Phi tại công trình của doanh nghiệp Việt Nam. Mỗi nơi một luật lao động, một cách giữ giấy tờ, nên điều đúng ở Nhật chưa chắc đúng ở Đài Loan; thông tin chính xác nhất về từng nước thường được cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó đăng trên trang của mình.
Họ là ai: chân dung của nhóm đông nhất trong kiều bào trẻ
Phần lớn người đi làm theo hợp đồng ở tuổi từ cuối hai mươi tới giữa ba mươi, nhiều người chưa lập gia đình hoặc để con nhỏ ở quê nhờ ông bà nuôi. Các tỉnh có truyền thống đi làm nước ngoài lâu năm như Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hoá vẫn đóng góp đông, nhưng người đi đến từ mọi vùng, cả miền núi phía Bắc và đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều làng có tới vài chục gia đình có người ở Nhật, Hàn hay Đài Loan; tiền gửi về dựng nhà, trả nợ, nuôi em đi học.
Không giống hình ảnh người lao động phổ thông của hai mươi năm trước, nhóm này ngày càng có tay nghề và trình độ học vấn cao hơn: có người tốt nghiệp cao đẳng, đại học vẫn đi làm theo diện kỹ năng; có người học tiếng một hai năm trước khi đi. Một phần không nhỏ chuyển dần từ diện thực tập sang diện lao động kỹ năng, rồi đưa vợ chồng, con cái sang, và từ đó bước dần sang đời sống của người định cư.
Cuộc sống hằng ngày của họ khác hẳn hình dung của người ở nhà. Phần lớn thời gian là ca làm, ký túc xá hoặc phòng thuê chung, nấu ăn chung theo nhóm đồng hương, cuối tuần đi chợ đồ Việt hay lên chùa, lên nhà thờ gặp người cùng quê. Ngôn ngữ là rào cản lớn nhất, và nhiều chuyện rắc rối, từ hiểu sai bảng lương tới bị lừa qua mạng, bắt đầu từ chỗ không đọc được giấy tờ bằng tiếng nước sở tại.
Vị thế giấy tờ: công dân đầy đủ nhưng cư trú có thời hạn
Về phía Việt Nam, người lao động là công dân đầy đủ. Họ có quyền được cơ quan đại diện bảo hộ, được cấp đổi hộ chiếu ở nước ngoài, được đăng ký kết hôn, khai sinh cho con tại cơ quan đại diện, và được tự do về nước theo Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019. Thường trú ở Việt Nam vẫn giữ nguyên trong thời gian đi làm, trừ khi chính người đó làm thủ tục khác.
Về phía nước sở tại, họ chỉ có quyền cư trú theo diện lao động, và quyền đó phụ thuộc chủ sử dụng, ngành nghề, thời hạn giấy phép. Hộ chiếu là giấy tờ của chính người lao động; việc người khác giữ hộ chiếu của họ bị nhiều nước coi là vi phạm. Một hệ quả ít được nói: con sinh ra trong thời gian cha mẹ đi làm ở nước sở tại thường không tự có quyền cư trú lâu dài ở đó, và ở nhiều nước Đông Á cũng không được nhập quốc tịch nơi sinh. Đăng ký khai sinh cho con tại cơ quan đại diện Việt Nam vì vậy là việc cần làm sớm, để con có giấy tờ của một quốc gia ngay từ đầu. Những vấn đề cụ thể như đọc hợp đồng, nợ lương, tai nạn lao động hay khi gặp nạn được trình bày ở mục Người lao động, du học sinh xa nhà; việc chọn công ty đưa người đi nằm ngoài phạm vi của Kiều Dân.
Ba hiểu lầm quanh chữ "xuất khẩu lao động"
"Xuất khẩu lao động" là tên gọi trong luật. Không phải. Chữ này quen miệng từ nhiều năm nhưng luật hiện hành gọi là người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Nhiều người trong cuộc cũng không thích chữ "xuất khẩu", vì nghe như mình là món hàng.
Đi làm theo hợp đồng thì không còn quyền gì ở Việt Nam. Ngược lại, người lao động giữ nguyên tư cách công dân, giữ thường trú, giữ quyền về nhà đất, được bảo hộ khi gặp nạn. Thứ họ chưa có là quyền ở lâu dài tại nước sở tại, chứ không phải mất quyền ở quê nhà.
Sang được rồi thì muốn ở bao lâu cũng được. Quyền ở lại gắn với diện và thời hạn trên giấy phép. Ở quá hạn không phải là "ở thêm vài năm làm thêm tiền" mà là vi phạm luật nước sở tại, có thể bị trục xuất, bị cấm nhập cảnh nhiều năm, và làm khó cho chính người đó khi muốn quay lại theo đường hợp pháp.
