Khi công dân Việt Nam gặp nạn ở nước ngoài, cơ quan đại diện Việt Nam (đại sứ quán, tổng lãnh sự quán) có thể cấp lại giấy tờ để về nước, liên hệ gia đình, thăm lãnh sự khi bạn bị giam giữ, giới thiệu luật sư, phiên dịch và làm việc với cơ quan nước sở tại để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của bạn; nhưng không thể can thiệp vào việc xét xử, không trả tiền phạt hay viện phí thay bạn, không đưa bạn ra khỏi trại giam. Biết rõ ranh giới này giúp bạn và gia đình tìm đúng nơi, đúng lúc.
Việc bảo hộ công dân dựa trên luật Việt Nam, trong đó có Luật Cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài (2009, sửa đổi 2017), và luật quốc tế, đặc biệt là Công ước Viên về quan hệ lãnh sự năm 1963. Phần dưới đi qua những tình huống hay gặp, cùng cách chuẩn bị trước để khi cần được giúp nhanh hơn.
Cơ quan đại diện làm được gì và không làm được gì
Nhiều người kỳ vọng cơ quan đại diện làm thay mọi việc; ngược lại, có người nghĩ cơ quan đại diện chỉ lo cấp hộ chiếu. Sự thật nằm ở giữa:
| Thường làm được | Không làm được |
|---|---|
| Cấp hộ chiếu mới, giấy thông hành để về nước | Cấp thị thực, thẻ cư trú của nước sở tại |
| Thăm lãnh sự khi công dân bị bắt, bị giam giữ | Can thiệp vào việc điều tra, xét xử của toà án nước sở tại |
| Giới thiệu danh sách luật sư, phiên dịch | Làm luật sư bào chữa hay trả phí luật sư thay |
| Liên hệ, báo tin cho gia đình | Trả tiền phạt, tiền bảo lãnh, viện phí thay công dân |
| Làm việc với cơ quan nước sở tại về quyền lợi hợp pháp của công dân | Yêu cầu nước sở tại bỏ qua vi phạm pháp luật |
| Hướng dẫn thủ tục khi người thân qua đời | Đứng ra chịu chi phí đưa thi hài về trong trường hợp thông thường |
| Tổ chức hỗ trợ, sơ tán khi có thiên tai, xung đột theo kế hoạch chung | Bảo đảm việc làm, chỗ ở lâu dài cho công dân |
Trong một số tình huống đặc biệt, như công dân là nạn nhân mua bán người hay gặp hoàn cảnh cùng quẫn, có thể có hỗ trợ tạm thời theo quy định hiện hành. Nhưng nguyên tắc chung là công dân tự chịu chi phí của mình; nên có bảo hiểm và một khoản dự phòng khi sống ở nước ngoài.
Khi bị bắt giữ: quyền được báo cho cơ quan lãnh sự
Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự năm 1963, khi một người nước ngoài bị bắt, tạm giữ hay giam, nhà chức trách nước sở tại phải thông báo không chậm trễ cho người đó về quyền yêu cầu báo cho cơ quan lãnh sự của nước mình, và nếu người đó yêu cầu thì phải báo. Cơ quan lãnh sự có quyền liên lạc, thăm công dân bị giam giữ và thu xếp người đại diện pháp lý cho họ. Một số nước còn có hiệp định lãnh sự song phương với Việt Nam, có thể quy định thông báo bắt buộc.
Trên thực tế, bạn nên chủ động nói rõ, bằng ngôn ngữ nước sở tại hoặc tiếng Anh, rằng mình là công dân Việt Nam và đề nghị báo tin cho cơ quan đại diện Việt Nam. Nên học thuộc câu này từ khi mới sang. Đề nghị có phiên dịch nếu bạn không hiểu ngôn ngữ đang được dùng. Không ký giấy tờ, biên bản bạn không hiểu nội dung; ở nhiều nước, người bị bắt có quyền gặp luật sư và có quyền không trả lời một số câu hỏi khi chưa có luật sư, tuỳ luật nơi đó.
Giữ bình tĩnh, không chống đối nhà chức trách, không tìm cách bỏ trốn. Mọi khiếu nại về cách đối xử nên được ghi lại và trình bày với luật sư, với cán bộ lãnh sự khi được thăm.
Thăm lãnh sự là gì và gia đình làm được gì
Thăm lãnh sự là việc cán bộ của cơ quan đại diện gặp công dân đang bị giam giữ, để kiểm tra điều kiện giam giữ, sức khoẻ, việc tiếp cận luật sư, phiên dịch, chuyển lời nhắn tới gia đình và ghi nhận nguyện vọng của công dân. Cán bộ lãnh sự không bào chữa, không tham gia vụ án, nhưng có thể đề nghị nhà chức trách nước sở tại bảo đảm quyền của công dân theo luật nước đó và theo luật quốc tế.
