Khi về Việt Nam sống lâu dài, việc chăm sóc sức khoẻ nên được chuyển như một hồ sơ, không phải bắt đầu lại từ đầu: mang theo tóm tắt bệnh án và kết quả xét nghiệm gần nhất, danh sách thuốc ghi theo tên hoạt chất, sổ tiêm chủng của trẻ; tham gia bảo hiểm y tế ngay khi có nơi cư trú; và chọn sẵn nơi khám cho bệnh mãn tính trước khi hết thuốc mang theo.
Người sống lâu ở nước ngoài quen với một hệ thống y tế khác: bác sĩ gia đình là cửa đầu tiên, giấy giới thiệu mới gặp chuyên khoa, thuốc kê đơn kiểm soát chặt. Ở Việt Nam, người bệnh thường tự chọn bệnh viện và chuyên khoa, nhà thuốc có mặt khắp nơi. Bài này giúp nối hai hệ thống. Nội dung là thông tin chung, không thay cho lời khuyên của bác sĩ điều trị.
Hồ sơ y tế nên mang về
Bệnh viện ở Việt Nam không truy cập được hồ sơ điện tử của nước ngoài, nên những gì gia đình mang theo chính là lịch sử bệnh của mình. Trước khi đi, xin bác sĩ:
- Bản tóm tắt bệnh án: chẩn đoán chính, bệnh kèm theo, phẫu thuật đã làm, dị ứng thuốc.
- Kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh gần nhất, kèm đĩa hoặc tệp ảnh gốc nếu có chụp cắt lớp, cộng hưởng từ.
- Danh sách thuốc đang dùng, ghi tên hoạt chất, hàm lượng và cách dùng theo đơn của bác sĩ điều trị.
- Thư chuyển tiếp của bác sĩ chuyên khoa cho người bệnh ung thư, tim mạch, thận, bệnh tự miễn, nêu phác đồ đang theo và lịch theo dõi.
- Sổ tiêm chủng của trẻ em và người lớn, kết quả khám thai nếu đang mang thai.
- Thông tin thiết bị y tế cấy ghép như máy tạo nhịp, khớp nhân tạo, kính nội nhãn.
Nên có bản giấy và bản điện tử. Với bệnh án dài, một bản tóm tắt hai trang bằng tiếng Anh thường dễ dùng hơn một tập hồ sơ dày; với người lớn tuổi, có thêm bản dịch tiếng Việt cho những chẩn đoán chính càng tốt.
Thuốc đang dùng: tên hoạt chất và lượng mang theo
Cùng một thuốc nhưng mỗi nước bán dưới tên thương mại khác nhau. Ghi theo tên hoạt chất giúp bác sĩ và dược sĩ ở Việt Nam tìm được thuốc tương đương. Có thuốc không lưu hành ở Việt Nam, khi đó bác sĩ sẽ đổi sang thuốc cùng nhóm; việc đổi nên làm dưới sự theo dõi, không tự đổi ở nhà thuốc.
Người về thường mang theo một lượng thuốc đủ dùng trong thời gian chuyển giao, kèm đơn thuốc hoặc thư của bác sĩ. Thuốc cho nhu cầu của chính mình với lượng hợp lý thường được chấp nhận; thuốc thuộc nhóm gây nghiện, hướng thần, tiền chất có quy định riêng và cần giấy tờ chứng minh. Hỏi cơ quan hải quan trước khi mang các thuốc này, đừng gửi chung trong hàng hoá.
Một thói quen cần đổi là mua thuốc không đơn. Ở Việt Nam, nhiều nhà thuốc vẫn bán được những thuốc mà ở nước ngoài phải có đơn, kể cả kháng sinh. Người về nên giữ nguyên tắc cũ: thuốc kê đơn chỉ dùng khi bác sĩ khám và kê, để tránh tương tác với thuốc đang dùng và tránh kháng thuốc.
Tham gia bảo hiểm y tế khi đã có nơi cư trú
Theo Luật Bảo hiểm y tế 2008, sửa đổi các năm 2014 và 2024, công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm y tế. Người đi làm theo hợp đồng lao động được đóng qua nơi làm việc; người chưa đi làm, người về hưu không có lương hưu Việt Nam thường tham gia theo hộ gia đình tại nơi cư trú, qua cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc điểm thu do địa phương chỉ định.
Thẻ tham gia lần đầu thường có một khoảng chờ trước khi có giá trị sử dụng, nên làm sớm, đừng đợi tới khi cần khám. Khi tham gia, người có thẻ đăng ký một nơi khám bệnh ban đầu; khám đúng nơi đăng ký hoặc đúng trình tự chuyển cơ sở thì được hưởng quyền lợi đầy đủ hơn so với tự đi khám nơi khác. Mức hưởng cụ thể theo đối tượng và trường hợp nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Người không có quốc tịch Việt Nam trong gia đình, như vợ hoặc chồng là người nước ngoài, có quy định tham gia riêng tuỳ tình trạng làm việc và cư trú. Trong thời gian chưa rõ, nên giữ bảo hiểm du lịch hoặc bảo hiểm sức khoẻ quốc tế để không có khoảng trống.