Gia đình ở quê: người ở lại cũng là một phần câu chuyện
Nói về người lao động ở nước ngoài mà bỏ qua gia đình ở quê là thiếu một nửa. Phía sau mỗi người đi thường có cha mẹ già, có khi có con nhỏ, có vợ hoặc chồng ở nhà gánh việc. Tiền gửi về là phần dễ thấy nhất; phần khó thấy hơn là ông bà nuôi cháu nhiều năm, con lớn lên qua màn hình điện thoại, và những quyết định lớn trong nhà phải chờ người ở xa đồng ý.
Về giấy tờ, gia đình ở quê thường là người làm thay: nhận giấy báo, đi làm thủ tục nhà đất, đứng ra khi có tranh chấp. Muốn họ làm được, người đi cần để lại giấy ủy quyền đúng mẫu, chứng thực đúng nơi, và một danh sách giấy tờ rõ ràng. Khi người đi gặp chuyện như tai nạn, ốm nặng, mất liên lạc, chính gia đình ở quê là người liên hệ đầu tiên với doanh nghiệp đưa đi, với cơ quan quản lý lao động ở địa phương và qua đó với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại. Biết trước ai là đầu mối giúp gia đình không mất những ngày đầu hoảng loạn.
Khi nào người lao động trở thành người định cư
Ranh giới giữa đi làm và định cư không phải một ngày cụ thể mà là một quá trình. Có người đi một lần, đủ ba năm thì về, dùng vốn mở xưởng, mở quán. Có người ký tiếp hợp đồng, chuyển diện, học thêm, lập gia đình ở nước sở tại, và mười năm sau đã có thẻ thường trú. Có người kết hôn với người bản xứ và ở hẳn. Nhìn từ phía Việt Nam, họ vẫn là công dân ở nước ngoài cho tới khi tự chọn khác.
Mỗi lần chuyển diện là một lần thay đổi giấy tờ ở cả hai đầu: hộ chiếu cần còn hạn đủ dài, giấy tờ hộ tịch như kết hôn, khai sinh cho con phải được ghi vào hệ thống Việt Nam, và các khoản đóng góp như bảo hiểm xã hội đã đóng ở Việt Nam trước khi đi cần được theo dõi. Người đi làm nên giữ một bộ bản chụp mọi giấy tờ quan trọng, cất ở chỗ khác với bản gốc, và để người thân tin cậy ở quê giữ thêm một bộ.
Câu hỏi thường gặp
Thực tập sinh ở Nhật có phải là người lao động theo luật Việt Nam không?
Có. Đi thực tập kỹ năng ở Nhật được đưa vào khuôn khổ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, nên thực tập sinh có quyền và nghĩa vụ của người lao động theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020, bên cạnh quy định riêng của phía Nhật.
Người lao động có bị xoá thường trú ở Việt Nam khi đi làm lâu năm không?
Theo nguyên lý của Luật Cư trú 2020, người ra nước ngoài không phải để định cư không bị xoá thường trú chỉ vì vắng mặt lâu, còn người đã định cư ở nước ngoài thì thuộc trường hợp có thể bị xoá. Khi tình trạng thay đổi, nên hỏi công an cấp xã nơi thường trú về việc cần khai báo.
Đi làm ở Ba Lan rồi có được sang Đức làm không?
Thường là không. Giấy phép lao động ở một nước châu Âu gắn với nước đó và thường với chủ sử dụng cụ thể. Thị thực Schengen cho phép đi lại ngắn ngày, không phải quyền làm việc ở nước khác. Ai hứa đưa sang nước khác làm việc tự do cần được xem là dấu hiệu rủi ro.
Người lao động có được đăng ký kết hôn ở cơ quan đại diện Việt Nam không?
Có. Công dân Việt Nam ở nước ngoài có thể đăng ký kết hôn tại cơ quan đại diện Việt Nam theo Luật Hộ tịch 2014, nếu việc này phù hợp với pháp luật nước sở tại. Nếu đã kết hôn theo luật nước sở tại thì làm thủ tục ghi chú kết hôn để có giá trị ở Việt Nam.
Có nên đăng ký công dân với cơ quan đại diện khi sang làm việc không?
Nên. Đăng ký giúp cơ quan đại diện biết có công dân ở khu vực mình phụ trách, liên lạc được khi có thiên tai, dịch bệnh hay sự cố. Cách đăng ký và mẫu khai được đăng trên trang của từng cơ quan đại diện; việc này không ảnh hưởng gì tới hợp đồng hay chủ sử dụng.