Không cơ quan đại diện Việt Nam, công an hay cơ quan nhập cư nào yêu cầu bạn chuyển tiền vào tài khoản cá nhân, "chứng minh tài sản" qua điện thoại, làm việc qua cuộc gọi video bí mật, hay cấm bạn kể với gia đình. Khi nhận cuộc gọi có bất kỳ yêu cầu nào như vậy, hãy cúp máy, tự tìm số chính thức của cơ quan đó và gọi lại. Bước kiểm tra này mất năm phút, và chặn được phần lớn các vụ lừa đảo giả danh cơ quan nhà nước.
Người Việt ở nước ngoài, đặc biệt du học sinh và người lao động mới sang, là mục tiêu được nhắm riêng: họ lo về giấy tờ cư trú, sợ bị trục xuất, xa gia đình, chưa hiểu cách cơ quan nước sở tại làm việc. Bài này mô tả những kịch bản điển hình để bạn và gia đình nhận ra, không đi vào chi tiết kỹ thuật của kẻ gian.
Vì sao người Việt ở nước ngoài bị nhắm tới
Kẻ lừa đảo khai thác nỗi sợ, và người sống xa nhà có nhiều nỗi sợ hơn người ở nhà: sợ giấy tờ có vấn đề, sợ bị trục xuất, sợ mất tư cách du học, sợ gia đình gặp chuyện mà mình không về được. Một cuộc gọi bằng tiếng Việt, xưng là cán bộ đại sứ quán, biết tên và số hộ chiếu của bạn, đủ để nhiều người hoảng tới mức làm theo mà không kịp nghĩ.
Thông tin cá nhân của bạn có thể đã lọt ra từ nhiều nguồn: ảnh giấy tờ gửi cho người môi giới, đơn đăng ký trên các trang tuyển dụng không rõ nguồn, nhóm trao đổi trên mạng xã hội nơi người ta chia sẻ hồ sơ để hỏi kinh nghiệm. Vì vậy việc kẻ gọi biết tên, ngày sinh, số hộ chiếu của bạn không chứng minh họ là cơ quan nhà nước.
Cuối cùng, nhiều người mới sang chưa biết cơ quan nước sở tại liên lạc với người dân bằng cách nào. Ở hầu hết các nước, cơ quan nhập cư, cảnh sát, cơ quan thuế liên hệ chủ yếu bằng thư giấy gửi về địa chỉ đăng ký, hoặc mời lên làm việc trực tiếp, hiếm khi gọi điện đòi xử lý ngay trong cuộc gọi.
Bốn kịch bản điển hình
Giả cán bộ đại sứ quán, tổng lãnh sự quán. Cuộc gọi, thường là cuộc gọi ghi âm sẵn rồi chuyển máy, báo bạn có hồ sơ, bưu phẩm, hộ chiếu đang bị giữ hoặc liên quan một vụ án ở Việt Nam. Sau đó "cán bộ" chuyển máy cho người xưng là công an Việt Nam.
Giả công an Việt Nam điều tra. Người xưng công an nói tên bạn dính vào đường dây rửa tiền, ma tuý, buôn người; cho xem "lệnh bắt" có dấu đỏ qua cuộc gọi video; yêu cầu bạn giữ bí mật, ở một mình trong phòng, chuyển tiền vào "tài khoản tạm giữ" để chứng minh trong sạch, hứa trả lại sau khi điều tra xong.
Giả cơ quan nhập cư, cảnh sát nước sở tại. Báo thị thực có sai sót, hồ sơ thuế có vấn đề, sắp bị trục xuất nếu không đóng phạt ngay; yêu cầu thanh toán bằng thẻ quà tặng, chuyển khoản gấp, tiền mã hoá. Cơ quan thật không thu tiền phạt bằng những cách này.
Gọi về gia đình ở Việt Nam. Kẻ gian gọi cho cha mẹ, báo con đang du học hay đi làm bị tai nạn, bị bắt, cần tiền viện phí, tiền bảo lãnh gấp, thường chọn lúc người con đang ngủ hay đang làm ca, không nghe máy được. Có trường hợp dùng giọng nói giả, hình ảnh ghép để tăng độ tin.
Cơ quan thật làm thế nào, kẻ giả làm thế nào
Đặt hai cách làm cạnh nhau giúp nhận ra điểm khác biệt nhanh hơn ghi nhớ từng kịch bản:
| Việc | Cơ quan thật | Kẻ giả danh |
|---|---|---|
| Liên lạc | Thư giấy, thư điện tử từ địa chỉ chính thức, mời lên làm việc trực tiếp | Cuộc gọi bất ngờ, cuộc gọi video, nhắn tin qua mạng xã hội |
| Tiền | Không yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân để chứng minh trong sạch | Đòi chuyển gấp vào "tài khoản tạm giữ", thẻ quà tặng, tiền mã hoá |
| Giấy tờ | Giao văn bản chính thức, có thể kiểm tra lại qua kênh công khai | Gửi ảnh "lệnh bắt", "quyết định" qua tin nhắn |
| Bí mật | Không cấm bạn hỏi luật sư, gia đình | Bắt giữ bí mật, ở một mình, không được cúp máy |
| Thời gian | Cho thời hạn hợp lý để làm thủ tục | Doạ bắt ngay, trục xuất ngay nếu không làm trong vài giờ |
Một dấu hiệu chung của mọi kịch bản là sự gấp gáp. Kẻ gian không cho bạn thời gian vì biết chỉ cần năm phút bình tĩnh, gọi một cuộc cho người thân hay cho số chính thức, câu chuyện của họ sẽ sụp đổ.