Gia đình ở Việt Nam khi biết người thân bị bắt giữ ở nước ngoài nên chuẩn bị thông tin đầy đủ: họ tên, ngày sinh, số hộ chiếu, nơi cư trú, thời điểm và nơi bị bắt nếu biết, tên nơi giam giữ. Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách khu vực đó, hoặc Cục Lãnh sự thuộc Bộ Ngoại giao ở trong nước. Thông tin càng cụ thể, việc xác minh càng nhanh.
Gia đình cũng cần tỉnh táo trước những người tự xưng có quan hệ để "lo cho được thả", "giảm án" với một khoản tiền. Thủ tục tư pháp ở nước sở tại đi qua luật sư và toà án; ai hứa đi đường khác gần như chắc chắn đang lừa gia đình đang hoảng loạn.
Những tình huống gặp nạn hay gặp và việc nên làm
Bị cướp, mất hết giấy tờ và tiền. Trình báo cảnh sát nước sở tại để có giấy xác nhận, liên hệ cơ quan đại diện để cấp lại giấy tờ, nhờ gia đình chuyển tiền qua kênh chính thức. Bản chụp giấy tờ lưu sẵn giúp mọi việc nhanh hơn nhiều.
Tai nạn giao thông, ốm nặng. Cấp cứu ở cơ sở y tế nước sở tại trước. Báo gia đình, nơi làm hay trường học; nếu cần người nhà sang, cơ quan đại diện có thể hướng dẫn giấy tờ liên quan. Bảo hiểm du lịch, bảo hiểm y tế là thứ quyết định chi phí.
Bị lừa bán, bị ép làm việc, bị giam giữ trái phép. Đây là tình huống khẩn cấp. Nếu có thể, gọi cảnh sát nước sở tại hoặc liên hệ cơ quan đại diện qua đường dây nóng bảo hộ công dân. Gửi vị trí, mô tả nơi bị giữ cho người tin cậy. Nạn nhân mua bán người được pháp luật nhiều nước bảo vệ, không bị coi là người vi phạm vì những việc bị ép làm.
Thiên tai, dịch bệnh, xung đột. Theo dõi thông báo của chính quyền nước sở tại và của cơ quan đại diện. Nếu đã đăng ký công dân, cơ quan đại diện dễ liên lạc với bạn khi có kế hoạch hỗ trợ hay sơ tán. Giữ giấy tờ, thuốc men, một ít tiền mặt trong túi sẵn sàng mang đi.
Người thân qua đời ở nước ngoài. Cần giấy chứng tử của nước sở tại, sau đó làm thủ tục đưa thi hài hoặc tro cốt về, hoặc an táng tại chỗ. Cơ quan đại diện hướng dẫn giấy tờ, cấp các giấy cần cho việc vận chuyển theo quy định.
Khi người thân bị kết án ở nước ngoài
Nếu vụ việc đi tới xét xử và người thân bị kết án, gia đình thường lúng túng vì mọi thứ diễn ra bằng một ngôn ngữ khác, theo một hệ thống pháp luật khác. Việc đầu tiên là giữ liên lạc với luật sư của người đó, hỏi rõ bản án, quyền kháng cáo, thời hạn kháng cáo theo luật nước sở tại. Cơ quan đại diện có thể tiếp tục thăm lãnh sự trong thời gian chấp hành án và chuyển thư, lời nhắn giữa người bị giam và gia đình theo quy định của nơi giam giữ.
Việt Nam đã ký hiệp định về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù với một số nước, theo đó người bị kết án có thể được xem xét chuyển về chấp hành phần án còn lại ở Việt Nam. Việc chuyển giao phụ thuộc điều kiện của từng hiệp định, sự đồng ý của các bên và thường cần thời gian dài; không phải nước nào cũng có hiệp định này. Gia đình có thể hỏi cơ quan đại diện và luật sư về khả năng này, thay vì tin vào lời hứa của người môi giới.
Trong thời gian người thân ở trong trại giam, gia đình nên giữ đầy đủ giấy tờ: bản án, thư từ, giấy xác nhận của cơ quan đại diện. Khi người đó mãn hạn và bị trục xuất về nước, những giấy tờ này giúp việc làm lại hộ chiếu, căn cước, hộ tịch ở Việt Nam suôn sẻ hơn.
Liên hệ cơ quan đại diện thế nào cho hiệu quả
Trong lúc hoảng loạn, nhiều người gọi nhiều số, kể lan man, rồi không ai nắm được việc. Một lần liên hệ tốt nên có:
- Dùng đường dây nóng bảo hộ công dân đăng trên trang chính thức của cơ quan đại diện, không dùng số do người lạ cung cấp.
- Nói ngay họ tên, ngày sinh, số hộ chiếu của người cần giúp, đang ở thành phố nào, đang trong tình trạng gì.
