Thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam không mất khi bạn ra nước ngoài. Bạn có hai hướng chính: bảo lưu thời gian đóng để sau này cộng nối nếu quay về làm việc và đủ điều kiện hưởng lương hưu; hoặc, nếu ra nước ngoài để định cư và đáp ứng điều kiện của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, đề nghị hưởng bảo hiểm xã hội một lần.
Lựa chọn nào hợp lý tuỳ vào thời gian đã đóng, khả năng quay về, tuổi và nhu cầu tiền hiện tại. Bài này đi qua các trường hợp người định cư, người đi lao động có thời hạn, du học sinh đã đi làm trước khi đi học, cùng cách tra cứu quá trình đóng và làm thủ tục khi đang ở nước ngoài. Thông tin là nguyên lý; điều kiện cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn từng tham gia.
Thời gian đóng còn nguyên, chỉ là cần biết nó nằm đâu
Mỗi người tham gia bảo hiểm xã hội ở Việt Nam có một mã số bảo hiểm xã hội gắn suốt đời, và quá trình đóng được ghi nhận trên hệ thống của cơ quan bảo hiểm xã hội. Khi bạn nghỉ việc để ra nước ngoài, nơi làm việc có trách nhiệm chốt quá trình đóng; sổ bảo hiểm xã hội hoặc bản ghi quá trình đóng là bằng chứng quyền lợi của bạn.
Nhiều người đi định cư từ lâu không còn giữ sổ, không nhớ mã số, thậm chí không chắc công ty cũ đã chốt sổ chưa. Việc đầu tiên là tra cứu. Có thể tra trên cổng dịch vụ công của cơ quan bảo hiểm xã hội bằng mã số và thông tin cá nhân, hoặc nhờ người thân đến cơ quan bảo hiểm xã hội nơi từng tham gia với giấy ủy quyền.
Bên cạnh bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhiều người còn có thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp. Khoản này gắn với việc tìm việc làm trong nước và có điều kiện thời gian rất chặt sau khi nghỉ việc; người ra nước ngoài thường không đáp ứng được, nhưng thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp vẫn được ghi nhận để cộng nối nếu sau này về nước làm việc. Biết rõ mình có những loại quyền lợi nào giúp không bị người khác nói gì nghe nấy.
Nếu phát hiện công ty cũ còn nợ tiền đóng, chưa chốt sổ, hoặc thời gian đóng bị ghi thiếu, cần xử lý trước khi tính tới bảo lưu hay nhận một lần. Các doanh nghiệp đã giải thể, phá sản là trường hợp khó nhất; giấy tờ cũ như hợp đồng lao động, bảng lương, quyết định nghỉ việc lúc này rất có giá trị.
Bảo lưu hay nhận một lần: so sánh theo nguyên lý
Hai lựa chọn có hệ quả ngược nhau. Bảng dưới tóm tắt nguyên lý để cân nhắc, không thay cho hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội.
| Tiêu chí | Bảo lưu thời gian đóng | Nhận bảo hiểm xã hội một lần |
|---|---|---|
| Tiền nhận ngay | Không | Có, một khoản tính theo thời gian và mức đóng |
| Thời gian đóng sau đó | Còn nguyên, cộng nối khi đóng tiếp | Chấm dứt, không còn tính cho lương hưu |
| Cơ hội hưởng lương hưu Việt Nam | Còn, nếu sau này đóng đủ thời gian tối thiểu và đủ tuổi | Mất với phần thời gian đã nhận |
| Thẻ bảo hiểm y tế từ quỹ hưu trí | Gắn với khi hưởng lương hưu | Không có |
| Phù hợp với | Người có thể quay về làm việc, đã đóng nhiều năm, gần đủ điều kiện hưu | Người định cư hẳn, thời gian đóng ngắn, chắc không quay về làm việc |
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hạ thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm. Với người đã đóng mười, mười hai năm, chỉ cần vài năm nữa là có thể đủ; đó là lý do không nên vội nhận một lần nếu còn khả năng về nước làm việc.
Từng nhóm người xa xứ nên nghĩ thế nào
Người đi định cư theo diện đoàn tụ, kết hôn. Nhóm này thường đáp ứng diện ra nước ngoài để định cư mà luật cho phép nhận một lần, khi có giấy tờ chứng minh như thẻ thường trú hoặc giấy tờ định cư hợp pháp ở nước ngoài, kèm bản dịch và hợp pháp hoá theo yêu cầu. Nên cân nhắc tuổi, số năm đã đóng và khả năng quay về trước khi quyết.
