Người lao động Việt ở nước ngoài thường chịu cùng lúc nhiều sức ép: ca làm dài, món nợ chi phí đi chưa trả xong, phòng ở ghép không có chỗ riêng tư, rào cản ngôn ngữ và nỗi nhớ nhà; vì vậy cần để ý sớm các dấu hiệu như mất ngủ kéo dài, ăn uống thất thường, uống rượu nhiều hơn, thu mình khỏi mọi người. Khi có những dấu hiệu đó, tìm người để nói chuyện và tìm trợ giúp y tế không phải là yếu đuối, mà là cách giữ sức để hoàn thành hợp đồng và trở về.
Các bài về sức khoẻ tinh thần du học sinh khá nhiều; bài này viết cho người đi làm theo hợp đồng ở nhà máy, công trường, nông trại, nhà hàng, cơ sở chăm sóc, những nơi lịch làm kín, ít thời gian rảnh, và văn hoá "chịu khó, không than" còn nặng. Đây là thông tin giáo dục, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Vì sao người lao động xa nhà dễ kiệt sức
Sức ép đầu tiên là món nợ. Nhiều người đi làm với khoản vay để trả chi phí học tiếng, phí dịch vụ, vé máy bay. Mỗi tháng lương đầu tiên không phải là tiền của mình mà là tiền trả nợ. Mọi chuyện bất lợi, từ một tuần nghỉ ốm tới một lần bị trừ lương, đều được đo bằng việc chậm trả nợ bao lâu. Sống liên tục trong phép tính đó rất mệt.
Sức ép thứ hai là nhịp làm việc và chỗ ở. Ca dài, ca đêm xoay vòng, tăng ca nhiều tuần liền khiến giấc ngủ rối loạn. Phòng ở ghép năm sáu người, giờ giấc mỗi người một khác, gần như không có lúc nào yên tĩnh một mình. Ở các nước mùa đông dài, trời tối sớm, đi làm và về đều trong bóng tối, nhiều người cảm thấy uể oải, buồn bã kéo dài mà không hiểu vì sao.
Sức ép thứ ba là cảm giác lạc lõng: không đủ tiếng để nói điều mình nghĩ, bị quát mắng mà không cãi được, bị nhìn bằng ánh mắt khác ở siêu thị, trên tàu. Cộng thêm kỳ vọng của gia đình ở nhà, nơi mọi người nghĩ đi nước ngoài là sung sướng, người lao động thường chọn im lặng cho nhẹ chuyện, và chính sự im lặng ấy làm mọi thứ nặng thêm.
Dấu hiệu cần để ý ở chính mình và người cùng phòng
Buồn, nhớ nhà, mệt mỏi một thời gian sau khi sang là phản ứng bình thường. Điều cần để ý là khi những trạng thái đó kéo dài nhiều tuần, hoặc ảnh hưởng tới công việc, sức khoẻ:
- Mất ngủ hoặc ngủ li bì kéo dài, kể cả khi đã có thời gian nghỉ.
- Ăn quá ít hoặc ăn quá nhiều, sụt cân hay tăng cân rõ rệt.
- Uống rượu bia nhiều hơn hẳn trước, uống một mình, uống để ngủ được.
- Không còn muốn gọi về nhà, tránh mặt bạn bè, bỏ cả những việc trước đây thích làm.
- Hay cáu, dễ khóc, cảm thấy trống rỗng, vô vọng, thấy mình là gánh nặng.
- Đau đầu, đau bụng, tim đập nhanh không rõ nguyên nhân, lặp lại nhiều lần.
- Nói tới chuyện muốn chết, muốn biến mất, hoặc có hành động tự làm hại bản thân.
Dấu hiệu cuối cùng cần được coi là tình huống khẩn cấp. Nếu bạn hoặc người bên cạnh có ý nghĩ hay hành động tự làm hại, hãy gọi số cấp cứu của nước sở tại, hoặc đưa người đó tới khoa cấp cứu bệnh viện gần nhất, và không để người đó ở một mình. Báo người phụ trách nơi làm và gia đình sau khi đã an toàn.
Người cùng phòng thường nhận ra thay đổi sớm hơn chính người trong cuộc. Một câu hỏi đơn giản như "dạo này thấy anh ít nói, có chuyện gì không" có thể là lối mở đầu tiên.
Những việc nhỏ giữ sức mỗi ngày
Bảo vệ giấc ngủ. Với người làm ca, giấc ngủ là thứ dễ mất nhất. Một tấm rèm tối, nút bịt tai, giờ ngủ cố định sau mỗi loại ca, thoả thuận với người cùng phòng về giờ yên tĩnh giúp nhiều hơn ta nghĩ.
Ăn đủ bữa chính. Mì gói và đồ ăn nhanh tiết kiệm được tiền nhưng bào mòn sức. Nấu chung theo nhóm, chia nhau đi chợ, nấu sẵn vài món cho cả tuần vừa rẻ vừa giữ được vị quê, thứ an ủi người xa nhà rất nhiều.
