Với du học sinh, số giờ được làm thêm là một điều kiện của thị thực, không phải lời khuyên: làm vượt giới hạn có thể khiến bạn không được gia hạn, bị huỷ tư cách du học, và mất cơ hội ở lại làm việc sau tốt nghiệp. Nhiều nước còn đối chiếu thu nhập, thuế của du học sinh khi xét gia hạn, nên giờ làm vượt hiếm khi "không ai biết" như lời người rủ rê.
Cách tìm việc, viết hồ sơ xin việc hay so sánh luật làm thêm giữa các nước là chuyện của giai đoạn chuẩn bị du học. Bài này dành cho người đã đang đi học, đang đi làm, và đứng trước câu hỏi rất thực tế: tiền nhà tháng này thiếu, chủ quán nhờ làm thêm ca tối, có nên nhận không.
Giới hạn giờ làm thêm là gì và tính thế nào
Hầu hết các nước cho du học sinh làm thêm có giới hạn về số giờ trong thời gian học, thường được nới rộng trong kỳ nghỉ chính thức của trường. Ví dụ, ở Nhật Bản, du học sinh có giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú thường được làm tối đa 28 giờ mỗi tuần trong kỳ học; ở các nước khác, giới hạn có thể tính theo tuần hoặc theo hai tuần, và con số thay đổi theo thời kỳ chính sách. Quy định chính xác cho trường hợp của bạn phải đọc trên trang của cơ quan nhập cư nước sở tại hoặc hỏi bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế của trường.
Điểm quan trọng là giới hạn tính trên tổng số giờ bạn làm, cộng tất cả các chỗ làm. Làm hai quán, mỗi quán trong giới hạn, cộng lại vượt thì vẫn là vượt. Ở một số nước, giờ được tính theo tuần lịch, nên một ca kéo qua nửa đêm chủ nhật có thể rơi vào tuần sau; ở nơi khác, giới hạn tính bình quân theo chu kỳ. Hiểu sai cách tính là nguyên nhân phổ biến khiến người ngay tình vẫn vi phạm.
Kỳ nghỉ cũng cần chú ý: chỉ những kỳ nghỉ chính thức do trường quy định mới được làm nhiều giờ hơn. Tuần bạn tự nghỉ học, kỳ nghỉ của trường khác, hay khoảng thời gian chờ chuyển khoá học thường không được tính là kỳ nghỉ.
Những cách vượt giờ mà nhiều người không để ý
Cộng dồn nhiều chỗ làm. Mỗi chủ sử dụng chỉ biết giờ ở chỗ họ. Người theo dõi tổng giờ duy nhất là bạn. Ghi giờ của mọi chỗ làm vào một bảng chung, xem tổng mỗi tuần.
Ca kéo dài không ghi. Ca ghi đến mười giờ tối nhưng dọn dẹp tới mười một giờ, phần giờ thêm không được ghi và cũng không được trả. Bạn vừa mất tiền vừa có thể đang vượt giới hạn mà không có giấy tờ nào thể hiện.
Làm trả tiền mặt. Chỗ làm trả tiền mặt, không phiếu lương thường hứa "không ai biết". Nhưng không có phiếu lương nghĩa là không có chứng cứ khi bị quỵt, không bảo hiểm khi tai nạn, và nếu bị kiểm tra thì bạn không chứng minh được mình làm bao nhiêu.
Giúp không lương. Đứng quầy giúp quán của người quen, phụ bếp đổi lấy bữa ăn, làm thử nhiều ngày không trả tiền: ở nhiều nước, đây vẫn có thể được coi là làm việc, và tính vào giới hạn.
Làm việc tự do qua mạng. Nhận dịch bài, thiết kế, giao hàng theo đơn có thể là hoạt động tạo thu nhập chịu cùng giới hạn hoặc bị cấm hẳn với tư cách du học ở một số nước. Hỏi trước khi nhận việc.
Hậu quả khi bị phát hiện làm vượt giờ
Nhẹ nhất là bị cảnh cáo hoặc bị yêu cầu giải trình khi gia hạn thị thực. Nặng hơn là không được gia hạn, nghĩa là phải về nước giữa chừng khoá học, mất học phí đã đóng và thời gian đã đầu tư. Nặng nhất là bị huỷ tư cách du học, có thể kèm trục xuất và cấm nhập cảnh một thời gian, để lại vết trong hồ sơ nhập cư mà về sau các nước khác có thể hỏi tới.
Việc phát hiện thường không đến từ một cuộc kiểm tra bất ngờ ở quán, mà từ giấy tờ. Khi gia hạn, nhiều nước yêu cầu giấy xác nhận thu nhập, thuế hoặc sao kê tài khoản. Thu nhập cao bất thường so với số giờ được phép là điều cán bộ xét hồ sơ nhìn thấy ngay. Chủ sử dụng tuyển du học sinh làm quá giờ cũng có thể bị xử phạt, và khi bị kiểm tra, họ thường không đứng ra bảo vệ người làm.
