Đưa con từ trường nước ngoài về Việt Nam học: hồ sơ, xếp lớp, khoảng hụt tiếng Việt

Đưa con từ trường nước ngoài về học ở Việt Nam cần ba việc theo thứ tự: xin đủ hồ sơ học tập có xác nhận của trường cũ trước khi đi, chọn hệ trường phù hợp với khả năng tiếng Việt và con đường thi cử của con, rồi để trường tiếp nhận đánh giá trình độ và xếp lớp. Trẻ tiểu học thường vào học theo độ tuổi; trẻ lớn hơn có khi được xếp học lùi một lớp hoặc học thêm tiếng Việt song song.

Khó nhất thường không phải toán hay khoa học mà là tiếng Việt học thuật: đọc sách giáo khoa nhanh, viết đoạn văn nghị luận, học lịch sử, địa lý bằng thuật ngữ mới. Phần dưới đi qua hồ sơ cần mang, các hệ trường, cách xếp lớp và những gì cha mẹ làm được trong năm học đầu. Ví dụ gia đình là ví dụ giả định.

Hồ sơ nên xin từ trường cũ trước khi đi

Về rồi mới viết thư xin giấy tờ thì chậm, có khi trường cũ không còn giữ hồ sơ. Trước học kỳ cuối ở nước ngoài, nên xin:

• Bảng điểm hoặc học bạ các năm đã học, có chữ ký và dấu hoặc xác nhận chính thức của trường.
• Mô tả chương trình học của từng môn ở lớp gần nhất: con đã học tới đâu trong toán, khoa học, ngoại ngữ. Giấy này giúp trường mới xếp lớp đúng hơn nhiều so với một bảng điểm chữ cái.
• Thư nhận xét của giáo viên chủ nhiệm về tính cách, điểm mạnh, nhu cầu hỗ trợ của con.
• Giấy xác nhận đã hoàn thành lớp, hoặc xác nhận đang học dở lớp nào tới thời điểm nào.
• Hồ sơ hỗ trợ học tập riêng nếu con có, ví dụ kế hoạch hỗ trợ cho trẻ khó khăn về đọc, rối loạn tăng động giảm chú ý, khiếm thính.
• Sổ tiêm chủng và giấy khám sức khoẻ gần nhất, vì trường ở Việt Nam thường hỏi lịch tiêm của trẻ.

Hỏi trường dự định vào ở Việt Nam xem giấy nào cần dịch có chứng thực, giấy nào cần hợp pháp hoá lãnh sự. Trường quốc tế thường nhận bản tiếng Anh; trường công lập thường cần bản dịch tiếng Việt.

Bốn hệ trường và con đường đi kèm

Chọn trường cho năm đầu thật ra là chọn con đường thi cử đến hết phổ thông. Bảng dưới so sánh các hệ ở mức nguyên lý; học phí và chất lượng khác nhau nhiều giữa các trường.

Với trẻ học lớp 10 trở lên, đổi từ chương trình nước ngoài sang chương trình Việt Nam ngay trước kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông là rủi ro lớn. Nhiều gia đình chọn cho con học tiếp chương trình đang theo ở một trường quốc tế, rồi tính đường đại học sau.

Xếp lớp: theo tuổi, theo trình độ, hay học lùi một năm

Năm học ở Việt Nam bắt đầu khoảng đầu tháng chín và kết thúc khoảng cuối tháng năm. Trẻ về từ Úc hoặc New Zealand, nơi năm học bắt đầu đầu năm dương lịch, sẽ lệch gần nửa năm; trẻ từ Mỹ, châu Âu thì lệch ít hơn. Độ tuổi vào lớp một ở Việt Nam tính theo năm sinh, nên một số trẻ sinh cuối năm sẽ thấy mình bị xếp khác với lớp đang học bên kia.

Với học sinh từ nước ngoài về, trường tiếp nhận xem hồ sơ học tập và có thể tổ chức kiểm tra để đánh giá trình độ trước khi xếp lớp; ở một số cấp lớp, trường cần ý kiến của cơ quan quản lý giáo dục. Cha mẹ nên hỏi cụ thể con sẽ được kiểm tra môn nào, bằng tiếng gì, và kết quả được dùng ra sao.