Nhận cuộc gọi đáng ngờ: làm gì ngay lúc đó
Không cần phải chắc chắn đó là lừa đảo mới được cúp máy. Cơ quan thật không bao giờ trách bạn vì đã kiểm tra lại. Trình tự an toàn:
- Không cung cấp thêm bất kỳ thông tin nào: mã xác nhận gửi về điện thoại, mật khẩu, số thẻ, ảnh giấy tờ.
- Nói rằng bạn sẽ liên hệ lại qua số chính thức, rồi cúp máy. Không gọi lại số vừa gọi đến.
- Tự tìm số liên lạc trên trang chính thức của cơ quan đại diện Việt Nam, hay của cơ quan nước sở tại, gọi hỏi xem có ai liên hệ bạn không.
- Kể ngay với một người tin cậy: bạn cùng phòng, gia đình, thầy cô, người phụ trách. Kẻ gian sợ nhất là bạn kể cho người khác.
- Ghi lại số gọi đến, thời gian, nội dung; chụp màn hình tin nhắn. Báo cho cảnh sát nước sở tại theo kênh tiếp nhận lừa đảo của họ.
Nếu bạn đã lỡ cho kẻ gian điều khiển máy tính hay điện thoại từ xa, ngắt kết nối mạng, đổi mật khẩu hộp thư và tài khoản ngân hàng từ một thiết bị khác, báo ngân hàng ngay.
Đã lỡ chuyển tiền: những giờ đầu là quan trọng nhất
Gọi ngay cho ngân hàng hay tổ chức chuyển tiền bạn đã dùng, qua số trên mặt sau thẻ hoặc trên trang chính thức, báo giao dịch lừa đảo và đề nghị chặn, thu hồi. Khả năng giữ lại tiền giảm rất nhanh theo thời gian, nên đây là việc làm trước mọi việc khác, kể cả trước khi báo cảnh sát.
Sau đó trình báo cảnh sát nước sở tại, mang theo mọi chứng cứ: số điện thoại, tin nhắn, ảnh "lệnh bắt", biên nhận chuyển tiền, số tài khoản nhận. Giấy trình báo cần cho ngân hàng, cho bảo hiểm nếu có, và cho các cơ quan khác sau này. Nếu kẻ gian giả danh cơ quan đại diện Việt Nam, báo cả cho cơ quan đại diện để họ cảnh báo cộng đồng.
Cẩn thận với lần lừa thứ hai: sau khi bị lừa, nhiều người nhận được lời mời từ "dịch vụ lấy lại tiền", "luật sư quốc tế", "hacker thu hồi" với một khoản phí trước. Đây gần như luôn là cùng một nhóm hoặc nhóm khác nhắm vào nạn nhân. Việc thu hồi tiền thật chỉ đi qua ngân hàng, cảnh sát và toà án.
Biến thể nguy hiểm với du học sinh: "bắt cóc ảo"
Cảnh sát ở một số nước có đông sinh viên quốc tế đã nhiều lần cảnh báo về kiểu lừa đảo gọi là bắt cóc ảo. Kịch bản thường bắt đầu như vụ giả công an: du học sinh bị doạ dính vào vụ án, bị yêu cầu giữ bí mật, rồi được "hướng dẫn" tự rời chỗ ở, thuê phòng khách sạn, cắt liên lạc với mọi người. Kẻ gian sau đó bắt du học sinh tự quay video, chụp ảnh như đang bị trói, bị giam, rồi gửi cho gia đình ở quê nhà đòi tiền chuộc.
Điểm nguy hiểm là cả hai phía đều bị lừa cùng lúc: người con tin mình đang hợp tác với cơ quan điều tra, cha mẹ tin con đang bị bắt cóc thật. Khi không liên lạc được với con, cha mẹ càng hoảng và dễ chuyển tiền.
Cách phòng là những thoả thuận đơn giản từ trước. Du học sinh cần biết rằng không cơ quan nào yêu cầu mình bỏ chỗ ở, cắt liên lạc với gia đình hay tự dàn dựng hình ảnh. Gia đình cần biết rằng khi nhận ảnh con bị trói kèm đòi tiền, việc đầu tiên là báo công an ở Việt Nam, báo cơ quan đại diện, đồng thời nhờ trường học và bạn cùng phòng tìm con, chứ không phải chuyển tiền. Nhà trường và cảnh sát nước sở tại thường tìm được người con trong thời gian ngắn khi được báo sớm.