Hệ quả kéo dài nhất là với kế hoạch sau tốt nghiệp. Nhiều nước cho du học sinh chuyển sang tư cách lao động hoặc tư cách tìm việc sau khi học xong, nhưng xét quá trình tuân thủ trong thời gian học. Vài trăm giờ làm vượt có thể đổi lấy cả con đường ở lại làm việc đúng ngành mà bạn đã đi học để đạt được.
Những việc bị cấm dù làm trong giới hạn giờ
Ngoài giới hạn số giờ, nhiều nước còn cấm du học sinh làm một số loại công việc, hoặc cấm làm khi chưa có giấy phép. Các nhóm thường gặp:
- Công việc tại cơ sở giải trí về đêm có tiếp khách, quán bar có tiếp viên, và các loại hình mà luật nước sở tại xếp vào nhóm kinh doanh đặc biệt.
- Làm việc khi chưa xin hoặc chưa được cấp giấy phép làm thêm, ở những nước yêu cầu giấy phép riêng.
- Tự kinh doanh, đứng tên cửa hàng, nhận hợp đồng như một doanh nghiệp, ở những nước tư cách du học không cho phép.
- Công việc đòi hỏi chứng chỉ nghề mà bạn chưa có, chẳng hạn một số việc chăm sóc người bệnh, vận hành máy móc chuyên dụng.
- Làm việc trong thời gian đã bị trường đình chỉ hoặc huỷ ghi danh, vì lúc đó tư cách du học có thể đã không còn.
Danh sách cụ thể khác nhau theo nước. Trước khi nhận một công việc lạ, đặc biệt là việc ca đêm lương cao bất thường, hãy hỏi bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế của trường. Họ được hỏi những câu này thường xuyên, và hỏi họ không làm hồ sơ của bạn xấu đi.
Tự theo dõi giờ làm: một bảng đơn giản
Không ai theo dõi tổng giờ làm của bạn ngoài chính bạn. Một bảng ghi mỗi tuần, làm trên giấy hay trong điện thoại đều được, nên có các cột sau:
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày và chỗ làm | Tên chỗ làm, ngày làm | Cộng dồn khi làm nhiều nơi |
| Giờ vào, giờ ra thật | Giờ bắt đầu và kết thúc thật, kể cả phần dọn dẹp | Phát hiện giờ làm không được ghi, không được trả |
| Giờ nghỉ giữa ca | Số phút nghỉ thật sự được nghỉ | Tính đúng giờ làm thực tế |
| Tổng tuần hoặc chu kỳ | Cộng theo cách tính của nước bạn đang ở | So với giới hạn của thị thực |
| Tiền nhận | Số tiền, ngày nhận, qua tài khoản hay tiền mặt | Đối chiếu phiếu lương, chứng minh thu nhập khi gia hạn |
Chỉ cần vài phút sau mỗi ca. Khi tổng tuần chạm gần giới hạn, bạn biết trước để từ chối ca thêm. Khi bị quỵt lương hay cần giải trình với cơ quan nhập cư, bảng này là chứng cứ bạn tự làm, có ngày tháng, đáng tin hơn trí nhớ.
Ví dụ giả định: một bạn làm hai chỗ, quán ăn mười tám giờ, cửa hàng tiện lợi mười hai giờ mỗi tuần, tổng ba mươi giờ, vượt giới hạn hai mươi tám giờ mà cả hai chủ đều không biết. Chỉ khi cộng vào một bảng chung, con số mới hiện ra.
Làm đúng thì bạn có những quyền gì
Du học sinh làm thêm đúng quy định ở hầu hết các nước được hưởng quyền như người làm công khác: ít nhất mức lương tối thiểu nơi làm, trả thêm cho giờ làm đêm hay ngày lễ nếu luật quy định, điều kiện an toàn, được trả đủ và đúng hạn. Ở nhiều nơi, bạn cũng được đóng bảo hiểm tai nạn lao động như người lao động khác.
Để giữ quyền, hãy có hợp đồng hoặc ít nhất văn bản ghi giờ làm, mức lương, cách trả; nhận phiếu lương mỗi kỳ; nhận tiền qua tài khoản đứng tên mình. Báo cho chủ sử dụng biết bạn là du học sinh và giới hạn giờ của bạn ngay từ đầu, bằng văn bản. Chủ sử dụng đàng hoàng sẽ xếp lịch theo giới hạn; chủ sử dụng phản ứng khó chịu là dấu hiệu nên cân nhắc.
Nếu bị quỵt lương, trừ lương vô lý, bị quấy rối ở chỗ làm, du học sinh có thể tìm tới thanh tra lao động, tổ chức hỗ trợ người lao động trẻ, hay bộ phận hỗ trợ sinh viên của trường. Làm đúng giờ, có giấy tờ, bạn đứng ở vị trí mạnh khi lên tiếng; làm vượt giờ, tiền mặt, bạn gần như không có cách nào đòi.