Vận động ngoài giờ làm. Công việc chân tay khác vận động thư giãn. Đi bộ nửa giờ ở công viên, đá bóng cuối tuần với nhóm đồng hương, tập vài động tác giãn cơ giúp đầu óc nhẹ đi.
Giữ lịch gọi về nhà nhưng đừng để nó thành gánh nặng. Một lịch gọi cố định giúp gia đình yên tâm. Nhưng nếu mỗi cuộc gọi đều xoay quanh tiền gửi về, hãy dành một phần cuộc gọi cho chuyện khác: con học thế nào, vườn nhà ra sao.
Có ít nhất một người để nói thật. Một người bạn cùng chỗ làm, một anh chị đi trước, một người trong nhóm sinh hoạt ở chùa hay nhà thờ cộng đồng người Việt nơi bạn sống. Không cần nhiều, chỉ cần một người bạn nói được câu "dạo này em thấy không ổn".
Khi bị quát mắng, bắt nạt ở nơi làm
Nhiều người lao động Việt kể về những lời quát tháo, chửi bới, bị gọi bằng biệt danh miệt thị, bị đồng nghiệp dồn việc nặng, thậm chí bị xô đẩy. Vì ngôn ngữ chưa vững, vì sợ mất việc, nhiều người chọn chịu đựng và coi đó là "chuyện bình thường của người đi làm thuê". Nhưng bị bắt nạt kéo dài là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người lao động suy sụp tinh thần, và ở nhiều nước, quấy rối, bạo lực ở nơi làm việc là hành vi luật cấm.
Bước đầu tiên là ghi lại: ngày, giờ, ai nói gì, làm gì, ai chứng kiến. Nếu có thể, nhờ một đồng nghiệp làm chứng. Sau đó báo người phụ trách cao hơn, nghiệp đoàn hay cán bộ của doanh nghiệp phái cử, bằng văn bản. Bị đánh, bị đe doạ an toàn thân thể thì báo cảnh sát nước sở tại. Ghi chép đều đặn giúp những người giúp bạn hiểu đây là hành vi lặp lại, không phải một lần va chạm.
Quấy rối tình dục ở nơi làm, với cả nữ và nam, cũng thuộc nhóm này. Bạn không có lỗi khi bị quấy rối, và việc lên tiếng không làm bạn mất quyền ở lại. Tổ chức hỗ trợ người lao động nhập cư, đường dây hỗ trợ nạn nhân của nước sở tại và cơ quan đại diện Việt Nam đều là nơi có thể tìm đến.
Áp lực tiền bạc và kỳ vọng của gia đình
Rất nhiều người lao động không nói với gia đình con số thật: lương sau khi trừ tiền nhà, tiền ăn, thuế, bảo hiểm còn bao nhiêu, tháng nào phải tự mua áo ấm, đi khám bệnh. Gia đình nhìn mức lương ghi trong hợp đồng và nghĩ khoản gửi về đều đặn là dễ dàng. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế ấy trở thành sức ép ngày nào cũng có.
Nói thật với gia đình là việc khó, nhưng thường nhẹ hơn tưởng tượng. Có thể bắt đầu bằng con số: "Lương ghi thế này, trừ những khoản này, mỗi tháng con để dành được ngần này, gửi về được ngần này." Khi gia đình hiểu, họ thường điều chỉnh chi tiêu ở nhà và bớt hỏi. Món nợ đi làm cũng nên có kế hoạch trả rõ ràng, ghi lại, để cả nhà cùng nhìn thấy nó giảm dần.
Cẩn trọng với những lối thoát làm nặng thêm vấn đề: vay nóng giữa người với người không giấy tờ, chơi đỏ đen với hy vọng gỡ nhanh, gửi tiền nhờ người khác "đầu tư" sinh lời cao. Mỗi năm đều có người lao động mất trắng tiền tích cóp qua những con đường như vậy, và gánh nặng tinh thần sau đó còn lớn hơn món nợ ban đầu.
Tìm trợ giúp ở đâu khi thấy không ổn
Nơi đầu tiên là hệ thống y tế nước sở tại. Bác sĩ đa khoa có thể khám, tư vấn và giới thiệu chuyên khoa tâm lý, tâm thần nếu cần. Người lao động có bảo hiểm y tế theo luật nơi làm việc thường được chi trả một phần. Nhiều nước có đường dây hỗ trợ tâm lý hay đường dây phòng chống tự tử, một số có tư vấn nhiều thứ tiếng; số liên lạc thường đăng trên trang của cơ quan y tế nước đó.