Một việc nhỏ nhưng hay quên: sau khi có thẻ, kiểm tra thông tin trên thẻ khớp với căn cước, và lưu thông tin thẻ trong tài khoản định danh điện tử. Khi đi khám, nhiều cơ sở đã tra được thẻ qua căn cước, nhưng mang theo thẻ hoặc ảnh chụp vẫn giúp thủ tục nhanh hơn, nhất là khi cấp cứu.
Bảo hiểm sức khoẻ bổ sung: đọc gì trước khi mua
Bệnh có sẵn. Nhiều hợp đồng bảo hiểm sức khoẻ tư loại trừ hoặc chờ lâu với bệnh đã có trước khi tham gia. Người có bệnh mãn tính cần đọc kỹ phần này trước tiên.
Giới hạn tuổi. Một số sản phẩm không nhận người trên một độ tuổi nhất định, hoặc tăng phí mạnh theo tuổi. Người về hưu nên tìm hiểu khi còn đủ điều kiện.
Phạm vi địa lý. Có loại chỉ chi trả trong Việt Nam, có loại chi trả cả ở nước ngoài. Gia đình thường xuyên đi lại giữa hai nước cần biết mình được bảo vệ ở đâu.
Người đã khai bệnh trung thực. Khai đầy đủ bệnh sử khi mua là điều kiện để được chi trả về sau. Khai thiếu để được nhận có thể khiến hợp đồng bị từ chối chi trả đúng lúc cần nhất.
Cách thanh toán. Bảo lãnh viện phí trực tiếp tại bệnh viện hay tự trả trước rồi gửi hồ sơ hoàn tiền: điều này quyết định gia đình cần giữ bao nhiêu tiền mặt dự phòng.
Phối hợp với bảo hiểm y tế nhà nước. Bảo hiểm tư thường bù phần còn lại sau bảo hiểm y tế, hoặc chi trả độc lập. Hỏi rõ để không bỏ quyền lợi của thẻ bảo hiểm y tế.
Chọn nơi khám và làm quen cách đi khám
Ở thành phố lớn, gia đình có thể chọn giữa bệnh viện công tuyến trên, bệnh viện công cấp tỉnh, bệnh viện tư và phòng khám chuyên khoa. Bệnh viện công tuyến trên thường đông, có chuyên gia giỏi, nhưng thời gian chờ dài; bệnh viện tư thường nhanh hơn, tiện nghi hơn và chi phí cao hơn. Nhiều gia đình dùng cả hai: theo dõi bệnh mãn tính ở một nơi ổn định, khám nhanh ở nơi gần nhà.
Cách đi khám cũng khác. Người bệnh thường đến sớm, lấy số, đóng tiền hoặc làm thủ tục bảo hiểm, chờ khám, đi làm xét nghiệm rồi quay lại nghe kết quả trong ngày. Nên mang theo hồ sơ cũ, danh sách thuốc, giấy tờ tuỳ thân và thẻ bảo hiểm y tế; người lớn tuổi nên có người nhà đi cùng.
Với bệnh mãn tính, nên đặt lịch khám đầu tiên trong vài tuần sau khi về, trước khi hết thuốc mang theo. Lần khám đầu dùng để bác sĩ mới đọc hồ sơ, điều chỉnh thuốc theo thuốc có sẵn và lên lịch theo dõi. Đừng đợi tới khi có triệu chứng mới đi.
Người quen mô hình bác sĩ gia đình ở nước ngoài thường thấy thiếu một người nắm toàn bộ bức tranh sức khoẻ của mình. Ở Việt Nam đã có phòng khám bác sĩ gia đình, nhưng chưa phổ biến như bên kia. Cách bù là tự giữ một tập hồ sơ cá nhân: mỗi lần khám ở đâu, kết quả gì, thuốc gì, sắp xếp theo thời gian, mang theo mỗi lần đi khám nơi mới. Cách này giúp bác sĩ đọc nhanh lịch sử bệnh, tránh làm lại xét nghiệm và tránh kê trùng thuốc giữa các chuyên khoa. Với người lớn tuổi, con cháu nên giữ một bản sao của tập hồ sơ này.
Trẻ em và người lớn tuổi
Lịch tiêm chủng của trẻ ở Việt Nam gồm vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng và các vắc xin dịch vụ. Trẻ về từ nước ngoài nên mang sổ tiêm đến cơ sở tiêm chủng để đối chiếu; nhân viên y tế sẽ cho biết mũi nào đã đủ, mũi nào cần tiêm bổ sung theo bệnh lưu hành ở Việt Nam. Trường học thường hỏi thông tin tiêm chủng khi nhập học.