Trang làm giấy tờ giả và "dịch vụ gia hạn nhanh"
Một nhánh lừa đảo khác không gọi điện mà chờ bạn tự tìm đến: những trang mạng, nhóm trên mạng xã hội trông giống trang của cơ quan đại diện hay cơ quan nhập cư, nhận làm hộ chiếu, gia hạn thị thực, giấy phép lao động "nhanh, không cần đi lại". Bạn gửi ảnh giấy tờ, chuyển phí, rồi không nhận được gì, hoặc nhận được giấy tờ giả mà dùng vào là vi phạm.
Cách tự bảo vệ là chỉ làm thủ tục qua kênh mà cơ quan đại diện, cơ quan nhập cư công bố trên trang chính thức của họ, tra địa chỉ trang bằng cách đi từ trang của Bộ Ngoại giao hoặc chính phủ nước sở tại, không đi từ quảng cáo. Không trả tiền vào tài khoản cá nhân cho bất kỳ ai hứa "lo" giấy tờ cư trú; giấy tờ cư trú thật không mua được.
Gia đình ở Việt Nam tự bảo vệ thế nào
Cách phòng hiệu quả nhất cho gia đình là thống nhất trước với người ở xa: một lịch gọi định kỳ, số liên lạc của một hai người bạn cùng phòng hay cùng lớp, tên người phụ trách nơi làm hay nơi học. Có thể thống nhất thêm một câu hỏi riêng chỉ người trong nhà biết, dùng khi nhận cuộc gọi lạ báo tin dữ.
Khi nhận tin con em gặp nạn, cần tiền gấp, gia đình nên làm ba việc trước khi chuyển bất kỳ khoản nào: gọi trực tiếp cho con, gọi cho bạn cùng phòng, gọi cho doanh nghiệp phái cử hay nhà trường. Bệnh viện, cảnh sát nước ngoài không yêu cầu gia đình chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của một người lạ. Nếu thật sự có chuyện, cơ quan đại diện Việt Nam có thể xác minh.
Các bậc cha mẹ lớn tuổi thường là mục tiêu dễ nhất vì ít quen kiểm tra thông tin trên mạng. Người ở xa nên dành một cuộc gọi để kể cho cha mẹ nghe những kịch bản trong bài này, nói rõ "nếu có ai gọi báo con bị bắt, cần tiền, cha mẹ cứ cúp máy và gọi cho con trước".
Câu hỏi thường gặp
Cuộc gọi hiện đúng số của đại sứ quán thì có phải là thật không?
Không chắc. Số hiển thị có thể bị giả mạo bằng kỹ thuật, nên trùng số không chứng minh được gì. Cách kiểm tra đáng tin là cúp máy, tự tìm số trên trang chính thức của cơ quan đại diện rồi gọi lại, hỏi xem có ai liên hệ bạn không.
Kẻ gọi biết số hộ chiếu, địa chỉ của mình thì có phải là cơ quan nhà nước không?
Không. Thông tin cá nhân có thể đã lọt từ hồ sơ gửi môi giới, trang tuyển dụng, nhóm mạng xã hội hay các vụ rò rỉ dữ liệu. Việc biết thông tin của bạn chỉ cho thấy họ đã chuẩn bị, không cho thấy họ có thẩm quyền.
Công an Việt Nam có làm việc với người ở nước ngoài qua cuộc gọi video không?
Việc điều tra, triệu tập theo pháp luật được thực hiện bằng văn bản và thủ tục chính thức, và với người ở nước ngoài thường qua kênh tương trợ tư pháp giữa các nước. Cuộc gọi video yêu cầu bạn ở một mình, giữ bí mật, chuyển tiền chứng minh trong sạch là dấu hiệu lừa đảo.
Đã gửi ảnh hộ chiếu cho kẻ lừa đảo thì có nguy hiểm không?
Có rủi ro bị dùng để mở tài khoản, đăng ký dịch vụ hay lừa người khác dưới tên bạn. Hãy trình báo cảnh sát, báo ngân hàng để theo dõi tài khoản, cảnh giác với các giao dịch lạ. Nếu kèm ảnh thẻ cư trú, hỏi cơ quan nhập cư nước sở tại về việc cần làm.
Bị lừa rồi có nên đăng lên nhóm cộng đồng người Việt để cảnh báo không?
Cảnh báo cộng đồng có ích, nhưng nên che thông tin cá nhân của mình, không đăng ảnh giấy tờ, số tài khoản của bạn. Cẩn thận với những người nhắn riêng sau khi đọc bài, tự xưng có thể lấy lại tiền với một khoản phí; đó thường là lần lừa thứ hai.
Du học sinh bị lừa mất tiền học phí thì trường có hỗ trợ không?
Nhiều trường có bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế và quỹ hỗ trợ khẩn cấp, có thể giúp gia hạn học phí, giới thiệu tư vấn pháp lý, hỗ trợ tâm lý. Hãy báo trường sớm, kèm giấy trình báo cảnh sát, thay vì giấu đi rồi để hồ sơ học tập và thị thực bị ảnh hưởng.