Khi chủ quán ép làm thêm hoặc bạn đang cần tiền gấp
Lời đề nghị "làm thêm ca tối nay, trả tiền mặt" thường đến đúng lúc bạn thiếu tiền nhà. Cách từ chối lịch sự mà rõ ràng là nhắc tới giới hạn của thị thực: "Tuần này em đã đủ giờ được phép, làm thêm sẽ ảnh hưởng thị thực của em." Đây là lý do pháp lý, không phải thái độ, và chủ sử dụng biết rõ họ cũng có trách nhiệm. Nếu bị doạ cho nghỉ việc vì không chịu làm vượt giờ, ghi lại và hỏi nơi hỗ trợ.
Khi thật sự thiếu tiền, có những con đường ít rủi ro hơn: hỏi trường về quỹ hỗ trợ khẩn cấp hay học bổng giữa kỳ dành cho sinh viên gặp khó khăn, nhiều trường có; hỏi chủ nhà về việc giãn thời hạn trả tiền thuê; nói chuyện thẳng với gia đình về con số thật. Ví dụ giả định: một bạn sinh viên thiếu một tháng tiền nhà, chọn nói với gia đình và xin trường giãn học phí một kỳ, chậm hơn vài tuần nhưng giữ được hồ sơ sạch để gia hạn thị thực năm sau.
Về lâu dài, nếu ngân sách chỉ cân bằng được khi làm vượt giờ, đó là tín hiệu kế hoạch tài chính ban đầu không thực tế. Ngồi lại với gia đình, tính lại chi tiêu, chuyển chỗ ở rẻ hơn hay đổi lộ trình học là việc khó nói, nhưng ít thiệt hại hơn mất tư cách du học.
Cũng nên nhớ rằng nhiều trường có bộ phận tư vấn tài chính cho sinh viên, giúp lập ngân sách theo tháng và chỉ ra những khoản hỗ trợ mà sinh viên quốc tế được nộp đơn. Một buổi gặp mất chừng một giờ, miễn phí, thường cho bạn thấy những lựa chọn mà người đang lo tiền nhà ít khi tự nghĩ ra.
Câu hỏi thường gặp
Làm thêm trong kỳ nghỉ hè có được làm toàn thời gian không?
Ở nhiều nước, trong kỳ nghỉ chính thức do trường quy định, du học sinh được làm nhiều giờ hơn, có nơi toàn thời gian. Nhưng chỉ áp dụng cho kỳ nghỉ chính thức, không áp dụng cho thời gian tự nghỉ hay giữa hai khoá học khác nhau. Kiểm tra lịch học chính thức của trường và quy định nhập cư.
Thực tập bắt buộc của chương trình học có tính vào giờ làm thêm không?
Nhiều nước có quy định riêng cho thực tập nằm trong chương trình học, có thể không tính vào giới hạn làm thêm nếu được trường xác nhận. Thực tập ngoài chương trình thì thường tính như làm thêm. Hỏi trường để có xác nhận bằng văn bản trước khi bắt đầu.
Đã lỡ làm vượt giờ vài tuần thì có nên tự khai không?
Đây là tình huống cần tư vấn riêng. Hãy dừng làm vượt ngay, ghi lại số giờ thật, và hỏi bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế hoặc tư vấn pháp lý về nhập cư trước kỳ gia hạn. Không sửa giấy tờ thu nhập hay khai sai khi gia hạn, vì khai sai thường bị xử lý nặng hơn việc làm vượt.
Chủ sử dụng không cho phiếu lương thì làm sao chứng minh thu nhập khi gia hạn?
Ở nhiều nước, chủ sử dụng có nghĩa vụ cung cấp phiếu lương hoặc giấy xác nhận thu nhập. Hãy đề nghị bằng văn bản. Nếu họ từ chối, đó là dấu hiệu chỗ làm không đàng hoàng; sao kê tài khoản và ghi chép giờ làm của bạn là chứng cứ thay thế, đồng thời nên cân nhắc đổi chỗ làm.
Làm thêm nhiều có ảnh hưởng đến chuyên cần không?
Có, và chuyên cần ở nhiều nước là điều kiện của tư cách du học. Đi học muộn, vắng nhiều vì kiệt sức sau ca đêm có thể dẫn tới cảnh báo của trường, ảnh hưởng gia hạn. Sắp lịch làm sao cho ngủ đủ trước ngày học quan trọng hơn thêm vài giờ lương.
Có nên nhận làm cho chủ người Việt vì dễ giao tiếp hơn?
Quốc tịch của chủ không quyết định chỗ làm tốt hay xấu. Có chủ người Việt rất đàng hoàng, cũng có nơi lợi dụng việc du học sinh ngại lên tiếng với người đồng hương. Tiêu chí vẫn như mọi nơi: có hợp đồng, có phiếu lương, trả qua tài khoản, tôn trọng giới hạn giờ của bạn.