Trẻ mới về cũng cần làm quen với bệnh theo mùa ở vùng nhiệt đới: sốt xuất huyết vào mùa mưa, tay chân miệng ở trẻ nhỏ, các bệnh đường tiêu hoá. Phòng muỗi, rửa tay, nước uống đun sôi hoặc đóng chai, và đưa trẻ đi khám khi sốt cao kéo dài là những thói quen nên có ngay từ tháng đầu.
Người lớn tuổi về dưỡng già nên chọn nơi ở gần một bệnh viện có cấp cứu, lưu sẵn số cấp cứu y tế và số của người nhà gần nhất trong điện thoại, và cho người thân biết nơi cất hồ sơ bệnh án. Nếu có mong muốn về điều trị khi bệnh nặng, nên nói rõ với con cháu từ khi còn khoẻ, vì giấy tờ dặn dò ký ở nước ngoài chưa chắc được bệnh viện trong nước áp dụng như ở bên kia.
Khí hậu, giấc ngủ và sức khoẻ tinh thần trong năm đầu
Cơ thể cần thời gian để quen với khí hậu. Người từ xứ lạnh về miền Nam hay bị mất nước, mệt mỏi, rôm sảy trong mùa nóng; người về miền Bắc gặp mùa nồm ẩm, dễ viêm đường hô hấp, dị ứng. Uống đủ nước, tránh nắng giữa trưa, giữ nhà khô thoáng và hạn chế ra đường vào những ngày chất lượng không khí kém là những điều chỉnh nhỏ mà hiệu quả.
Sức khoẻ tinh thần thường bị bỏ quên. Năm đầu về nước có nhiều thay đổi cùng lúc: công việc, nhà ở, vai trò trong gia đình, mất mạng lưới bạn bè bên kia. Cảm giác buồn, lạc lõng, khó ngủ trong vài tháng đầu là phổ biến. Nếu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và quan hệ gia đình, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, như cách mình vẫn làm khi ở nước ngoài, thay vì cố chịu.
Ở Việt Nam, dịch vụ tư vấn tâm lý đã có ở các thành phố lớn, trong bệnh viện công lẫn cơ sở tư. Người quen nói chuyện với chuyên gia bằng tiếng Anh có thể tìm người tư vấn song ngữ. Với trẻ em, giáo viên chủ nhiệm và chuyên viên tâm lý học đường, nơi có, là những người đầu tiên nên được báo khi con có dấu hiệu khó thích nghi.
Câu hỏi thường gặp
Về nước có được tham gia bảo hiểm y tế ngay không?
Công dân Việt Nam có nơi cư trú được tham gia bảo hiểm y tế, qua nơi làm việc hoặc theo hộ gia đình. Thẻ tham gia lần đầu thường có một khoảng chờ trước khi dùng được, nên làm sớm ngay sau khi đăng ký cư trú.
Thuốc đang dùng ở nước ngoài có mua được ở Việt Nam không?
Phần lớn thuốc thông dụng có thuốc cùng hoạt chất ở Việt Nam, nhưng tên thương mại khác. Một số thuốc không lưu hành thì bác sĩ sẽ đổi sang thuốc cùng nhóm. Ghi danh sách thuốc theo tên hoạt chất để việc chuyển đổi dễ hơn.
Có được mang thuốc từ nước ngoài về không?
Thuốc cho nhu cầu của bản thân với lượng hợp lý, kèm đơn hoặc thư bác sĩ, thường được chấp nhận. Thuốc gây nghiện, hướng thần và tiền chất có quy định riêng, cần hỏi cơ quan hải quan trước khi mang theo.
Nên chọn bệnh viện công hay tư?
Tuỳ bệnh và tuỳ gia đình. Bệnh viện công tuyến trên mạnh về chuyên môn sâu nhưng đông; bệnh viện tư nhanh và tiện hơn với chi phí cao hơn. Nhiều gia đình theo dõi bệnh mãn tính ở một nơi cố định và khám thông thường ở nơi gần nhà.
Trẻ về nước có phải tiêm lại vắc xin không?
Không phải tiêm lại những mũi đã tiêm, nhưng nên mang sổ tiêm tới cơ sở tiêm chủng để đối chiếu. Có thể cần tiêm bổ sung một số mũi theo bệnh lưu hành ở Việt Nam hoặc theo lịch của chương trình tiêm chủng trong nước.
Có nên giữ bảo hiểm sức khoẻ ở nước ngoài không?
Trong giai đoạn chuyển tiếp, giữ một loại bảo hiểm có phạm vi quốc tế giúp không có khoảng trống trước khi thẻ bảo hiểm y tế có giá trị. Về lâu dài, cân nhắc theo việc gia đình có thường đi lại và điều trị ở nước ngoài hay không.