Nơi thứ hai là tổ chức hỗ trợ người lao động nhập cư, công đoàn, và một số nghiệp đoàn có người tư vấn đời sống cho lao động nước ngoài. Ở những nước có đông người Việt, các nhóm sinh hoạt cộng đồng ở chùa, nhà thờ, lớp học tiếng là nơi gặp được người đồng cảnh, nói được tiếng mẹ đẻ, và biết những nơi hỗ trợ ở địa phương.
Khi có khủng hoảng nghiêm trọng, chẳng hạn bị ngược đãi ở chỗ làm, bị đe doạ, hay cần về nước gấp vì lý do sức khoẻ, có thể liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam qua đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang của cơ quan đại diện. Doanh nghiệp phái cử cũng có trách nhiệm hỗ trợ người lao động trong những tình huống như vậy.
Gia đình ở Việt Nam có thể làm gì
Điều giúp nhiều nhất là lắng nghe mà không vội khuyên. Khi người ở xa kể chuyện vất vả, những câu như "ai đi cũng vậy", "cố lên rồi sẽ quen" tuy có ý tốt nhưng dễ khiến họ thôi không kể nữa. Hỏi thêm, để họ nói hết, rồi mới hỏi xem họ cần gì.
Gia đình cũng nên biết vài thông tin để hành động khi cần: tên, địa chỉ nơi làm, nơi ở; tên và cách liên lạc của doanh nghiệp phái cử; tên một hai người bạn cùng phòng. Khi nghe những câu như "con chán sống lắm", "chẳng muốn gì nữa", đừng coi là nói cho vui. Liên hệ người bạn cùng phòng hoặc doanh nghiệp phái cử để có người ở bên họ ngay, và khuyên họ đi khám.
Cuối cùng, nên cho người ở xa biết rằng về nhà sớm vì sức khoẻ không phải là thất bại của cả nhà. Nhiều người cố bám trụ trong tình trạng kiệt quệ chỉ vì sợ làm cha mẹ thất vọng. Một câu "sức khoẻ của con quan trọng hơn tiền" từ gia đình có khi là điều họ cần nghe nhất.
Nếu người ở xa kể đang bị ngược đãi, bị giữ giấy tờ hay bị đe doạ, gia đình đừng chỉ khuyên chịu đựng. Ghi lại những gì nghe được, báo doanh nghiệp phái cử bằng văn bản, và khi cần thì liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó để họ nắm tình hình.
Câu hỏi thường gặp
Buồn và nhớ nhà trong mấy tháng đầu có phải là trầm cảm không?
Không nhất thiết. Buồn, nhớ nhà, hụt hẫng trong giai đoạn đầu ở môi trường mới là phản ứng thích nghi thường gặp và thường giảm dần. Nếu trạng thái buồn chán, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, ăn uống, công việc, nên đi khám để được đánh giá đúng.
Đi khám tâm lý có ảnh hưởng đến hợp đồng hay thị thực không?
Ở hầu hết các nước, thông tin y tế được bảo mật và không tự động chuyển cho chủ sử dụng hay cơ quan nhập cư. Bạn có thể hỏi bác sĩ về việc bảo mật trước khi khám. Nghỉ ốm có giấy của bác sĩ là quyền của người lao động theo luật nhiều nơi.
Không nói được tiếng nước sở tại thì khám tâm lý thế nào?
Hỏi bệnh viện về phiên dịch, nhiều nơi có phiên dịch y tế hoặc phiên dịch qua điện thoại. Một số nước có đường dây hỗ trợ tâm lý nhiều thứ tiếng. Tổ chức hỗ trợ người lao động nhập cư thường biết những bác sĩ, cơ sở có người nói tiếng Việt ở địa phương.
Người cùng phòng có biểu hiện muốn tự làm hại thì nên làm gì?
Coi đó là tình huống khẩn cấp. Ở bên cạnh, không để người đó một mình, cất bớt những vật có thể gây nguy hiểm, gọi số cấp cứu của nước sở tại hoặc đưa tới khoa cấp cứu. Sau đó báo người phụ trách nơi làm và gia đình. Không giữ bí mật chuyện này dù được nhờ.
Uống rượu để dễ ngủ sau ca đêm có sao không?
Rượu có thể giúp ngủ nhanh nhưng làm giấc ngủ kém sâu và dễ thức giấc, lâu dài làm tình trạng mệt mỏi, buồn chán nặng hơn và dễ thành phụ thuộc. Với người làm ca, nên ưu tiên phòng tối, yên tĩnh, giờ ngủ đều. Nếu đã khó bỏ, hãy nói với bác sĩ.
Có nên xin về nước trước hạn vì lý do sức khoẻ tinh thần không?
Đó là lựa chọn chính đáng khi sức khoẻ thật sự bị đe doạ. Trước khi quyết định, đi khám để có giấy tờ y tế, đọc điều khoản chấm dứt trong hợp đồng, hỏi doanh nghiệp phái cử về thủ tục và nghĩa vụ. Có giấy của bác sĩ giúp việc chấm dứt hợp đồng ít tranh chấp hơn.