Học lùi một lớp không phải thất bại. Ví dụ giả định: cậu bé Minh mười một tuổi về từ Paris, toán vượt chương trình lớp năm nhưng đọc tiếng Việt chậm. Gia đình đồng ý để con vào lớp năm thay vì lớp sáu, có thêm một năm làm quen tiếng Việt học thuật trước khi bước sang trung học cơ sở với nhiều môn hơn. Một năm lùi ở tuổi mười một thường nhẹ hơn rất nhiều so với ba năm vật lộn vì đọc không kịp bài.

Khoảng hụt tiếng Việt học thuật và cách lấp

Trẻ nói tiếng Việt lưu loát ở nhà vẫn có thể gặp khó ở trường. Tiếng Việt trong nhà là tiếng của bữa cơm, của ông bà; tiếng Việt ở trường là tiếng của sách giáo khoa: "phân tích", "nguyên nhân", "hệ quả", "diện tích xung quanh", "phong trào", "đồng bằng châu thổ". Trẻ nghe hiểu cô giáo nhưng đọc một đoạn sử ba trăm chữ thì mất gấp ba thời gian bạn cùng lớp.

Cách lấp hiệu quả là đọc nhiều và đọc đúng loại. Mỗi ngày đọc cùng con một trang sách giáo khoa của môn khó nhất, gạch chân từ mới, để con giải thích lại bằng lời của mình. Cho con viết nhật ký ngắn bằng tiếng Việt, cha mẹ không chấm lỗi chính tả mà chỉ hỏi con muốn nói gì. Với trẻ lớn, một gia sư dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, không phải gia sư luyện thi, thường hợp hơn.

Môn Ngữ văn là nơi khoảng hụt lộ rõ nhất, vì đòi hỏi cảm thụ và lập luận bằng tiếng Việt. Nên nói chuyện trước với giáo viên chủ nhiệm và giáo viên môn văn, để thầy cô hiểu con đang ở đâu và đánh giá sự tiến bộ của con theo thời gian, thay vì so ngay với bạn cùng lớp.

Con tuổi mới lớn: chuyển cấp, thi cử và tiếng nói của con

Trẻ từ mười hai đến mười bảy tuổi về nước gặp cùng lúc ba thay đổi: chương trình học, ngôn ngữ học thuật và nhóm bạn. Ở lứa này, con không chỉ cần theo kịp bài mà còn cần cảm thấy mình vẫn là mình. Một học sinh từng là đội trưởng đội bóng, từng dẫn chương trình ở trường cũ, có thể bỗng thành người im lặng nhất lớp chỉ vì nói chưa trôi. Cha mẹ nên tìm cho con một chỗ con giỏi sẵn: một câu lạc bộ tiếng Anh, đội thể thao, nhóm nhạc.

Về thi cử, ba mốc cần biết là vào lớp 10, thi tốt nghiệp trung học phổ thông và xét tuyển đại học. Mốc vào lớp 10 công lập ở nhiều tỉnh, thành là kỳ thi cạnh tranh, có môn Ngữ văn bắt buộc. Gia đình về đúng năm con học lớp 9 nên hỏi sớm điều kiện dự thi đối với học sinh từ nước ngoài về, hoặc tính phương án trường tư thục, song ngữ, quốc tế không qua kỳ thi chung.

Với mốc tốt nghiệp và đại học, các trường đại học trong nước hiện có nhiều phương thức xét tuyển, trong đó có phương thức dùng chứng chỉ quốc tế hoặc kết quả học tập chương trình nước ngoài; mỗi trường công bố đề án riêng hằng năm. Con học chương trình quốc tế vẫn có thể vào đại học trong nước nếu chọn trường có phương thức phù hợp, nên đọc đề án tuyển sinh của trường con quan tâm từ lớp 10.

Cuối cùng, hỏi ý con trước mỗi quyết định lớn: chọn hệ trường, học lùi hay không, có học thêm không. Trẻ tuổi này phản ứng mạnh nhất không phải với khó khăn mà với cảm giác bị quyết định thay. Một cuộc nói chuyện mà con được đưa ra ý kiến, kể cả khi cha mẹ không làm theo, vẫn tốt hơn một quyết định được báo khi đã xong.

Năm học đầu: bạn bè, nhịp học và chuyện học thêm

Ngoài bài vở, trẻ phải học cả một văn hoá lớp học mới: chào thầy cô thế nào, mặc đồng phục, ngồi học bán trú, giờ nghỉ trưa, sinh hoạt đầu tuần. Có trẻ thấy lớp học Việt Nam đông và nhiều bài tập hơn nơi cũ; có trẻ lại thích vì có nhiều bạn. Cha mẹ nên hỏi con về một ngày ở trường bằng câu hỏi cụ thể: giờ ra chơi con làm gì, con ngồi cạnh ai, hôm nay có lúc nào con không hiểu cô nói gì không.