Người đi lao động theo hợp đồng có thời hạn. Đi làm ở Đài Loan, Nhật, Hàn ba năm, năm năm rồi về không phải là định cư. Theo luật về người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, nhóm này có quy định tham gia bảo hiểm xã hội riêng. Thường hợp lý nhất là bảo lưu để cộng nối khi về.
Du học sinh đã đi làm vài năm trước khi đi học. Thời gian đóng thường ngắn. Nếu về nước sau khi học, bảo lưu là lựa chọn tự nhiên. Nếu ở lại làm việc, chuyển diện định cư, có thể tính tới nhận một lần khi đáp ứng điều kiện.
Người đã đóng gần đủ thời gian hưởng hưu. Đây là nhóm nên cân nhắc lâu nhất. Lương hưu là dòng tiền suốt đời kèm thẻ bảo hiểm y tế, giá trị lớn hơn nhiều so với khoản nhận một lần, nhất là nếu có ý định về Việt Nam lúc già. Có thể tìm hiểu cách đóng tiếp để đủ thời gian.
Hiệp định bảo hiểm xã hội giữa Việt Nam và nước khác
Ngoài hiệp định thuế, giữa một số nước còn có hiệp định song phương về bảo hiểm xã hội. Loại hiệp định này giải quyết hai việc: tránh để người lao động phải đóng bảo hiểm ở cả hai nước cùng lúc khi được cử đi làm ngắn hạn, và trong một số trường hợp cho phép cộng thời gian đóng ở hai nước để xét điều kiện hưởng.
Việt Nam đã ký hiệp định loại này với một số nước, trong đó có Hàn Quốc, nước có đông người lao động Việt Nam; hiệp định với Hàn Quốc đã có hiệu lực từ những năm gần đây theo công bố của cơ quan nhà nước. Phạm vi mỗi hiệp định khác nhau: có hiệp định chỉ áp dụng cho chế độ hưu trí, có hiệp định chỉ giải quyết chuyện đóng trùng.
Với người làm việc ở nước chưa có hiệp định, thời gian đóng ở hai nước được tính riêng theo luật mỗi nước. Khi rời nước sở tại, nhiều nước có quy định riêng cho người nước ngoài về nhận lại khoản đóng hưu trí; điều kiện này hỏi cơ quan an sinh xã hội của nước đó, độc lập với quyền lợi ở Việt Nam.
Hai chị em, hai lựa chọn (ví dụ giả định)
Chị Mai và em trai Bình cùng làm công nhân ở một khu công nghiệp tại Đồng Nai (Biên Hoà cũ) trước khi ra nước ngoài. Chị Mai đóng bảo hiểm xã hội bốn năm rồi kết hôn, sang Canada định cư; Bình đóng mười một năm rồi đi làm việc theo hợp đồng ở Nhật Bản ba năm.
Với chị Mai, thời gian đóng ngắn, gia đình đã ổn định ở Canada, khả năng về Việt Nam làm việc gần như không còn. Sau khi có thẻ thường trú, chị hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, chuẩn bị giấy tờ định cư đã hợp pháp hoá, ủy quyền cho mẹ nộp hồ sơ nhận một lần. Khoản tiền không lớn nhưng chị không bỏ sót quyền lợi của mình.
Với Bình, mười một năm đã đóng là tài sản lớn. Ba năm ở Nhật không phải định cư; khi về, chỉ cần đóng thêm vài năm là đủ thời gian tối thiểu để hưởng lương hưu theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Bình chọn bảo lưu, giữ kỹ mã số, chụp lại bản ghi quá trình đóng. Hai lựa chọn trái ngược nhưng đều hợp lý, vì xuất phát từ hoàn cảnh thật chứ không từ lời khuyên chung chung trong các nhóm đồng hương.
Làm thủ tục khi đang ở nước ngoài
Hầu hết việc có thể làm qua người được ủy quyền ở Việt Nam. Trình tự gợi ý:
- Tra cứu quá trình đóng bằng mã số bảo hiểm xã hội; kiểm tra đã được chốt đủ, không bị nợ đóng.
- Quyết định bảo lưu hay đề nghị nhận một lần, sau khi hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về điều kiện áp dụng cho trường hợp của mình.
- Nếu đề nghị nhận một lần theo diện định cư: chuẩn bị giấy tờ chứng minh định cư ở nước ngoài, dịch và hợp pháp hoá theo yêu cầu.
- Làm giấy ủy quyền cho người thân tại cơ quan đại diện Việt Nam nơi đang sống, ghi rõ được nộp hồ sơ, nhận kết quả, nhận tiền.
- Chỉ định tài khoản nhận tiền, ưu tiên tài khoản đứng tên chính mình ở Việt Nam.