- Nói rõ đã liên hệ cảnh sát, bệnh viện chưa, có giấy xác nhận gì chưa.
- Để lại một số liên lạc chắc chắn nghe được, và tên một người thân ở Việt Nam.
- Ghi lại tên cán bộ đã nói chuyện, thời gian, việc đã hẹn; liên hệ lại theo đúng đầu mối đó.
Đường dây nóng bảo hộ công dân dành cho tình huống khẩn cấp. Việc thủ tục thông thường như cấp đổi hộ chiếu, hợp pháp hoá giấy tờ, đăng ký khai sinh nên liên hệ qua kênh tiếp dân, thư điện tử của bộ phận lãnh sự, để đường dây nóng dành cho người đang gặp nạn.
Chuẩn bị trước để được giúp nhanh
Phần lớn sự chậm trễ khi bảo hộ công dân đến từ thiếu thông tin: không ai biết người gặp nạn đang ở đâu, giấy tờ ra sao, gia đình là ai. Vài việc nhỏ làm từ khi mới sang giải quyết được điều này. Đăng ký công dân với cơ quan đại diện nếu nơi đó có nhận đăng ký. Lưu bản chụp hộ chiếu, thẻ cư trú ở chỗ khác ngoài điện thoại, gửi một bản cho người thân. Lưu đường dây nóng bảo hộ công dân và số cấp cứu, cảnh sát nước sở tại.
Gia đình ở Việt Nam nên giữ một tờ thông tin về người đang ở xa: địa chỉ nơi ở, nơi làm hay trường học, tên người phụ trách, tên doanh nghiệp phái cử, tên và cách liên lạc một hai người bạn. Khi có chuyện, gia đình đưa ngay tờ thông tin này cho cơ quan đại diện, thay vì mất nhiều ngày đi hỏi.
Với người đi đến vùng có nguy cơ thiên tai hay bất ổn, theo dõi các khuyến cáo của Bộ Ngoại giao và cơ quan đại diện trước chuyến đi, và mua bảo hiểm có điều khoản sơ tán y tế nếu điều kiện cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan đại diện có trả tiền vé máy bay về nước cho người gặp nạn không?
Nguyên tắc chung là công dân tự chịu chi phí. Trong những trường hợp đặc biệt khó khăn, như nạn nhân mua bán người hay người gặp nạn không còn khả năng tài chính, có thể có hỗ trợ theo quy định hiện hành, thường kèm cam kết hoàn trả. Nên hỏi trực tiếp cơ quan đại diện về trường hợp cụ thể.
Bị bắt ở nước ngoài mà không được báo cho cơ quan đại diện thì sao?
Bạn có quyền yêu cầu nhà chức trách báo cho cơ quan đại diện Việt Nam theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự. Hãy nói rõ yêu cầu này, nhờ luật sư nhắc lại nếu cần. Gia đình cũng có thể chủ động báo cơ quan đại diện hoặc Cục Lãnh sự để cơ quan xác minh với nhà chức trách nước sở tại.
Người đã nhập quốc tịch nước khác có được cơ quan đại diện Việt Nam bảo hộ không?
Việc bảo hộ áp dụng cho công dân Việt Nam. Người có hai quốc tịch đang ở nước mà họ cũng là công dân thì nước đó thường coi họ là công dân của mình. Trường hợp cụ thể phụ thuộc vào quốc tịch, giấy tờ đang dùng và luật nước sở tại; nên hỏi cơ quan đại diện.
Cơ quan đại diện có giúp tìm việc làm mới khi bị chủ đuổi không?
Cơ quan đại diện không phải đơn vị tuyển dụng. Với người lao động theo hợp đồng, cơ quan đại diện có thể làm việc với doanh nghiệp phái cử, cơ quan quản lý lao động nước sở tại để bảo vệ quyền lợi, trong đó có việc chuyển chủ sử dụng nếu luật nơi đó cho phép.
Gọi đường dây nóng bảo hộ công dân ngoài giờ hành chính có ai nghe không?
Đường dây nóng bảo hộ công dân được lập để tiếp nhận tình huống khẩn cấp, kể cả ngoài giờ hành chính, theo cách tổ chức của từng cơ quan đại diện. Nếu chưa gọi được, hãy nhắn tin hoặc gọi lại, đồng thời liên hệ cảnh sát, cấp cứu nước sở tại nếu tình huống nguy hiểm trước mắt.
Cơ quan đại diện có giữ bí mật thông tin khi công dân trình báo bị bóc lột không?
Thông tin công dân cung cấp khi đề nghị bảo hộ được xử lý để giải quyết vụ việc. Bạn nên hỏi rõ thông tin sẽ được chuyển cho ai, chẳng hạn doanh nghiệp phái cử hay nhà chức trách nước sở tại, và nói rõ nếu lo ngại về an toàn của mình hay của gia đình.