Học thêm là chuyện cha mẹ về nước hay băn khoăn. Thấy bạn bè học thêm nhiều, cha mẹ dễ lo rồi đăng ký đủ thứ cho con. Với trẻ mới về, thời gian nghỉ, chơi và ngủ đủ quan trọng hơn. Một lớp tiếng Việt và một hoạt động con thích như bơi, đàn, bóng đá thường giúp con nhiều hơn ba lớp luyện thêm.

Bạn bè là yếu tố quyết định trẻ có thấy "về là đúng" hay không. Mời bạn cùng lớp về nhà chơi, cho con tham gia câu lạc bộ, đội thể thao, những nơi trẻ kết bạn không cần nói giỏi. Giữ liên lạc với bạn cũ ở nước ngoài cũng tốt, miễn là nó không thay thế việc làm bạn ở nơi mới.

Khi nào cần đổi hướng

Con buồn kéo dài nhiều tuần. Trẻ không muốn đi học, ngủ kém, ăn ít, hay cáu, kéo dài quá vài tuần là dấu hiệu cần chú ý. Nói chuyện với giáo viên, cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý học đường hoặc bác sĩ, đừng chỉ nghĩ là "rồi sẽ quen".

Khoảng hụt không thu hẹp sau một học kỳ. Nếu sau một học kỳ có hỗ trợ mà con vẫn không theo kịp phần lớn các môn, có thể hệ trường không hợp. Chuyển sang hệ song ngữ hoặc học lùi lớp sớm thì nhẹ hơn để kéo dài.

Con lớn và có kế hoạch học đại học ở nước ngoài. Khi đó, một chương trình quốc tế được các trường đại học nước ngoài công nhận có thể hợp hơn chương trình trong nước, dù con vẫn nên học tiếng Việt ở ngoài giờ.

Cả nhà chưa chắc ở lại lâu. Nếu khả năng quay lại nước ngoài còn lớn, giữ con trong một chương trình chuyển đổi dễ trở lại hệ cũ sẽ an toàn hơn cho việc học của con.

Câu hỏi thường gặp

Con học ở nước ngoài về có phải thi để vào lớp không?

Trường tiếp nhận thường xem hồ sơ học tập và có thể kiểm tra để đánh giá trình độ, chủ yếu để xếp lớp phù hợp chứ không phải để loại. Riêng vào lớp 10 công lập, nhiều tỉnh tổ chức thi tuyển chung, nên hỏi trước nếu con về đúng năm chuyển cấp.

Học bạ nước ngoài có cần hợp pháp hoá lãnh sự không?

Tuỳ trường và tuỳ cấp học. Trường quốc tế thường nhận bản gốc tiếng Anh; trường công lập thường cần bản dịch có chứng thực và có thể cần hợp pháp hoá. Hỏi trường dự định vào trước khi rời nước ngoài để xin giấy đúng loại.

Có nên cho con học lùi một lớp không?

Nếu con đọc viết tiếng Việt chậm hơn bạn cùng tuổi rõ rệt, học lùi một lớp ở tiểu học hoặc đầu trung học cơ sở thường giúp con theo kịp và tự tin hơn. Ở lớp lớn, nên cân nhắc thêm con đường thi cử và nguyện vọng của con.

Trẻ không có quốc tịch Việt Nam có học trường công lập được không?

Nhiều trường công lập có tiếp nhận trẻ có quốc tịch nước ngoài, nhưng điều kiện khác nhau giữa các địa phương và trường. Nếu con có thể được xác định quốc tịch Việt Nam, việc nhập học theo nơi cư trú sẽ đơn giản hơn.

Con lớp 11 có nên chuyển sang chương trình Việt Nam không?

Thường là không nên nếu con chưa vững tiếng Việt học thuật, vì chỉ còn ít thời gian trước kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Học tiếp chương trình đang theo ở trường quốc tế, và học tiếng Việt song song, là lựa chọn an toàn hơn.

Làm sao biết con đang thích nghi tốt?

Con kể chuyện bạn bè ở trường, muốn đi học, ngủ và ăn bình thường, dùng tiếng Việt nhiều hơn theo thời gian. Ngược lại, buồn bã, né trường, cáu gắt kéo dài nhiều tuần là lúc cần nói chuyện với giáo viên và tìm hỗ trợ.