- Theo dõi hồ sơ, giữ quyết định giải quyết và chứng từ nhận tiền.
Nếu chọn bảo lưu, không cần làm thủ tục gì thêm ngoài việc giữ kỹ mã số, sổ hoặc bản ghi quá trình đóng. Nên chụp lại và lưu cùng hồ sơ tiền bạc hai nước, để mười năm sau còn tìm thấy.
Những chỗ hay vướng
Thứ nhất là thông tin cá nhân không khớp: tên trong sổ bảo hiểm khác tên trên giấy tờ nước ngoài vì đổi họ khi kết hôn, bỏ dấu, đảo thứ tự tên đệm. Cần giấy tờ chứng minh hai tên là một người, thường là giấy tờ hộ tịch có ghi chú thay đổi.
Một chỗ vướng ít ai để ý là tài khoản nhận tiền. Có người ghi tài khoản ngân hàng ở nước ngoài, nhưng thủ tục chi trả thường thuận tiện hơn với tài khoản tại Việt Nam đứng tên chính người hưởng. Ghi tài khoản của người thân thì về pháp lý tiền đã vào tài khoản người khác, và lại thêm một lớp giấy tờ ủy quyền.
Thứ hai là mất sổ, không nhớ nơi đóng. Có thể đề nghị cấp lại hoặc xác nhận quá trình đóng, nhưng mất thời gian; người thân ở Việt Nam cần đi lại nhiều lần. Thứ ba là bị dụ rút hộ. Có những dịch vụ quảng cáo rút bảo hiểm xã hội nhanh cho người ở nước ngoài, giữ sổ và giấy tờ của bạn, thu một phần tiền. Ngoài rủi ro mất tiền, việc làm giả giấy tờ chứng minh định cư để rút là vi phạm pháp luật. Chỉ làm qua người thân tin cậy hoặc trực tiếp với cơ quan bảo hiểm xã hội. Không giao sổ, giấy tờ tuỳ thân bản gốc cho người mình không quen biết, dù họ hứa làm nhanh đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đã nhận bảo hiểm xã hội một lần rồi, sau này về nước đóng tiếp có được không?
Được, bạn có thể tham gia lại khi đi làm ở Việt Nam, nhưng thời gian đã nhận một lần không còn được tính. Quá trình đóng mới bắt đầu lại từ đầu để xét điều kiện hưởng lương hưu. Đó là lý do người còn khả năng về nước làm việc nên cân nhắc kỹ trước khi nhận.
Người đi xuất khẩu lao động có được rút bảo hiểm xã hội một lần không?
Đi làm việc có thời hạn theo hợp đồng không phải là ra nước ngoài để định cư, nên thường không thuộc diện nhận một lần vì lý do định cư. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cũng thu hẹp các trường hợp nhận một lần. Nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về điều kiện cụ thể với trường hợp của mình, thay vì nghe theo lời đồn.
Giấy tờ chứng minh ra nước ngoài định cư gồm những gì?
Thường là giấy tờ do nước sở tại cấp cho thấy bạn được thường trú hoặc đã có quốc tịch nước đó, như thẻ thường trú, giấy chứng nhận nhập quốc tịch, hoặc giấy xác nhận của cơ quan đại diện Việt Nam. Giấy tờ nước ngoài cần dịch sang tiếng Việt và hợp pháp hoá lãnh sự khi không được miễn.
Có thể tra cứu quá trình đóng bảo hiểm xã hội từ nước ngoài không?
Có. Cơ quan bảo hiểm xã hội có cổng dịch vụ công trực tuyến cho tra cứu bằng mã số bảo hiểm xã hội và thông tin cá nhân. Một số chức năng cần tài khoản định danh điện tử. Nếu không tự tra được, có thể nhờ người thân ở Việt Nam đến cơ quan bảo hiểm xã hội với giấy ủy quyền.
Tiền bảo hiểm xã hội một lần có bị đánh thuế không?
Ở Việt Nam, khoản trợ cấp bảo hiểm xã hội một lần thuộc nhóm không chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định hiện hành. Ở nước bạn đang sống, cách xử lý khoản này tuỳ luật thuế nước đó và hiệp định thuế nếu có; nên hỏi người làm thuế trước khi nhận khoản lớn.
Công ty cũ không chốt sổ thì làm thế nào?
Liên hệ công ty cũ qua người thân hoặc thư để yêu cầu chốt sổ và đóng đủ phần còn nợ. Nếu công ty không hợp tác, có thể gửi đơn đến cơ quan bảo hiểm xã hội và thanh tra lao động nơi công ty đặt trụ sở. Giữ hợp đồng lao động, bảng lương, quyết định nghỉ việc để làm bằng chứng.